~~~
ZIYA GeREL
Bundan önceki yaz~m~zdal, bu özetlemeleri Türk
Demiryolcu-lu~unun kurucusu say~lan Behiç Erkin'in "o zamanlar henüz bir yere
vermedikleri defter ve dosyalardaki yaz~~ kopyelerine göre"
yapt~~~-m~z~~ aç~klam~~t~k. Göreve ba~lamas~ndan önceki durumlar~~ da
kap-sayan, Demiryollar~~ Idaresinin gelen - giden yaz~lar~n~n önmeli
olan-lar~= birer kopyesini bulunduran bu büyük defterlerde, konu ile
ilgili olarak, say~n Behiç Erkin'in, o zamanki görü~~ ve kan~lar~n~~
yans~tan k~sa notlar~na da rastlan~lmaktad~r. Bundan önceki
yaz~m~-z~n sonunda geçen ve odun paras~~ olarak verilecek on bin liray~~ gelip
almas~~ için gece yar~s~~ uyand~r~lmas~~ olay~~ ile, Orman memurlar~n~n
davran~~lar~n~n üzerinde b~rakt~~~~ izlenimleri. yans~tan notlar,
bun-lara birer örnek olmaktad~r.
. derecede önemli olanlar~n yaz~ld~~~~ bu büyük defterlerle,
önemi
2.derece olan dosyalardaki yaz~~ suretlerinden 2; engüç
ko-~ullar alt~nda, yeni do~maya ba~l~yan Türk Demiryolculu~unun;
Mleten, Cilt XLIV, Say~: 175 (Temmuz 1980)
2 Titizlikle saklad~klar~~ bu belgelerin, vefatlar~ndan sonra yitirilece~inden öyle kaygulu idiler ki; kendilerine "Ink~lap Enstitüsü" ile "Türk Tarih Kurumu"-nun bu belgelerle ilgilenece~ini aç~klad~ktan sonra, ricam~z üzerine, durumla il-gilenen Prof. Enver Ziya Karal'~n kendisini ziyareti sonucunda bu belgelerin yitiril-meyece~i kan~s~na varm~~~ olan (rahmetli) Behiç Erkin, bize göndermekte oldu~u özel mektuplar~n birinde "Prof. Enver Ziya Karal ile görü~tü~üm gün hayat~m~n en mesut günü oldu" sözleriyle sevinç ve güven duygular~n~~ belirtmi~lerdi. Bununla birlikte; eksik taraflar~~ ancak kendisinin tamamlayaca~~~ nedeni ile bu Tarihin, kendisi sa~~ iken, genel gözetimi alt~nda yaz~lmas~~ gerekti~i dü~üncesinden vazgeç-memi~lerdi. ö~retmeni bulundu~um Demiryolu Meslek Okulunun kapat~lmas~~ kararmdan sonra geçirildi~im Tefti~~ Kurulunda iken Genel Müdürlükçe verilen bu görevi; Say~n Prof. Enver Ziya Karal'~n: "Bu da bir belge olur, yap~lmas~nda sak~nca yoktur" demeleri üzerine sürdürme~e çal~~m~~t~m.
(Bu belgelerden; "Kurtulu~~ Sava~~nda Demiryolculuk" ile ilgili olanlar, "Ink~lâp Enstitüsü", Behiç Erkin'in hayat~n~n ba~ka alanlar~~ ile ilgili olanlar "Türk Tarih Kurumu" ar~ivlerindedir.)
8o ZIYA GÜREL
ba~l~ca yak~t olarak kullan~lan odun sat~n al~nmas~~ ile memur ve i~-çilerin ayl~k ve gündeliklerinin ödenmesi için gereken paran~n bu-lunmamas~~ gibi do~rudan mali nitelikte olanlardan ayr~~ nitelikte, büyük u~ra~~lar~~ gerektirecek ba~ka sorunlar~~ da oldu~u görülmek-tedir. Bunlar aras~nda "D~~ar~dan i~lere kar~~ma" niteli~indekiler önemli bir yer tutmaktad~r.
i~lere D~~ar~dan Kar~~ma
Ankara Gar binalar~~ askeri birliklerce, dan~~~lmadan, i~gal olunmakta, bununla kal~nmayarak "Ankara Gar~n~n kimin emrinde oldu~u" anla~~lam~yacak derecede i~lerine kar~~~lmaktad~r. Genel Müdürlü~ün bulundu~u Eski~ehir Gar~~ da "bütün çal~~malara ra~-men" "tam bir inzibat alt~na al~namam~~t~r".
Afyon Gar~~ da 12. Kolordu buyru~u alt~ndad~r. "12. Kolordu Kumandan~, tren la~veder, tren tertip ettirir, ihtiyat katarlar tutar, velhas~l her ~eyi yapar"
Tüccar~n zahirelerine el koyan Cenup Cephesi, "Garp Cephesine ait zahireleri bile ç~kartmamaktad~r. Kullanmad~~~~ halde, Afyon-Pozant~~ do~ru telgraf telini elinde tutmakta devam etmekte" bu nedenle Konya'daki Ba~dat Hatt~~ ~~letme Müdürlü~ü kald~r~la-mad~~~ndan, "~~letme Müdürü Serf Efendi istedi~i gibi oynamak- tad~r".
"Bir çok yolcu vagonlar~~ Karargâhlar emrinde" kald~~~ndan yolcu trenleri istenilen düzene sokulamamaktad~r. "Son zamanlarda, mütevaz~~ geçinenlerin kâffesi servis vagonuna binmek" istediklerin-den servis vagonlar~~ yetmez olmu~tur.
~~letme servisleri ba~~nda bulunanlar iyi niyetlerine ra~men; emir ve nizamlar~~ tam olarak uygulayamamaktad~rlar. "Yaln~z, Mavro Gordato Efendi bundan istisna te~kil 3" etmektedir. (271 Def. ~~ ve 2. sayfalar).
3 271 Say~l~~ defterdeki notunda böyle söyleyen Say~n B. Erkin, Mavro
Gor-dato hakk~nda, bize, ~u bilgileri vermi~ti: "Mühendis Mavro GorGor-dato efendi genç-li~inde i~e ba~lad~~~~ Anadolu hatt~~ yap~m~nda uzun y~llar çal~~m~~~ oldu~undan hatt~~ iyi tan~yan kimsedir. B;:n kendisini, merkezi Frankfurt'ta olan bir ortakl~~~n Toros k~sm~~ Ba~mühendisi olarak buldum. In~aat durmu~tu. Fen dan~~man~~ olarak Eski~ehir'e gelmesini teklif ettim. Kabul etti. Hattâ, Kurtulu~~ Sava~~ndan sonra Ba~vekil Ismet Pa~a, tekrar getirtmekli~imi arzu ettilerse de Mavro Gordato özür diledi".
Yeni Nafia Vekili Ömer Lütfi Bey ile görü~mek üzere Ankara'ya giden Genel Müdür, Erkan~~ Harbiyei Umumiye Vekilli~inin 4 Ocak 1921 de, askeri ta~~malar nedeniyle, yolcu trenini la~y etti~ini, Demir-yollar~~ Askeri Komiser Yard~mc~s~ndan da Ankara - Eski~ehir için 5 tren istenildi~ini duyunca; "o gün Ankara'da 53 vagona kar~~~ dört lokomotif" bulundu~unu, yollarda da pek çok dolu vagon ol-du~undan "Garp Cephesinin istedi~i be~~ trenin" harekete getirilmesi için "Ankara'daki lokomotiflerin muattal b~rak~lmamas~n~" Erkan~~ Harbiyei Umumiye (Genel Kurmay Ba~kanl~~~na) hemen bildirmi~tir. Oradan verilen kar~~l~k yaz~da: "Garp Cephesinden zat~~ alilerine arz olunan nakliyat dolay~s~yle" 7 Ocak tarihine kadar "Ankara'dan tren tahrikine" durumun elveri~li olmad~~~~ bildirilmi~tir. Niteli~i bak~m~ndan, ancak, bir yabanc~ya verilebilir sayd~~~~ bu kar~~l~k üzerine Erkan~~ Harbiyei Umimuyye Vekiline (Genel Kurmay Ba~-kanl~~~, o s~rada Vekiller Heyeti içindedir) vekalet eden Fevzi Pa~a ile görü~en Genel Müdür, sundu~u aç~klama yaz~s~nda; 5 Ocak'ta yap~lam~yan ve 6 Ocakta da yap~lmas~~ ~üpheli kalan, Garp Cephesi-nin istedi~i ta~~malar için "50 vagonla 4 lokomotif tutmak, bilme-di~im sebepler yoksa, s~rf bu nakliyat için muvaf~k de~ildir". "50 vagon bir buçuk tren te~kil edece~inden, bunun için dört lokomotif tutulmas~~ ~ayan~~ dikkattir" demektedir. Bu yaz~s~nda; posta trenleri seferlerinin kimin emriyle ve ne gibi sebeplerle i~letmeden kald~r~la-ca~~n~n ve askeri ta~~malar~n kimin taraf~ndan idare edilece~inin belirlenmesini isteyen Genel Müdür, Cephe Kumandanlar~~ ile Erkan~~ Harbiyei Umumiyenin do~rudan do~ruya tren düzenlettirme emir-leri verdikemir-lerine göre; Askeri Komiserliklere gerek kalm~yaca~~n~~ belirterek, ay~n dördündeki posta treni kald~r~lmasayd~~ "daha do~-rusu trenlerin harekete geçirilmemesi emri verilmeseydi, yollarda dolu duran vagonlar gider, bo~al~r ve ~imdiye kadar buraya yeti~ir ve ta~~malar daha çabuk olurdu" demektedir. Yine bu yaz~da; Genel Kurmay Ba~kanl~~~~ ile Ankara Istasyon Kumandanl~~~~ ara-s~ nda idare edilen bu ta~~ma i~lerine Askeri Komiser olarak kendi-sinin kar~~mad~~~n~~ belirten Behiç Bey; "mesmuat~ma göre 5 katar burada toplan~p öyle gönderilecektir. Evvela, Ankara Gar~~ be~~ tren al~r m~? Saniyen, be~~ trenlik malzeme toplanabilecek mi? Çünkü, dolu vagonlar~n bo~almas~~ için sevki yasaklanm~~t~r" demektedir. Yine hiç bir tren yola ç~kar~lmam~~~ oldu~undan, Ziraat Mek-tebinde bulunan Fevzi (Çakmak) Pa~a'ya yazd~rd~~~~ (5 Ocak 1921
82 ZIYA GÜREL
Sa: 18,35) telefonnamede: "Askeri" trenler 7 Ocak'ta kalkacakm~~. Bendeniz burada iki gün daha kalam~yaca~~m" diyerek Eski~ehir'e gitmek üzere dolu vagonlarla bir tren tertip ederek bu treni bo~~ olarak hemen geri gönderece~inden, buna müsaade edilmesini isteyen Behiç Bey'e, saat 20,30 da Binba~~~ Semsettin Bey'in verdi~i kar~~l~kta, Fevzi Pa~a'n~n, durum dolay~siyle istenilen böyle bir trenin tertibine olanak olmad~~~ndan bu treni istemekten vazgeçmesini, ve belki de ta~~malar~n ay~n yedisinde de~il, yar~n ba~lamas~~ olana~~~ bulun-du~-undan, gece yar~s~nda veya sonras~nda veya sabahleyin kalkacak trenden kendisine haber verilece~i bildirilmi~tir.
Dönü~ünde yollardaki dolu vagonlar~~ alacak olan bir trenin gönderilmesini Eski~ehir'den isteyen Genel Müdür, Ocak ay~n~n 7. günü saat 20,30 da Eski~ehir'e varabilmi~tir.
Dü~man Sald~r~s~~ ve rank~lar~~
6 Ocak 1921 günü saat 16,30 dan 7 Ocak saat 20,30 a kadar süren bu yolculuk s~ras~nda Hareket Müfetti~lerinden "Zeki" imzal~~ olarak gelen bir telgrafta, hastalarla subay ailelerinin ilk katarla geri gönderilmeleri için F~rka'dan (tümen'den) emir ald~~~n~~ bildiren Bilecik istasyon Kumandan~n~~~, bu emre dayanarak bunlar~n biletsiz gönderilmelerinde direndi~i bildirilmektedir. Bunun üzerine; duru-mun soruldu~u Garp Cephesi Erkân~~ Harbiye Reisi Muzaffer Bey, verdi~i kar~~l~kta, sald~r~ya geçen dü~man~n geri çevrildi~i, fakat; subaylar~n ku~kulanacaklar~ndan ailelerini geriye yollayacaklar~n~~ belirterek kolayl~klar gösterilmesi için "emir buyurulursa minnettar olurum" demektedir. Dü~man~n sald~r~ya geçti~i böylece anla~~l-m~~t~r. 8 Ocak 1921 de, Bilecik Istasyon Kumandammn ve Hareket Müfetti~inin bölgedeki istasyon görevlileri için buyruk isteyen tel-graflar~na Cephe'den al~nan bu bilgi üzerine; "tela~~~ gerektirecek bir hal olmad~~~" kar~~l~~~~ verilmi~tir. Bununla birlikte; o gün (8 Ocak) saat 15 sular~nda Bilecik istasyonu bo~alt~lm~~t~r.
Bozüyük istasyon Kumandanli~~ndan gelen bir telgrafta: "~imdi saat üçte Karaköy'den gelen trene kur~un isabet etmi~tir" denilerek; dü~man~n bir süvari birli~inin demiryollar~na do~ru sarkmakta oldu~u, vagonlarla, memurlar ve kasadaki para için emir beklenildi~i bildirilmektedir. Buna; oradaki en büyük kumandandan al~nacak emre göre davran~lmas~~ gerekti~i kar~~l~~~~ verilmi~tir.
Yine ayn~~ gün (8 Ocak) Karaköy Kumandanh~~ndan al~nan ~ifre telde "Pazarc~ k'ta muharebe eden k~talar dü~man~n grup ate-~iyle da~~lm~~~ ve k~taat Karaköy'e ricat etmi~tir" denilmektedir.
8 Ocak 1921 de Nafia Vekilli~ine çekilen telgrafta, Karaköy'ün dü~man taraf~ndan al~nmas~~ öncesinde memurlar~n~n çekilmi~~ oldu~u bildirildikten sonra "Bundan önceki sald~r~da, dü~man daha uzakta iken Eski~ehir'in bo~alt~lmas~na dair Garp Cephesi Kumandanl~~~n-dan bir çok emirler alm~~t~m" denildikten sonra, o s~rada henüz böyle bir emir al~nmad~~~na göre, durumun daha güvenilir bir halde olaca~~~ belirtilmekte, fakat; gerekti~i takdirde, Ankara yönünde 200, Konya yönünde ise 700 km hat kalaca~~na göre, hangi yöne gidilmesinin uygun olaca~~~ sorulmaktad~r.
Buna verdi~i kar~~l~kta, sava~~ durumunda tehlike olmad~~~~ san~s~nda bulundu~unu bildiren Nafia Vekili; Garp Cephesi ile yap~lacak haberle~me sonucunda, çekilmek gerekirse Konya'ya gidil-mesinin uygun olaca~~n~~ ve çeken-çekilen malzemenin hatlara bu oranla bölünmesi gerekti~ini bildirmektedir.
Sava~~n Çe~itlenen Durumu
~~ o Ocak 1921 tarihinde Genel Müdürlükten Nafia Vekilli~ine gönderilen bir ~ifre telgrafta: "Karaköy ile Bilecik aras~ndaki üç büyük köprünün ~stihkam birlilderimizce tahrip edildi~i Bilecik'ten kara yolu ile gelen Müfetti~~ Zeki Bey'in malumat~na aften maruz-dur" denilmektedir.
Nafia Vekilinin makine ba~~nda sormas~~ üzerine aç~ktan bir ~ey söylemek istemiyen Genel Müdür, gece yazd~rd~~~~ ~ifrede "vazi-yeti pekiyi görmüyorum. Bununla birlikte kat'i bilgilerimiz de yoktur. Elimizde yaln~z Çukurhisar ~stasyonu vard~r" demekte ve bu arada; Eekân~~ Harbiye Um-umiyece, trenlerin kendisinden istenilmesinin sa~lanmas~na arac~~ olunmas~~ dile~ini yinelemektedir.
Genel Kurmay Ba~kanl~~~n~n Çekilme Plan~~
Erkan~~ Harbiyei Umumiye'nin, ~~ o Ocak 1921 tarihli emri, gerekti~inde nas~l çekilece~ini plânlamaktad~r. Bu emirde: "Bugün ii (ö~leden) evvelde ba~l~yan ve F~rka (tümen) 24.'ün Teke s~rtlar~ndan Ziyapa~a köyüne çekilmesi, F~rka 4 ve F~rka ~~ ~'lerin de Inönü ~ark~na (do~usuna) al~nmas~n~~ intaç eden (sonuçland~ran) muharebenin
84 Z~YA GÜREL
neticesi henüz anla~~lmam~~~ olmakla beraber Garp Cephesinin bu toplanm~~~ olan k~s~mlar~n~n dü~man~~ ne dereceye kadar durdura-bilece~i kestirilememektedir" denilerek, durumun, Eski~ehir'in ba~a-r~l~~ bir ~ekilde elde tutulmas~na elveri~li olmamas~~ halinde, malzeme-sini yitirmemek amaciyle, Garp Cephemalzeme-sinin birliklerini "Eski~ehir do~~~suna" almas~~ ve "Syyitgazi-Sivrihisar-Ankara istikametini bil-hassa âsi Edhem kuvvetlerine kar~~~ setir ve muhafaza etmesi" ve tren malzemesinin dü~man eline b~rak~lmamas~, Eski~ehirdeki malzeme ve mühimmat~n geriye al~narak demiryollar~~ üzerinde en çok tahrip-lerin yap~lmas~n~n sa~lanmas~~ istenilmektedir.
Yine bu emirde; Cenup Cephesi Süvari kuvvetlerinin, "mem-lekete sarkmas~~ muhtemel âsi Edhem kuvvetlerine kar~~~ kullan~la-bilecek" bir durumda Garp Cephesi sol kanadiyle ba~lant~~ kurmas~~ ve ciddi bir sald~r~~ halinde Cenup Cephesinin birliklerini ezdirmeyecek ve malzemesini yitirmeyecek bir biçimde, ~imendifer hatlar~~ üzerinde yap~labilecek en büyük tahribat~~ yaparak Afyon Karahisar-Konya yönünde çekilmesi emredilmektedir.
~~ Ocak 1921 de saat 15 de Eski~ehir üzerine gelen iki dü~man uça~~, Istasyon yöresine aral~kl~~ on kadar bomba atm~~~ oldu~undan, i~çilerden biri kolundan yaralanm~~, be~inci yolda bir ray parça-lanm~~, sa~l~k i~leri vagonunda bulunan Eczac~~ Yüzba~~~ Muhittin Efendi ~ehid olmu~, Eczac~~ Rag~p Efendi de yaralanm~~ t~r (271 Def. 19. Sayfa).
Yukar~da dü~man uçaklar~n~n Eski~ehir üzerine gelmesi tarihi olarak gösterilen ~~ ~~ Ocak günü Nafia Vekillili~inc çekti~i ~ifre tel-grafta Genel Müdür: "Bugün top sesleri i~itilmedi~ine göre muharebe yoksa da ak~ama kadar al~nacak malumata göre dü~man~n çekil-medi~i anla~~l~rsa n~sf~lleylden (gece yar~s~ndan) sonra Umum Müdür-lü~ü, ~imdilik, Afyon Karahisar'a nakil niyetindeyim" dedikten sonra durum kötüye giderse, "Edhem çetelerinin hatlara" sald~rmalar~nda ve bir kar~~~kl~kta —daha önce görüldü~ü gibi— köprüler vakitsiz at~l~rsa ortada kal~nabilece~i, en çok korktu~unun, Ankara hatt~~ üzerindeki istasyonlar~n vagon kalabal~k.' içinde kalmas~~ olaca~~, bu nedenle kendisi buradan ayr~lmadan önce, Ankara - Sivas hatt~~ müdürü Vasfi Bey'in Sar~köy istasyonuna gelerek oradan hatt~n bu k~sm~ n~~ idare etmesini teklif etmektedir.
Yine ~~ ~~ Ocak 1921 tarihli bir ~ifre ile 12. Kolordu Kumandan-l~~~ndan, Afyon - Konya hatt~ na geçirilecek lokomotif ve vagonlar~n
geçirilmesi bitmeden ve haber verilmeden köprü ve benzeri yap~lar~n y~kt~r~lmamas~~ rica olunmu~tur.
"Gayet acele" i~aretli olarak ~~ ~~ /12 tarihli (gece yar~s~) Nafia Vekilli'~inden gelen bir telgrafta: "Dü~man ricat ediyor. Binaenaleyh ~ifrenizdeki tedbirlere lüzum kalmam~~ t~r" müjdesi verilmi~tir. Yine bu telgrafta, Ankara - Eski~ehir aras~ndaki ta~~malar~n çabukla~t~r~l-mas~~ "himmetinizden muntazard~r" (beklenmektedir) denilmektedir. (271 Def. 20. Sayfa).
ii Oca~~~ ~~ 2'ye ba~l~yan gece yar~s~~ al~nan bu haberden sonra
12 Ocak 1921 tarihinde ~nönü ~stasyonu da aç~lm~~t~r. Ancak, bütün
yerleri ordu mensuplar~~ i~gal etmi~~ oldu~undan, bo~alt~lmas~~ hususu Garp Cephesi Erkan~~ Harbiyesine yaz~lm~~t~r. Bir dü~man uça~~, ö~le zaman~, istasyona iki bomba atm~~, iki erimizin yaralanmas~na neden olmu~tur. 13 Ocakta Bözöyük istasyonu da aç~lm~~t~r.
~~ i ~ 2 Ocak 1921 de gelen Nafia Vekillili~inin, dü~man~n yenil-gisini bildiren telgraf~ndan önce, Eski~ehir halk~n~n ve resmi makam-lar~n~n ~nönü zaferi ile ilgili bir haber alamam~~~ olduklar~~ san~s~~ uyanmaktad~r.
Nafia Vekilli~inin sözünü etti~imiz "müjde" veren telgraf~na verdi~i kar~~l~kta: "Eckan~~ Harbiyei Umumiye her nedense askeri nakliyat~~ Askeri Komiser s~fatiyle dahi bana bildirmedi~inden askeri nakliyat~~ tanzim ve tahrik edemiyorum. Bundan dolay~~ son harekât üzerine yap~lan nakliyat kat'iyen iyi cereyan etmemi~tir. Çünkü ~imendiferlerin her~eyine hâkim ve emirleri nafiz olan Müdüriyeti Umumiyenin yapabilece~i i~i elbette Ankara ~stasyonu Kumandan~~ yapamaz" diyen Genel Müdür, bu nedenlere dayanarak, ta~~malar~n çabukla~t~r~lmas~~ ve bir düzene konulmas~~ için bunlardan kendisine bilgi verilmesini istemektedir.
Edhem Çetelerinin Son Zararlar~~
Hareket Müfetti~i Zeki Bey'in Afyon Karahisar'dan gönderdi~i
12 Ocak 1921 tarihli telgraf~nda "Dün (ii Ocak) saat ~ 6'dan 2o'ye
kadar Kütahya'da çetelerle sava~~ oldu~u" çetelerin kaçt~klar~, Çekürler ile Dö~er istasyonlar~~ aras~nda bir ~ey görülmedi~i haberleri verilmektedir. Ancak, 14 Ocak 1921 de Döker ile Çekürler aras~nda saat ii de telgraf tellerinin kesildi~i ve 8o kadar atl~n~n görüldü~ü bildirilmi~tir. Edhem çetelerinin bir bölümü oldu~u kestirilen bu
86 ZIYA GÜREL
athlann sald~r~lar~n~n sürmedi~i, ve telgraf tellerinin hemen onar~ld~~~~ da anla~~lm~~t~r.
Yetki Kulland~r~lmadan Sorumlu Tutulmak
Inönü sava~~n~n gerektirdi~i ta~~malann; askeri makamlar~n Demiryollar~~ idaresinin i~lerine do~rudan do~ruya kar~~malar~~ sonucu olarak, iyi olmad~~~~ görülmektedir. Ancak; bundan, "Askeri Komi-ser" unvan~m da ta~~d~~~~ halde, tren düzenleme gibi teknik i~lerde dahi kendisine ba~vurulmam~~~ olan Genel Müdür Behiç Bey'in sorumlu tutulmak istenildi~i anla~~lmaktad~r. ~nönü sava~lar~~ s~ra-s~nda Eekan~~ Harbiyei Umumiye 3. ~ube Müdürü Kaymakam,
(yarbay) Veli imzas~yle do~rudan gelen bir telgraf; 140 numaral~~ trenin Polatl~'da durdurulmas~, bu trenin tam pakura (mazot) ile gönderilmemesi nedeni sorulmakta ve verilecek kar~~l~~~n makine ba~~nda beklenildi~i bildirilmektedir.
Garp Cephesi Kurmay Ba~kanl~~~ndan gelen 13 Ocak ~~ 92 ~~ tarihli bir yaz~da da; Ankara'dan gelen asker yüklü trenlerin ola~an denilmeyecek gecikmelerle Eski~ehir'e varabildi~i bildirilerek sava~~ s~ras~nda trenlerin "Ordunun noktai nazar~na göre sevklerinin sürat-lendirilmesi istasyon kumandanlar~mn vazifeleri cümlesindendir. Bu vazifede en ufak tekâsül hinayet-i harbiye cürmüdür. Son defa olarak ihtar ediyorum. K~taat trenleri vakit kaybedilmeksizin sevk edilecek-lerdir. Bu ihtardan sonra da bu bataat (a~~r alma) devam ederse istasyon kumandanlar~, istasyon müdürleri, alâkadarlar tahtelh~fz (gözalt~nda) Eski~ehir istiklâ1 Mahkemesine sevk olunacaklard~r" denilmektedir.
Yine ayn~~ makamdan "Müdir-i Urnumi Behiç Beyefendiye" ba~l~~~~ ile gelen 13 Ocak ~~ 92 ~~ tarihli yaz~da; süvari askerlerini ta~~yan bir trenin Ankara'dan 12 Ocak günü 20.30 da kalkt~~~~ halde 13 Ocakta saat 12,45'e kadar Eski~ehire varamam~~~ oldu~u için gereken-lere emir verilmesi arz edilmektedir.
Buna verilen kar~~l~kta; herkesin Demiryollar~~ i~ine kar~~ma-s~ndan görevlilerin hareket serbestli~ini yitirmi~~ olduklar~ ; bu trene kald~rabilece~inden çok yük verilmi~~ oldu~u bildirilerek, kas~t veya gev~eme sonucu bir gecikme varsa, sorumlular~n~n cezaland~r~lmas~~ için, Birlik Komutanlar~n~n raporlann~n gönderilmesi istenilmi~tir. Fakat; "Garp Cephesi Kumandan~" ad~na Erkân~~ Harbiye Reisi
Muzaffer imzasiyle gelen 13 Ocak günlü yaz~da; bu treni Eski~ehir'e getiren Katar ~efi Arayidis, Makinist ~smail ve dört ate~çisinin tahkikat için tutukland~klar~~ ve bunlar~n ~stiklal Mahkemesine veri-lecekleri bildirildikten sonra; Ankara'dan Eski~ehir'e en a~~r geli~in zaman~~ ile, bu trenin yolda bir ar~zaya u~ray~p u~ramad~~~~ sorul-maktad~r.
Bu konu üzerine Nafia Vekilli~ine gönderilmi~~ olan 13/14 Ocak 1921 tarihli yaz~da; vagon say~s~~ 55, a~~rl~~~~ 700 ton olan böyle bir trenin, sekiz saat gecikme ile gelebilmi~~ olmas~n~n dahi ~a~~lacak bir ~ey oldu~unu belirttikten sonra, kendisine güvenilmedi~ini bildiren Genel Müdür; "ben ~ahsen kendime itimats~zl~k hamledemem (yük-leyemem) Sizin gibi benim hayat~m~~ bilenler bunu takdir ederler. E~er bana itimat edilseydi bu memurlar~n tahkiki bana havale edilirdi". "Gecikti~i iddia olunan tren iki tren olarak gelseydi, yani nakliyat acizlerine havale edilseydi, her ikisi daha çok evvel gelmi~~ ve cepheye yeti~mi~ti". "Benim ~ahs~mla muhabere etmemek için askeri nakliyat gecikmelere u~ruyor. Binaenaleyh, ben vücudumu ~imendiferlerde zararl~~ görme~e ba~lad~m". "Ben vezifeme müda-hale edilmemek ~artiyle her mes'uliyeti kabul edenlerdenim". "Hele Veli Bey'in tekdirlerine kat'iyyen tahammül edemem. Bunu ayr~ca hal edece~im". "...Benim yapabilece~im, fakat yapamad~~~m bu hizmetten beni affediniz" dedi~i görülmektedir.
35 vagonluk bir trene ancak dayanabilecek durumda olan Ankara - Eski~ehir hatt~na 55 vagonluk ve odunla i~leyen bir trenin kazas~z gelebilmi~~ olmas~n~n te~ekküre de~er oldu~u; as~l, böyle usulsüz tren tertip ettirenlerin cezaland~r~lmas~~ gerekti~i bildirilerek, suçlar~~ oldu~u anla~~l~nca her zaman cezaland~r~labilir olan ~~ 139 numaral~~ trenin tutuklu personelinin b~rak~lmas~~ hususunda Garp Cephesi Kumandanl~~~na yap~lan rica üzerine, Genel Müdürlü~e gelen kar~~l~kta, i~e istiklal Mahkemesinin elkoydu~u nedeniyle yap~lacak bir ~ey olmad~~~~ bildirilmi~tir.
Cer ~~leri Müdürü Bahaettin Efendi de Genel müdürlü~e sorul-madan ve nedeni belirtilmeden Garp Cephesi Kumandanl~~~n~n emriyle tutuklanarak Ankara ~stiklal Mahkemesine gönderilmi~tir.
Eski~ehi Ma~azas~nda (Malzeme Deposu) çal~~anlardan Jan Dot tutuklanm~~, tutuklanma nedeni anla~~lamam~~t~r.
88 Z/YA GÜREL
Bütün bu olumsuz durumlar~n sonunda 19 Ocak 1921 de Garp Cephesi Kumandan~~ ile yap~lan bir görü~mede, son askeri ta~~malar üzerinde konu~ulmu~, Garp Cephesi Kumandan~, bu hususlar~n bir düzene konucalaca~~~ hakk~nda söz vermi~tir.
* * *
~dare Yap~s~ndaki De~i~meler
Anadolu ~imendifer Idaresi ile Ba~dat ~imendiferleri Idaresi birle~tirilmi~~ oldu~undan Konya'dan Pozant~'ya kadar olan bölümdeki "Ba~dat ~imendiferleri Müdürlü~ü"nün kald~r~lmas~~ gerekmi~~ ise de, Afyon - Pozant~~ do~ru telgraf hatt~~ Cenup Cephesince el konulmu~~ durumda oldu~undan, bu müdürlük kald~r~lamam~~, ba~~nda bulu-nan Serf Efendi denilen kimse de görevinde istedi~i gibi davrana-bilmi~tir. Ancak; durumunu incelemek üzere gönderilmi~~ bir kurul'un verdi~i bilgilere göre Serf Efendi'nin görevinden uzakla~t~r~lmas~~ gerekmektedir.
Sonradan, k~s~m Hareket Müfetti~i olarak çal~~mak üzere müdür vekili olacak bir kimse olmad~~~ndan, yetene~i yeter görülüyorsa Konya Iska Heyetinde (Sulama Kurulu) bulunan Mühendis Zihni Bey'in atanmas~~ i~i Nafia Vekilli~ine sunulmu~tur. Hareket Müfet-ti~li~i görevini yapam~yaca~'~~ nedeniyle, önce bu atamay~~ uygun görmiyen Nafia Vekilli~i, sonradan gönderdi~i ~~ 5 . I . 1921 tarihli yaz~s~nda; Müfetti~~ Harilaos Efendi'nin Ba~dat hatt~~ Müdürlü~ünde kullan~lmas~~ uygun olmad~~~ndan, Zihni Bey'in bu hat müdürlü~üne atanmas~mn uygun görüldü~ü bildirilmi~tir. Buna kar~~~ Genel Müdür-lük, sonradan hareket müfetti~li~i yapmak üzere, müdürlü~ün kal-d~r~lmas~na kadar, kendisine "Müdür Vekili" unvan~mn verilmesini Vekilli~e bildirmi~tir. Nitekim; ~ubat ay~~ ba~~nda, Pozant~~ - Afyon do~ru teli geri al~nm~~~ oldu~undan, bu tarihte Ba~dat Hatt~~ Müdür-lü~ü kald~r~lm~~t~r.
Serf Efendi, çe~itli yolsuzluklar~~ nedeniyle mahkemeye veril-mi~tir.
Özel istekler
I. Inönü sava~~ndan önce, özel tren istekleri aras~nda, henüz ba~kald~rmam~~~ Edhem'in 'o Aral~k ~~ 920 de Afyon'dan Eski~ehir'e gelmesi için haz~rlanan özel tren dahi vard~r.
Milli Müdafaa Vekili Fevzi Pa~a için servis vagonu ile iki yan-koridorlu AB ve iki üçüncü mevki vagon ile iki furgon vagonundan yap~lm~~~ bir trenin o gün saat 15 e kadar Ankara'da haz~r bulundurul-mas~~ 18.1.1921 tarihinde, müste~ar~~ taraf~ndan bildirilmi~tir. Bir tren gönderilmi~~ ise de, uçak sald~r~s~nda kullan~lamaz bir duruma geldi~inden AB vagonlar~n~n bulunamad~~~, bir servis vagonu ile, iki ikinci mevki ve dört üçüncü mevki ve iki kapal~~ vagon gönde-rilebildi~i, kar~~l~k olarak bildirilmi~tir. 20 Ocak 1921 de Genel Müdürlü~e gelen Garp Cephesi Kumandan~; Milli Müdafaa Vekili Fevzi Pa~a'ya gönderilen trenin iyi olmad~~~ndan söz etmi~~ ve kendi karargâh treninin gönderilmesini istemi~tir. Bunun üzerine, Karargâh vagonlar~ndan ikisi al~narak ayr~ca Ankara'ya gönderil-mi~, bunu bildiren yaz~da da trenin elde bulunanlarla acele tertip edildi~inden, bunun yanl~~~ anla~~lmamas~n~n sa~lanmas~~ müste~ar Kaz~m (~nanç) Pa~adan rica olunmu~tur.
14 Aral~k 1920 tarihinde 2. Kolordu Kumandan~~ Salahattin Bey'le, 12. Kolordu Kumandan~~ Fahrettin Bey, konu~malar~n~n uzamas~~ sonucu 243 numaral~~ treni yoldan al~koyduklar~~ için 520 liral~k "tesviye" verme~e mecbur olmu~lard~r.
Maliye Vekilli~inin zo Aral~k 1920 tarihli bir yaz~s~~ ile, hazine menfaati bak~m~ndan önemi oldu~undan, çok gerekli olmadan özel tren yapt~r~lmamas~mn sa~lanmas~~ Milli Müdafaa Vekilli~inden istenilmi~~ bulunmaktad~r. Bu, ço~alan özel tren isteklerinin etrafta da duyulmu~~ oldu~unun belirtisi say~labilir.
Genel Müdürlükçe Erkan~~ Harbiyei Umumiye ile Milli Müda-faa Vekilli~ine gönderilen bir yaz~da ~~ 3.2 . 192I); Anadolu hat-t~nda 3 AB ~~ B, iki dingilli ~~ B ile 5 ufak ~~ büyük vagon servis bulun-du~u; bunlardan 2 AB nin Cenup Cephesi karargah~nda bulundu~u, büyük servis vagonunun Garp Cephesi emrinde oldu~u, küçük servis vagonlar~ndan birinin 4. F~rka (Tümen), birinin ~~ 2. Kolordu Kuman-danl~~~, birinin Cenup Cephesi karargâhlann~n emrinde olduklar~; geri kalan iki küçük servis vagonunun da Demiryollar~~ idaresi ileri gelenlerince i~~ için kullan~ld~klar~, bu nedenle, bundan sonra özel tren ve servis vagonu istemelerinin buna göre yap~lmas~na emirleri rica olunmu~tur.
90 Z~YA GÜREL
Gürcü Heyetinin Treni
23.1.1921 de Uluk~~la'ya gelmi~~ olan Gürcü Heyetinin, bir
gün sonra bir yolcu treni varken, özel bir trenle yola ç~kar~lmas~,
birlikte gelmi~~ olan Bekir Sami Bey traf~ndan istenilmi~~ oldu~undan,
durum o gün Nafia Vekilli~inden sorulurken; bu heyetin geli~~ tarihi
önceden belli olmad~~~ndan iyi bir vagon gönderilemedi~i, bu amaçla
Cenup Cephesi emrindeki vagon istenildi~i, fakat; bo~~ durdu~u
halde kumandamn kendisi bulunmad~~~~ ileri sürülerek bu vagonun
verilmedi~i de bildirilmektedir.
Heyetle birlikte bulunan eski D~~i~leri Vekili Bekir Sami Bey,
iste~inde direnerek, Uluk~~la - Konya aras~~ bir özel tren yapt~rtm~~t~r.
Konyadan sonras~~ için de özel tren iste~ini yinelemi~~ ise de; bu
Heye-tin Ankarada ikamet edece~i yer "ancak 5-6 gün sonra haz~r
ola-bilece~inden, Konya ve Eski~ehirde tren bulunamamas~~ ve teehhur
vesilesiyle Ankaraya muvasalatlar~, kendilerine hissettirilmiyerek
tehir ettirilebilirse" uygun olaca~~~ Nafia Vekilli~inden bildirilmi~~
oldu~undan "esbab-~~ fenniye (teknik nedenler)" dolay~siyle özel
tren yap~lam~yaca~~~ ileri sürülmü~, ve böylece, bu heyete ertesi günkü
yolcu treni ile yola ç~kmalar~~ olana~~~ verilmi~tir.
Nafia Vekilli~i,
25 .I. 192tarihli "acele" i~aretli tel~raf~nda:
1
"Heyeti getirecek olan trenin Eski~ehirden yar~n hareket edecek
olan posta trenine yeti~emiyecek surette behemhal yolda bir kaç
saat tehiri ve bunun için de treni mahsusun makinesinde bir tamir
ve sakatl~k var imi~~ gibi" davramlarak heyetin Eski~ehir'de iki gün
kalmalar~mn sa~lanmas~~ istenilmektedir (271 Def. 52. S.).
26 Ocak'ta Eski~ehire varm~~~ olan Heyet, mülki makamlar
taraf~ndan misafir edilmi~, 29.1.1921 de fabrikay~~ ziyaret etmeleri
üzerine kendilerine Vagonaj dairesinde servis vagonunda çay
veril-mi~tir. Heyetin 3 ~~ .I .1921
de Ankara'ya u~urland~~~~ anla~~lmaktad~r.
Bir AB (~. ve 2. mevkili) Bir kapal~~ ve bir de otomobil
vagonun-dan olu~mu~~ bir trenin, emir verildi~i anda Ankara'vagonun-dan yola ç~kacak
durumda haz~r tutulmas~~ Nafia Vekilli~inden istenilmi~tir. Uç gün
sonra Londra'ya gidecek heyet için bir özel tren istenilince, bu haz~r
tutulan tren bu göreve verilmi~tir.
Genel Müdürlükten Vekilli'~e yaz~lan 9.11 .1921
tarihli yaz~da,
acele toplant~ya yeti~meleri için Mebuslara yap~lan özel trenler
için ücret istenilmektedir. Trenlerde paras~z yolculuk yapabilir4erse
de, mebuslar için düzenlenen özel trenlerin de paras~z olmalar~~ ge-rekmiyece~i belirtilen bu yaz~da, Eski~ehir Mutasarr~f~n~n verdir-mi~~ oldu~u iki "tesviye"nin paras~n~n idareye verilmesi, olmad~~~~ takdirde yetkisi d~~~~ tesviye verdiren Mutasarr~fa bunun paras~n~n ödettirilmesi istenmektedir.
Anla~mazl~klardan Örnekler
Cenup Cephesi (Kurmay Ba~kanl~~~) Erkan~~ Harbiye Reisi, ~~ Ocak 1921 tarihli telyaz~s~nda, o gün posta treninin Eski~ehir'e hareket etmemesinin dedikodulara neden oldu~unu "yar~n posta treni yap~lacaksa makine ba~~nda cevap" bekledi~ini bildirmektedir. Buna Genel Müdürlükçe verilen kar~~l~kta; posta treninin kalkaca~~~ bil-dirildikten sonra "Ancak, emrimizde kalan ve bizim i~imizi bile görmiyen tek telgraf telinin i~gal edilmemesi" istenilmi~tir. Cenup Cephesi Erkan~~ Harbiye Reisi Ahmet Zeki imzasiyle "Zate mahsus" olarak gelen ~ifrede: "Telgraf hatt~n~~ i~gal etti~imden adeta tekdir-âmiz verilen cevaba hayret ettim. Memleketin hat için de~il, hatt~n memleket ve millet için oldu~unu telgraf~n müsveddesini yazan kâtip efendiye tefhim buyurman~z~~ (anlatmamz~) kemali itaatle arzederim" denilmektedir. Buna verdi~i kar~~l~kta, "~imendiferlerin memleket için oldu~unu bildi~ime ...~imendiferlere dair yazd~~~m eser ve ~imdiki çal~~mam yeter delildir" diyen Behiç Bey, "memleket için" olman~n, memlekete yararl~~ olarak kullan~lmas~~ demek olaca~~n~~ belirttikten sonra; gerekli telgraf telleri bulunm~yan ~imendiferlerin i~leyemiyece~ini, her ~eyi elinden al~nan müessesenin ma~aza haline gelece~ini anlatma~a çal~~m~~t~r. Yine bu kar~~l~kta Behiç Bey, söze konu olan telgraf~~ kendisinin yazd~~~n~, 19.12 .1920 tarihli olup ya-k~t konusu üzerindeki telgraf~n bir katip taraf~ndan yaz~ld~~~n~~ "kabul buyurursan~z ben de bu yaz~m~~ öyle kabul ederim" demektedir. Yak~t konulu olan yaz~da, ~dareye kar~~~ kullan~lan "ifade pek ~iddetli olup nâma imza edilecek ~ekilde" olmad~~~~ da bu yaz~dan anla~~l-maktad~r.
4 .1.1921 de gelen yaz~da yak~t i~i üzerindeki gizli yaz~n~n "kâtip hatas~" oldu~undan af buyrulmas~n~~ rica ederek; ba~vurmas~mn, baz~~ ba~kald~rma davran~~lar~n~~ gidermek için oldu~unu bildiren Kurmay Ba~kan~~ Ahmed Zeki Bey' "~ki senedenberi Anadolu isyan-lar~~ içinde yu~ruldu~-"umdan bu baptaki cüretimi bir vukuf (bilgi)
92 ZIYA GÜREL
ve icaba dayand~~~n~~ kabul buyurman~z~, hürmetle ellerinizden öperek tekrar istirham ederim" demektedir.
Bu yaz~~malar~n, I. Inönü sava~~ndan bir hafta öncesinde sür-dü~ü görülmektedir. Bunlar, olu~umdaki aksakl~klar~~ somut örnek-lerle belirtmesi bak~m~ndan burada sunulma~a elveri~li yönler olarak görülmektedir.
Cenup Cep hesinin El koydu~u ~dare Paras~~
Demiryollar~~ idaresinin Maliyeden alacaklar~~ aras~nda Burdur Defterdarl~~~ndan gönderilen 24 bin liraya, yolda Cenup Cephesi Kumandanl~~~nca el konulmu~, ve bu para 12. Kolorduya verilmi~tir. ~~ 2. Kolordu, bu paran~n ne için verildi~ini de bilememekte oldu~unu, 2 ~ubat 1921 tarihli cevab~nda bildirmektedir. Bunun üzerine askeri ta~~malar kar~~l~~~~ olarak be~~ ayda gerçekle~tirilebilmi~~ bu paran~n Afyon istasyonuna tesliminin sa~lanmas~~ Cenup Cephesi Kuman-danl~~~ndan istenilmi~tir.
Maliye Vekilli~inden Demiryollar~~ idaresine gönderilmesi emre-dilmi~, 24 bin liraya yolda iken el koyan Cenup Cephesi Kumandanl~~~~ 2 ~ubat 1921 tarihli ~ifre telgraf~nda, istenilen trenlerin yap~ lmamas~n-dan ~ikâyetçi olmaktad~r. Kütahya ile Afyon aras~nda dört tren istenildi~i halde ~~ tren yap~labilece~i, Konya'ya 30/31 Ocakta gelen bir askeri trenin hemen bo~alt~larak cepheye gönderilmek istenildi~i halde yak~t bulunamamas~ndan kald~~~, askeri bir trenin 22 kilo-metrelik uzakl~ktaki P~narba~~~ istasyonundan Konya'ya sekiz saatte gelebildi~i, Cenup Cephesi ordular~= "ancak, ~ark ve garptaki cephelerini birle~tiren Demiryolu ve bunun iyi idaresi sayesinde muvaffak~yetli" bir sava~~ verebilece~i, halbuki, vagon yoklu~undan ba~ka, yak~ts~zl~k yüzünden en küçük askeri ta~~malar~n bile sa~-lanamad~~~ ; Afyon, Konya, Ak~ehir ve Ilg~n'da gerekti~i kadar odunun sürekli olarak bulundurulmas~n~n önceden rica edildi~i, Cenup ordusu, ilerideki hareketlerini Alayunt - Pozant~~ demiryolundan en çok yararlanmaya dayand~rd~~~ndan, ordunun gelecekteki hareket-lerinin odunsuzluktan geri kalmamas~n~n sa~lanmas~~ rica olunmak-tad~r.
Bu ~ifre telgrafa, ertesi günü 3 ~ubat 1921 de uzun bir yaz~~ ile kar~~l~k verilmi~tir. Kumpanya zaman~nda geliri giderlerini kar~~-lamad~~~~ için sürekli olarak aradaki fark~~ Devlet taraf~ndan öden-
mekte olan bu hatt~n, ~imdi Türk idaresinde bulundu~u bu s~rada, de~il böyle bir fark~ ; askeri ta~~malardan do~an alacaklar~ n~~ alama-d~~~ ; Kumpanyalar~n bir altun liradan (be~~ lira) daha ucuza ald~klar~~ kömür için gümrük vergisi dahi vermedikleri, ~imdi ise yak~t olarak kullan~lan odun için 25 liran~n pc~in ödenmesi gerekti~i, yaz aylar~n~n elveri~li zamanlar~nda kuru odununu toplayam~yan ve bugün ald~~~~ ya~~ odunlar~~ gününde kullanmak zorunda olan Demiryollar~~ ~daresini kimsenin "muahaze (= k~nama)" hakk~~ olam~yaca~~, ~ktisad Vekil- li~inin emrine ra~men; müteahhitlerden kaçak odun al~nmasayd~, son askeri ta~~malar~n hiç yap~lamayaca~~~ gibi yönler aç~ kland~ktan sonra, Idarenin aylarca u~ra~mas~ndan sonra, Maliyece Burdur Defterdarl~~~ndan gönderilen alaca~~na yolda iken el konulmas~n~n uygunluk derecesinin belirlenmesinin insaflar~ na b~rak~ld~~~~ bildirilen bu yaz~da; Idarenin istenildi~inde bir kaç treni birden tertibe muk-tedir olam~yaca~~, dört tren istenildi~i gün, Ankara yönünden de iki tren istenilmi~~ oldu~undan, bundan arta kalan malzeme ile bir tren yap~larak derhal Kütahya'ya gönderildi~i, ve ertesi günü, biri ö~leden önce, biri ö~leden sonra Kütahya'da bulunacak ~ekilde iki tren yap~larak "grup k~talar~"n~n üç tren ile eksiksiz ta~~nm~~~ olduk-lar~, ve bu ta~~malarda, askeri trenlerin tertibi için belirtilmi~~ zaman~n a~~lmam~~~ oldu~u bildirilmi~tir. Burdur'dan gelirken yolda el konan 24 bin liran~n geri verilmesi için aç~klamalar yapan Genel Müdür-lü~ün bu yaz~s~na ra~men; 9 ~ubat 1921 tarihli ~ifresinde: "Bu günden itibaren mühim askeri nakliyat yap~laca~~, halbuki Konya Istasyonunda bir tren için bile kâfi gelecek mahrukat~n bulunmad~~r, Pozant~'daki otuz odun vagonunun hemen naklettirilmesi" hususunu rica eden Cenup Cephesi Kumandan~n~n, 24 bin liran~n geri veril-mesinden söz etmedi~i görülmektedir.
Ayn~~ gün, Nafia Vekilli~ine gönderilen ~ifrede, "kasada yüz para kald~~~" bildirilerek, biraz para gönderilmesi için özel giri ~im-lerde bulunulmas~~ rica edilmi~, Cenup Cephesi Kumandanl~~~na da kasada yüz para kald~~~~ bildirilerek 24 bin liran~n geri verilmesi dile~i yinelenmi~tir.
13 ~ubat 1921 tarihinde Eski~ehire gelmi~~ olan Cenup Cephesi Kumandan~~ Refet Pa~a, bu s~rada bu paray~~ veremiyece~ini, fakat yak~ts~zl~k sorununu da hiç dinlemiyece~ini belirtmi~tir. Yine o gün Cenup Cephesinden gelen bir tel yaz~s~nda; müteahhitlerin paras~zl~ k yüzünden odun veremiyecekleri, bunu en k~sa bir zamanda önlemek
94 Z~YA GÜREL
için müteahhitlerin tatmin edilmeleri gerekti~i bildirilmektedir. Buna verilen kar~~l~kta da; 24 bin liran~n geri verilmesi durumunda bu paran~n odun sorununun çözümünde kullan~laca~~~ yinelenmi~tir.
Ankara'da bulunan Muhasebe Müdüründen gelen 9 ~ubat tarihli telyaz~s~nda ; Merkezden otuz iki bin, Antalya'dan on bin lira verilece~i, durumun bundan çok almaya elveri~li olmad~~~ ; Nafia Vekilinin, bu paran~n be~~ bininin Maden Kömürü Idaresine, on binin de müteahhitlere verilmesini istedi~i bildirilmektedir.
Bu s~ralarda; "~imendiferlerin Seyir ve Hareketlerini ~dame için Kömür Madenlerinin ~~letilmesine Dair" olup uygulanmas~na Maliye ve Nafia Vekilliklerinin görevlendirildi~i bir kanun yay~n-lanm~~, önce Ordu taraf~ndan giri~ilmi~~ Linyit kömürü ç~kart~lmas~~ i~i Nafia Vekilli~ine geçmi~tir.
Orman Idaresi ile Anla~mazl~k
Dö~er ile ~hsaniye Istasyonlar~~ aras~nda müteahhitlerin top-latt~klar~~ 300 metreküp odunu, önemli askeri ta~~malar~n oldu~u bir s~rada, Orman memurlar~~ trenlere yüklettirmemi~lerdir. Ancak; ~~ 2. Kolordu Kumandan~n~n i~e kar~~mas~yle bu odunlar al~nabilmi~tir. Odun müteahhi;leriyle olan anla~malar 6 ~ubat tarihinde, bitece~inden mukavelenamenin üç ay uzat~lmas~ ; Orman Idare-lerinin yapaca~~~ artt~rma ve düzenleyici tarife üzerinden orman vergisinin "~imendifer ~daresince Orman Dairelerine" ödenmesi ve müteahhitlerin kendilerine gösterilen kesim yerinden kesim yapma-~a mecbur olmalar~~ ve bunun d~~~ nda köylülerce kesim yeri d~~~ndan kesilmi~~ odunlar~~ almaktan çekinmeleri; 18 Ocak 1921 tarihli top-lant~s~nda Vekiller Heyetince karar alt~na al~nm~~t~r.
Orman Idaresi; 23 Aral~k 1920 tarihine kadar müteahhitlerin Demiryollar~~ Idaresine verdikleri odunlar~~ "kaçak" oldu~u yarg~-siyle musadere edilmi~~ (el konulmu~) saymakta, müteahhitlerden al~nmam~~~ da Idare kendisi do~rudan do~ruya ormanlardan kes-tirmi~~ gibi, "kaçak" i~ini ~dareye yüklemektedir. Bunun sonucunda, bu tarihe kadar al~nan odunlar~n paras~~ olarak görünen 36400 liran~n müteahhitlere verilmemesi gerekmektedir. Halbuki; böyle yap~hrsa, paralar~n~~ alam~yan müteahhitler, en az~ndan, i~lerini b~rakacaklar, taahhütlerini sürdürmiyecekler, sonucunda ise, ~dare odunsuz kalacak ve trenler i~leyemiyecektir.
14 ~ubat 1921 tarihinde Nafia Vekilli~ine gönderilen bir yaz~da; müteahhitlerin usul d~~~~ odun kestirm'i~~ olabilecekleri, Idarenin de bunlar~~ ald~~~~ kabul edilmekle birlikte; "Inönü meydan muharebesini i~te bu usulsüz ve kanunsuz katedildi~i (kesildi~i) ileri sürülen odun-lar kazand~rd~" denilmekte ve "Geçen defa biz nizam hilâf~~ (düzen
d~~~) hareket etmeseydik Inönü nakliyat~~ yap~lam~yacakt~" nedeniyle "...Bir kaç orman~n tahribi veyahut baz~~ ~ckillere ve kaidelere uyulmanu~~ olmas~, ileride müdafaa kabiliyetini bizden uzakla ~t~r-mas~n" dile~i de aç~klanmaktad~r.
"Ba~ka meseleler bir tarafa odun meselesinden— tabiri mazur görürsünüz — ç~ld~racak vaziyete geldim" sözleriyle ba~l~yan yukar~da özetledi~imiz yaz~ya Nafia Vekilli~i nden gelen 17 ~ubat tarihli kar~~l~k yaz~da; yüz kiloluk beher kantar için 15 kuru~~ vergi al~nmas~~
Iktisad Vekilli~inden Orman Idarelerine bildirildi~inden, kaç kantar al~nm~~sa müteahhitlere verilecek paradan o kadar vergi kesilmesi, bu vergilerin askeri ta~~malar kar~~l~~~~ olarak Idarede kalmas~~ ve mahsubu için cetvelinin gönderilmesinin istenilmesi ile yetinilerek, konuya do~ruca de~inilmemi~~ oldu~u görülmektedir.
Önceki yaz~m~z~n sonlar~nda 4 odun için, paras~zl~k gibi bir gecikme nedenine yer b~rakmamak amaciyle, haz~rlanm~~~ olan onbin liray~~ hemen almas~~ için 14 ~ubat 1921 gecesi saat 3 s~ralar~nda, Genel Müdür Behiç Bey'in uykudan uyand~r~lmas~~ olay~ndan söz etmi~tik. Bu, uygun olmayan ve bir gerek bulunmayan zamanda gönderilmi~~ emirde, verilecek onbin liran~n yaln~z askeri ta~~malar~n gerektirdi~i yak~tlar~~ sat~n almakta kullan~labilece~i ko~ulu ileri sürül-mekte, Afyon'dan kuzeye do~ru büyük ölçüde askeri hareketler yap~laca~~ndan günde sekiz tren istenebilece~i de bildirilmektedir.
Geceyar~s~~ gitmeyip, ertesi günü ald~rtt~~~~ bu paraya dayanarak pe~in ödeme ile al~nacak odun olup olmad~~~~ Dumlup~nar'dan sorul-mu~tur. Bir yandan da, Afyon - U~ak Hat Komiserli~ine gönderilen telgrafta: "...bir i~~ treni ç~kar~laca~~~ ve yollarda pe~in para ile odun sat~n almalar~na çal~~arak Afyon'a odun yeti~tirilece~i" bil-dirilmi~~ ve her gün odun durumundan ~ifre ile bilgi verilmesi istenil-mi~tir. Bu konu ile ilgili olarak Garp Cephesine yaz~lan bir yaz~da da, odun toplama i~inde "Cenup Cephesinin müdahele etmemesinin (i~e kar~~mamasm~n) temini rica" olunmu~tur.
96 ZIYA GÜREL
Günün Ko~ullar~na Uy~n~yan istekler
M. Müdafaa Vekili ad~na Müste~arca imzalanm~~~ 20 Ocak 1921 tarihli bir yaz~dan söz etmek gerekmektedir. I. Inönü sava~~ndan yeni ç~k~lm~~t~r. Yak~ts~zl~k, paras~zl~k ve i~bilir ki~ilerin olmay~~~~ gibi bunal~mlar içinde olan Demiryollar~~ idaresinden, o s~rada gerçek-le~tiremiyece~i isteklerde buluni~lmas~na bir örnek olan bu yaz~da; bir çok 2. veya 3. s~n~f vagon varken, bunlar~n onar~lmas~na gidil-meyerek erlerin hayvan ta~~mas~na özgü, ~~~ks~z, kapal~ ; subay ve assubaylar~n da camlar~~ k~r~k, tahta dö~emeli, ~s~t~lmam~~~ ve ~~~k-land~r~lmam~~~ vagonlarla sava~~ cephelcrine ta~~nmalar~n~n; onlar~n hem hastalanmalar~na hem de maneviyatlar~mn bozulmas~na neden olmas~n~n Erkan~~ Harbiyei Umumiyenin (G. Kurmay Ba~kanl~~~) dikkatini çekti~i bildirilerek, yolcu vagonlar~n~n onart~lmas~~ ve ço~al-t~lmas~~ rica olunmaktad~r.
Buna verilen kar~~l~kta; büyük asker ta~~malar~nda erlerin kapal~~ vagonlara bindirilmesinin her devlette benimsenmi~~ oldu~u, eldeki yolcu vagonlar~n~n — onar~lsalar dahi — bu gibi asker ta~~malar~na yetmiyece~i, idarenin, ~imdiki durum dolay~siyle, yük vagonlar~n~n onar~m~~ ile u~ra~abildi~i bildirilmi~tir. Ancak; M. Müdafaa Vekilli~i Levaz~mat~~ Umumiye Reisli~i, istasyon Sevk Memurluklar~na gön-derdi~i genelgede, subay ve erlerin rahat etmelerini sa~lamak için ~~letme idaresinden 1) Fenni Temizlik, 2) I~~kland~rma, 3) Is~tma, 4) Mefru~at ve camlarm tamamlanmas~n~n istenilmesi emredilmi~tir. Yerine gatirilmeyenler olursa "Tesviye"lerin arkas~na görülen eksik-lerin "sabit mürekkeple" yaz~lmas~n~n da emirler aras~nda oldu~u görülmektedir.
Buna verilen kar~~l~kta; yal~n~z yolcu vagonlar~n~n ~s~t~labilece~i, mefru~at~n onar~lmas~~ için kuma~~ bulunmad~~~, mevkili vagonlar~n temizlenmesinin kolayl~~~~ için tahta yap~ld~~~, k~r~k caml~~ vagonlar~n yola ç~kar~lMad~~~, ancak; bir kaç cam~~ k~r~k olarak dönmiyen hiç bir askeri tren bulunmad~~~, yap~labilir olanlar~n yap~ld~~~~ bildiril-mi~tir.
Garp Cephesi Kumandanl~~~ ; askeri gereksinmeler nedeniyle, Kütahya, Alayund, Çukurhisar ve Bozüyük istasyonlar~nda "ayn~~ zamanda" en az be~~ vagon yana~abilir rampalar yap~lmas~n~~ istemi~~ ve "in~aata ayn~~ zamanda ba~latt~r~larak mümkünse yar~n" bitir-tilmesini, 17 Ocak 1921 tarihli yaz~s~nda rica etmi~tir. Bunlar~n
yap~m~~ için gereken malzeme ve para bildirilerek, bunlar sa~lanm~~~ olursa i~e ba~latt~r~labilece~i aç~klanm~~t~r. ~~ g . I .192~~ tarihindeki görü~mede, bunlar~n Ordu taraf~ndan yap~laca~~~ Garp Cephesi Kumandan~~ taraf~ndan sözlü olarak bildirilmi~~ ise de, üç gün sonra bu rampalar~n Demiryollar~~ Idaresince yapt~r~lmas~~ yeniden karar-la~t~r~lm~~t~r.
raz~~ Makinesi Olay~~
271 say~l~~ defterin 93. sayfas~nda Behiç Bey'in, o zaman yazd~~~~ notlar oldu~u gibi sunulmu~tur: "13 ~ubat 1921 ak~am~~ beray~~ tefti~~ buraya gelmi~~ olan Müdafaai Milliye Müste~ar~~ Kaz~m Pa~a ile Yüzba~~~ Kemal Bey'in evine davetli idik. Saat yirmi raddelerinde pür tela§ bir zabit (subay) geldi. Garp Cephesi Kumandan~n~n ~imdi bir yaz~~ makinesi istedi~ini söyledi. O zabitin karargâha mensup oldu~u ve hakikaten yaz~~ makinesinin Ismet Pa~a taraf~ndan di~i me~ktik (~üpheli) oldu~undan tahriren (yaz~l~~ olarak) istenil-mesini söyledim. Saat 23 de bir tezkere geldi. Bu tezkerede muvakkat kaydiyle ve Erkan~~ Harbiyei Umumiye için bu gece saat ~~ de hareket edecek trenle gönderilmek üzere bir yaz~~ makinesi talep ediliyordu (isteniyordu). Talep edilen makine Türkçe ise bir tane bulundu~u ve Frans~zca ise seksen kadar istasyona tamim (genelge) yazmakla mükellef (yükümlü) olan Idarenin elindeki bir tek makineyi vere-miyece~ini yazd~m. Ve geceyar~s~~ mühim bir i~~ imi~~ gibi makine meselesinden pek s~k~ld~m. Gece saat bir de ~u tezkere geldi.
(Zarf~n üzeri) Emir
Gayet müstaceldir
Demiryollar~~ Müdiri Uumumisi Behiç Beyefendiye ~~ 4 . II . 37 (1921) 00.45 evvelde gönderilmi~tir. (Metni:)
Anadolu Demiryollar~~ Askeri Komiseri Miralay Behiç Betefendiye
Erkan~~ Harbiyei Umumiyece Frans~zca huruf ile yaz~~ yazar bir yaz~~ makinesine ihtiyaç vard~r. Bu makineyi bir iki saat sonra hareket edecek trenle Ankara'ya göndermek mecburidir. Bu yüzden kumpanya i~inde husule gelecek noksan~n Bankadan vesair mahallat- Belleten C. XLVI2, 7
98 ZIYA GÜREL
tan al~narak telafisine tevessül olunacakt~r. Demiryollar~~ Müdüriyeti Umumiyesinden böyle bir yaz~~ makinesi alman~z~~ ve Ordu Karar-gah~na teslim ettirmenizi gerek Erkan~~ Harbiyei Umumiye Reisi s~fatiyle ve gerekse müstaceliyeti maslahat (i~in acele olmas~) sebebiyle zat~~ Milerinden talep ve temenni ederim.
13.11.337 (1921)
Erkan~~ Harbiyei Umumiye Reisi ve
Garp Cephesi Kumandan~~ Ismet
Uykudan uyand~rd~lar. Büsbütün asab~ma dokundu. Ve nihayet ilmihaberle müdüriyeti umimiyenin yegane (tek) yaz~~ makinesi verildi. Bir müddet sonra komiserlik muavini Fatin Bey geldi. Tekrar uyand~rd~lar. Cenuptan ~imale (güneyden kuzeye) do~ru nakliyat muhtemel oldu~undan bahisle odun meselesinin halli için ~smet Pa~a'n~n benim ile görü~mek istedi~ini söylediler. Yedi aydanbcri kendisi de dahil oldu~u halde halledemedi~imiz mahrukat meselesini böyle geç vakit halline davet, mucibi hayret oldu, ve bittabi gitmedim. Ve zaten rahats~z olan asab~m bu lüzumsuz iki mesele ile bukadar u~ra~maktan büsbütün muhtel olarak ertesi günü pek rahats~z oldum. Ve muayene için bir heyeti s~hhiye celbettim" demi~~ oldu~u görülen Behiç Bey; istirahat alaca~~ndan yerine bir vekil atanmas~n~~ da Nafia Vekilli~ine bildirmi~tir.
17 ~ubat gecesi telgraf makinesi ba~~na ça~~ran Nafia Vekilinin bu ça~~r~s~na yard~mc~s~~ Fatin Beyi göndermi~tir. Bu telgraf konu~-mas~nda Vekil Ömer Lütfi Bey, hastal~~~n~~ tedavi için gelece~ini bildirmi~~ ve ay~n tg'unda Eski~ehire gelmi~tir. O s~rada Ismet Pa~a'-n~n cepheyi tefti~e ç~kt~~~~ anla~~lm~~t~r. Ertesi günü, (20 .II .1921 tarihinde) gelen Garp Cephesi Kumandanl~~~n~n bir yaz~s~, Ö. Lütfi Beyi de Behiç Beyi de ~a~~rtm~~t~r. Bu yaz~da, askeri gereksinmeler hakk~nda "Askeri Komiser Beye talimat~~ laz~me verilmi~~ ve icabetti~i derecede müdüriyeti umumiyeyi haberdar eylemesi tebli~~ edilmi~-tir" denilmektedir. Bundan, Behiç Bey üzerinde bulunan "Askeri Komiser"li~in Komiser Muavini Binba~~~ Fatin Beye devredilmi~~ oldu~u anla~~lm~~t~r. Durumu düzeltmek ve Behiç beyi rapor almak-tan cayd~rmak için Eski~ehire gelmi~~ olan Nafia Veki Ö. Lütfi Bey, ~smet Pa~a'n~n ~ehire dönü~üne kadar beklemesini tavsiye etmi~tir.
21 ~ubatta her ikisi birlikte saat iz de ~smet Pa~a'y~~ ziyaret et-mi~lerdir. Bu ziyaret izlenimlerini Behiç Bey'in o zaman deftere yazd~klar~~ notlar~ndan anlayabilmekteyiz: "~smet Pa~a rumuzat ile takip etti~im mesle~e muhalif oldu~unu anlatt~~ ve ak~am Ömer Lütfi Beyi yeme~e davet etti. Ömer Lütfi Bey bu ak~ama kadar benim talepetti~im istirahatten vazgeçmeldi~im hususunda pek ~srarl~~ idi. (...) ~smet Pa~a ile görü~tükten sonra, her halde elde bir rapor bulundu~una göre bir vekil tayin edilememesi mes'uliyeti mucip olaca~~, binaenaleyh zo günlük bir vekil gönderilerek bu müddet zarf~nda istirahat ve kal~p kalmama~a karar verebilece~imi beyan eyledi. (...) Uzun münaka~aya gerek görmiyerek bu muta-lean~n münasip oldu~unu söyledim ve harhalde karar~n seri veril-mesini rica ettim" diyen Behiç Bey yerine Eski~ehir'de bulunan Kurmay Binba~~~ Halit Bey vekil olarak atanm~~t~r. 20 günlük isti-rahat raporunu bildiren Nafia Vekilli~ine verdi~i kar~~l~kta: "vadiniz veçhile" diyerek 3 ve hatta 4 ay, Antalya'da geçirilmek üzere, mezu-niyet verilmesini istemi~tir.
Geçici Ayr~l~~~n Çevredeki Yank~lar~~
Geçici olarak ba~l~yan bu ayr~l~~~n, sürekli olaca~~~ sezgisini uyand~rd~~'~~ görülmektedir. 25 ~ubat 1921 de (Yüksek) Mühendis Mavrogordato Efendi de görevinden çekilmi~tir.
12. Kolordu Kumandan~~ Fahrettin Bey (Orgeneral Fahrettin Altay) gönderdi~i telyaz~s~nda üzüntüsünü belirtmi~, sa~l~~~n~n her~eyden önce geldi~ini bildirdikten sonra: "Fakat, ~imendiferler de bizim damarlar~m~zd~r. Bu damarlardaki zay~f kan~~ siz takviye ediyor i~lettiriyordunuz. Hiç olmazsa nezaretinizi (gözetiminizi) bu i~ten eksik etmemenizi rica ile arz-~~ ihtiramat eylerim a~abeyim efendim" demektedir.
Yeniden Rapor Al~nmas~~
25 ~ubat 1921 de Umum Müdür Vekili olarak i~e ba~lam~~~ olan Kurmay Binba~~~ Halit Bey, Nafia Vekâletinden gelen yaz~n~n "Erkan~~ Harp Miralay~~ Behiç Bey'e Antalya'da tedavi ve istirahat etmek üzere 15 Mart 1921 tarihinden itibaren iki ay müddetle vekâ-letçe mezuniyet verilmi~tir" yarg~s~n~~ ta~~yan k~sm~n~~ Behiç Bey'e bildirmi~tir. Yerine vekil atanm~~~ oldu~u için henüz üzerinde bulun-mas~~ gereken Demiryollar~~ Umum Müdürlü~ü görevinden bu yaz~da
100 ZIYA GÜREL
söz edilmiyerek, askeri rütbesi ile an~lm~~~ olmas~ndan, durumu daha aç~kça gören Behiç Bey'in, bu ve buna benzer davran~~lar~~ dolay~siyle Nafia Vekili Ömer Lütfi Bey'e bir "teessüf" mektubu gönderdi~i anla~~lmaktad~r.
Olu~turulan bir Sa~l~k Kurulunun 28.3.1921 de verdi~i üç ay tedavi ve istirahat gerekti~ine dair rapor, Behiç Bey'in faal hizmet-lerde kullan~lmamas~, ikinci derecedeki hizmetlerin de hafif k~s~m-lar~nda çal~~t~r~lmas~~ ko~ullar~n~~ ta~~maktad~r.
Vekil olarak Genel Müdürlü~e ba~lam~~~ olan Kurmay Binba~~~ Halit Bey'in 2 Nisan 1921 de asillik emrinin gelmesi üzerine; ertesi günü Ankara'ya giden Behiç Bey, Nafia Vekaleti ile ilgisinin böylece kesilmi~~ olmas~ndan, M. Müdafaa Vekâletine ba~~ vurmu~, sa~l~k kurulunun sözü edilen üç ayl~k dinlenmeyi içeren raporunu getirterek, üç ayl~k sa~l~k iznini M. Müdafaa Vekâletinden alm~~t~r.
M. Müdafaa Vekâletince Garp Cephesine de gönderilen bu üç ayl~k dinlenme raporuna dayanan sa~l~k iznini bildiren yaz~n~n bir kopyesinin Demiryollar~~ Genel Müdürlü~ü taraf~ndan kendisine bir yaz~~ ile bildirilmesi üzerine Behiç Bey; Demiryollar~ndaki göre-vinden hukuken ayr~lm~~~ oldu~u 2 .IV . 1921 tarihinden sonra M. Müdafaa Vekâletinden al~nm~~~ olan izni kendisine bildirme~e ve 'emir tebli~ine Genel Müdürlü~ün hiç bir yetkisi olmad~~~~ kar~~l~~~n~~ vermi~tir.
2. Inönü ve Sakarya sava~lar~ndan sonra, çekilmek zorunda kalan Ömer Lütfi Bey yerine, Büyük Millet Meclisince Umuru Nafia Vekilli~ine seçilen Rauf (Orbay) Bey; yeniden göreve geçmesi için Behiç Bey'in ileri sürdü~ü ko~ullar~~ oldu~u gibi kabul etmi~tir. Bunun üzerine, ikinci kez atand~~~~ Anadolu - Ba~dat Demiryollar~~ Genel Müdürlü~üne Behiç Bey'in — sekiz ay sonra — 3 Aral~k 1921 de ba~lam~~~ oldu~u görülmektedir.
Güçlükler ve Düzensizliklerin .1(ökenleri
Kurtulu~~ sava~~~ ba~lang~c~nda, kendisine ayr~~ ayr~~ yerlerden teklif edilen Genel Kurmay Ba~kan Yard~mc~l~~~~ ile ~imendifer I~letmesi Müdürlü~ünden birini seçmesi i~inde, dam~t~~~~ Mustafa Kemal Pa~a'n~n, (kendisinin de e~ilimlerine uygun gelen) ~imen-difer I~letmesini seçmesini ye~lemi~~ olan Erkan~~ Harp Miralay~~ (Kurmay Albay) Behiç Bey'in, bu görevde iken u~rad~~~~ güçlükler
ve engellerden son bir kaç~n~~ daha özetlememiz; görevinden ayr~l-d~ktan sonra, Demiryollar~~ I~letmesindeki bozukluklar~n kökenini belirtmekte ve bunlar~n niteliklerini ayd~nlatmada yararl~~ olaca~~n~~ sanmaktay~z. Seçerek ve özetliyerek sundu~-i~muz olaylar; görevinden istirahatli olarak ayr~ld~~~~ 25 ~ubat 1921 den hemen önceki zaman-larda geçmi~tir:
— Ankara ~stasyonundaki makinistlerin yatak odas~, Gar Müdür Yard~mc~s~~ ile Mühendis odalar~n~n askerlerce al~nmak üzere oldu~u, tren memurlar~n~n yatakhanelerinin kalmad~~~, B. Millet Meclisi Muhaf~z Taburu askerlerinin zorla girdikleri Demirhane'den bir k~s~m aletleri al~p götürdükleri, durumun 5.1.1921 tarihinde Nafia Vekilli~ine bildirildi~i,
2 I .1.192 ~~ de Bozüyük Istasyon müdürü ile sürveyan~n kömürlerine ve ineklerine 24. Tümence el konuldu~u,
Istasyon görevlilerinin, el konulmu~~ olan evlerinin bo~alt~l~p geri verilmesi için Eski~ehir Merkez Kumandanl~~~na yaz~lan yaz~ya gelen kar~~l~kta, bu i~in sorumlulu~unun, Merkez Kumandanl~~~, Polis ve Belediye memurlar~ndan kurulmu~~ bir "Konaklar Heyeti"ne yüklenildi~i görüldü~ünden, bunun için Nafia Vekillili~ine gön-derilen telgrafta, "kendilerinden asker gibi vazife" istenilen Demir-yollar~~ memurlar~ndan yine bir kaçm~n evlerinden ç~kart~ld~~~, böyle olaylar~n iki ayda üç defa yinelendi~i, ailesi sokakta kalan memur- . lar~n i~e gönderilmelerinin zorlu~u belirtilme~e çal~~~larak, bunlar~n önlenmesi rica edilmi~, fakat memurlar~n evlerinden ç~kar~lmalar~~ i~inin yine sürmekte oldu~u, öyle ki, 15.1.1921 de evinden ç~kar~lan bir memurun ertesi günü bulup ta~~nd~~~~ evden de ç~kar~lm~~~ oldu~u; (Bu görevliler islam de~ildirler)
Erlerin vagon içinde ate~~ yakmakta olduklar~,
30. 1 . 1921 de Lefke Nokta subaylar~ndan birinin, Bilecik I~çi Posta Çavu~undan zorla drezinesini ald~~~~ ve Lefke yönüne yola ç~kard~~~, yolda bir vagonetle çarp~~an drezinenin parçaland~~~, bir askerimizin ölmü~~ birinin de yaralanm~~~ oldu~u,
14.11.1921 de Polatl~'da erlerden bir k~sm~, Nokta Kuman-danl~~~mn odunlar~n~~ bo~altmak için — ilgililere sormadan — vagonlar~~ el ile iterken bir çavu~un vagonlar aras~nda kalarak öldü~ü,
anla~~lmaktad~r.
Burada, özetleyerek sundu~umuz bir kaç örnek, Demiryolu I~letmesinin u~rad~~~, amaçs~z olup, bilgisizlikten ve önem ver-
102 ZIYA GÜREL
meyi~ten do~an, fakat; d~~tan gelen engeller ve güçlükler niteli~ini ta~~maktad~rlar. Bunlar~n yan~nda, sonradan Idare ba~~na geçen-lerin i~ten anlamay~~lar~ndan ve i~i bilir olanlara sayg~~ duymay~~tan do~an sonuçlar, daha önemli görünmektedirler. 271. defterin 129.
sayfas~nda: "Müdüriyeti Umumiyeden Çekildikten sonra ~imendifer-lere Dair Elde Ddilen Malumat" ba~l~~~~ alt~nda verilen bilgiler, Behiç Bey'in, ba~ka bir görev almadan sekiz ay süren ayr~l~~~~ s~ra-s~nda, ilgisini Demiryollar~~ i~lerinden çekmemi~~ oldu~unu göster-mekle birlikte; Demiryollar~~ I~letmesinin ba~~nda onlar~n tutumlar~n~n kötülü~ünü somut örneklerle belirtme~e çal~~t~~~~ görülmektedir. Bunlardan bir k~sm~n~~ özetlemekteyiz.
2. Inönü sava~~~ s~ras~nda ikiye bölünen hatt~n Konya
tara-f~nda kalan k~s~m~, o s~rada Konya'da bulunan Nafia Vekâleti Müs-te~ar~~ Ali R~za Bey taraf~ndan "Geçici I~letme Müdürlü~ü" yap~lm~~~ ve ba~~na da Mühendis Zihni Bey getirilmi~tir. Bu Geçici I~letme Müdürlü~ü, Genel Müdürlükle ili~kisi kesilmi~~ oldu~undan, do~-rudan Nafia Vekâleti ile yaz~~may~~ sürdürmü~tür.
Nafia Vekili Ömer Lütfi Bey, askeri ta~~malar s~ras~nda vakit cetvellerinde gösterilen zamandan önce treni gidilecek yere ula~-t~racak makinistlere para mükâfat~~ verece~ini bildirmi~~ ve bu amaçla avans olarak para da~~tm~~t~r. (15 ~ubat 1921 de, bindi~i özel trenin
en son h~zla gitmesini isteyen "Büyük Millet Meclisi Reisi Mustafa Kemal Pa~a Hazretlerinden" gelen telgrafa, o zaman Umum Müdür olan Behiç Bey'in verdi~i kar~~l~kta: "Trenin azami süratle gitmesi hakk~ndaki emirlerinizi bilvas~ta (arac~~ ile) ald~m. Hatt~n kabiliyeti fazla süratle gitme~e elveri~li olmad~~~n~~ ve raydan ç~kmas~~ muhtemel oldu~unu arzederim efendim" diyerek bu iste~i önlemi~~ oldu~u anla~~lmaktad~r.)
Demiryollar~~ Genel Müdürü yap~lm~~~ olan Binba~~~ Halit Bey hakk~nda 271. Defterin 132. sayfas~nda "...h~ristiyan memurlar~~ ç~kartmak niyeti ile geldi~inden" memurlar aras~nda güvensizlik yaratm~~, "zaten korkular~ndan vazife göremiyen ileri gelen memurlar, i~leri takipten çekinmi~ler, Halit Bey de Demiryolu i~lerini bilme-di~inden, tefti~~ durmu~~ ve hatt~n düzeni bozulma~a ba~lam~~t~r". Bu nedenle kazalar ard arda gelmi~tir.
"Geçici" ko~ulu ile Konya'da kurulan ~~letme Müdürlü~ünün geçicili~i, Nafia Vekilli~inin iste~i üzerine kald~r~lm~~t~r. "Bir taraf-
tan Halit Bey'in acemili~i" öteki taraftan, bu ~~letme Müdürlü~ünün yeteneksiz ellerde bulunmas~~ ve Nafia Vekilinin sürekli kar~~malar~~ sonucunda hatt~n, uyum ve düzeninin bozulmu~~ oldu~u; bu I~letme Müdürlü~ünün Hareket Dairesi Ba~kanl~~~na getirilen Binba~~~ Saffet Bey'in Müdür Zihni Bey'le birle~erek, gere~i olmadan, altm~~~ kadar yeni memur ald~~~~ anla~~lmaktad~r.
Konya I~letmesi Cer Müdürlü~üne - müslüman olsun diye - makine ile bir ilgisi olmayan Sulama Idaresi mühendislerinden biri atanm~~t~r.
— Behiç Bey zaman~nda, Nafia Vekili Ömer Lütfi Bey için, paras~~ kar~~l~~~~ Eski~ehir Atelyesine sipari~~ edilen mefru~at (oda tak~m~) Halit Bey tarafindan arma~an edilmi~, paras~~ al~nmam~~t~r. Cer I~leri ve Muhasebe Müdürlüklerine gönderilen emirde, bunlar~n paras~~ olan 2281 kuru~un getirtilmesinden "teeddüp ederim. Simen-diferler halen Nafia Vekâletinin emrindedir" denilmekte oldu~u görülmü~tür.
"~~ o Temmuz 1337 (1921) de Yunan taarruzu ba~lam~~,
ii Temmuzda Afyon, ~hsaniye, Gazl~göl, Hamam Istasyonlar~~
bo~al-t~lm~~~ ve köprüler taraf~m~zdan tahrip edilmi~tir". "Cephe gerisinde bulunan Bozüyük, Eski~ehir, Afyon hatt~nda tabiye ta~~malar~~ için çok tren malzemesi bu cihette tutulmu~~ ve Afyon'un dü~mesi üzerine Konya taraf~nda pek az malzeme kalm~~t~r". "Eski~ehir k~sm~nda kalan malzemenin çoklu~undan ve Eski~ehir -Ankara k~sm~nda yaln~z bir telgraf hatt~~ bulunup, bunun da Orduca kullan~lmas~ndan tren-lerin harekete getirilmesi çok güç olmu~tur". Bu arada "Beylikköprü istasyonunda serbest yol alabilmek için bir tren sekiz saat beklemi~~ ve Polatl~'dan Ankara'ya seyahat müddeti 24 saate ç~km~~t~r".
Eski~ehirin bo~alt~lmas~~ çok kötü bir biçimde olmu~tur. ~lk zamanlarda Umum Müdürlükle Nafia Vekilli~i, Eski~ehirde bir ~ey b~rak~lmad~~~n~~ ileri sürmü~lerse de; "Eski~ehir de her~eyin b~ra-k~ld~~~, bunlar aras~nda üç lokomotifle altm~~~ kadar vagonun da kald~~~~ sonradan" belli olmu~tur. Genel Müdürlü~ün gelen giden yaz~~ dosyalar~~ Eski~ehir de kalm~~~ oldu~undan, memurlar~n ayl~~~~ onlar~n verdikleri bildirilere göre da~~t~lm~~t~r.
Eski~ehir Istasyonunun bo~alt~lmas~~ s~ras~nda odunsuzluk o dereceye gelmi~tir ki, "Nafia Vekili, vagonlar~~ yakarak tren tertibini emretmi~tir". "...istasyon yöresindeki bir kaç a~aç kesilerek" tren-
104 Z/YA GÜREL
lerin yola ç~kar~ld~~~~ anla~~lm~~t~r. "Uç istasyonu kalm~~~ Ankara
k~sm~n~n ba~~nda, Umum Müdür yetmiyormu~~ gibi Nafia Vekili
her gün istasyona gelerek i~e kar~~maktad~r".
— Eldeki bütün ustalar Eski~ehir'de b~rak~ld~ktan sonra (Halit
Bey'in müslim olm~yan personeli dü~man i~galine u~rayan Eski~ehir'de
b~rakmas~n~n ba~l~~ ba~~na yanl~~~ bir davran~~~ oldu~unu, Behiç Bey,
notlar~nda ayr~ca i~aret etmektedir). Beylikköprü'nün onar~lmas~~
için usta ve mühendis olmad~~~ndan, Ba~dat ~imendiferleri in~aat
~irketinin Toroslardaki Bilemedik denilen yerdeki usta ve
mühendis-leri getirtilmi~; fakat bunlar, 21/22 Eylül 1921 tarihinde, gece
uyu-makta olduklar~~ i~~ trenine; bilgisizce i~lere kar~~an askerlerin yanl~~~
davran~~lar~~ ile istasyondan kaç~r~lan bir dizi cephane vagonunun
gelip çarpmas~~ ile ya~amlar~n~~ yitirmi~lerdir 5.
— Özellikle askeri makamlarca yap~lan ~ikayetler üzerine,
Konya ~~letme Müdürlü~ü Hareket Ba~kan~~ Binba~~~ Saffet Bey geri
çekilerek yerine — uzakla~t~r~lm~~~ olan h~ristiyan memurlardan — Kaldis
Efendi'nin atanmas~~ Ömer Lütfi Bey emriyle olmu~tur. (Yerlerine,
i~i bilir müslim ki~iler bulunamad~~~~ belli iken, "Gayri Müslim"
personeli uzakla~t~ranlardan biri olarak, Ömer Lütfi Bey'in bunlardan
birini geri getirmek zorunu duymas~~ anlaml~~ olmu~tur.)
271. Defterin 136. sayfas~ndaki notlar~ndan anla~~ld~~~na göre;
Behiç Bey, Fevzi Pa~a ile 28 . ~~ o .1921 tarihindenberi ~imendiferler
üzerinde yapt~klar~~ görü~melerde, Fevzi Pa~a'n~n yoklama ~eklindeki
tekliflerine: "Ömer Lütfi Bey Nafia Vekâletinde kald~kça kabul
edemiyece~im" ~eklinde kar~~l~klar vermi~tir. Bu notlarda: "Bununla
birlikte Erkan~~ Harp Binba~~s~~ ~ükrü Bey arac~l~~~~ ile ya benim veya
Nafia sab~k müste~ar~~ Muhtar Bey'in tayini için Ömer Lütfi Bey'e
5 "Demiryol" Dergisinin, 548 say~~ ve Eylül 1971 tarihli nushasmda "Geç-mi~te Bir Kaza" ba~l~kl~~ yaz~m~za konu olan bu olay, özetle, ~öyl~~ olmu~tur: Sakarya sava~~ndan sonra, ileriledi~i yerlerden daha gerilere çekilen dü~man, bu çekilme s~ras~nda hatlar~~ ve özellikle köprüleri tahrip etmi~tir. Yörede bulunmad~~~~ için Toros'lardaki Bilemedik denilen yerde bulunan Ba~dat Hatt~~ in~aat Ortakl~~~dan getirtilrni~~ Mühendis, usta ve i~çiler, onar~m~n~~ yapt~klar~~ Beylik köprü'nün Polatl~~ yönünde duran Çal~~ma Treninde uyumakta iken, saat 22.30 da, ilgililerin bilgisi d~~~nda, askerlerce kaç~r~lan sekizi cephane yüklü 12 vagonl~~k bir dizi gelip çal~~ma trenine çarpm~~t~r. Gelip çarpan trenin bütün vagonlar~~ yanm~~, çal~~ma treninde, uyumakta olanlardan bir mühendis ile sekiz i~çi yaral~~ olarak Ankara'ya gönderil-mi~, dokuz yanm~~~ ceset görülmü~, 18 ki~inin izine dahi rastlan~lamam~~t~r.
haber gönderdi~i, Ömer Lütfi Bey'in de Miralay Sadullah Bey'i teklif etti~i esnada 13. ~ o. ~~ 92 ~~ de istifa etmi~~ ve Rauf Bey (Orbay), 17.11 .1 92 de Nafia Vekili olmu~tur" demektedir. 20 . I I . I 92 ~~ de bir arac~~ ile Umum Müdürlü~ü yeniden kabul edip etmiyece~i sorulan Behiç Bey, ileri sürdü~ü ko~ullar 6 kabul edilirse müsbet kar~~l~k verece~ini bildirmi~tir. Nafia Vekili Rauf Bey'le, ~imendifer-ler üzerinde yapt~klar~~ bir genel konu~madan sonra, ay~n 29 unda resmen teklif alm~~~ olan Behiç Bey'in atanmas~~ 30 . ~ l . 1921 tarihinde Vekiller Kurulunca karara ba~lanm~~t~r.
e Say~n Behiç Erkin, belgelerde bulunmayan a~a~~daki bilgileri, bize, ayr~ca
vermi~lerdi: "...tevazua ayk~r~~ ise de, o aral~k bu i~i benden ba~ka yapacak kimse olmad~~~n~~ da takdir ederek, s~rf zaferin temini için bu a~~r vazifeyi ~u ~artlarla kabul ettim: ~ ) Umum Müdürlü~ün. Konya'ya nakli, 2) Menzil Müfetti~li~ince i~gal edilmi~~ Idareye ait Ba~dat Otelinin bo~alt~larak Umum Müdürlü~e teslimi, 3) Mütahass~s h~ristiyan memurlar~n geri getirilmesi,4) Ankara'da otuz bin Konya'ya gidince yüz bin liran~n Maliyeden hemen verilmesi, 5) "...m~~" üzerinde hiç bir ~ey kabul edemiyece~imi, gerekirse, mevkiimle mütenasip resmi tahkikat yap~la-bilece~i, 6) Ordu müdahalesinin katiyyen men'i.
Bu ~artlar Rauf Bey taraf~ndan kabul edilmi~~ ve gerçekten de tatbik edilmi~-tir. H~ristiyan memurlar~n gelmesi bilhassa Konya'da çok dedikoduyu mucip ol-mu~sa da zamanla bu heyecan da zail olmu~tur".
