OSMANGAZİ ÜNİVERSİTESİ MÜH.MİM.FAK.
İNŞAAT MÜH. BÖLÜMÜ KARAYOLU DERS NOTLARI
“Gidemediğin Yer Senin Değildir” Halil Rıfat Paşa
1 mil = 1,60934 km 1 feet = 0,3048 m 1 inç = 2,54 cm
İÇERİK
1. Ulaşımla ilgili tanımlar
2. Ulaşım türleri ve kıyaslanmaları
3. Ulaşım türlerinin tarihsel gelişimi
4. Ödev: Traffic Calming. Tarih: 2002 Kasım sonu. En çok 5 sayfa.
5. Karayolu ile ilgili tanımlar 6. Trafikle İlgili Tanımlar 7. Trafiğin Değişimi
8. Trafik Akım Cinsleri
9. Yolculuklara Ait Başlıca Özellikler 10. Trafik Akışı
11. Yolların Kapasitesi
12. Yol Geometrik Standartlarının Seçimi
1.GİRİŞ
Ulaşım: İnsanların ve nesnelerin belirli bir amaca yönelik olarak yer değiştirmeleridir.
Ulaştırma: Yararlı olduğu varsayılan bu yer değiştirme işlemlerinin yerine getirilmesidir.
Seyahat veya yolculuk: Bu verilen tanımlara göre insan söz konusu olduğunda ulaşım kelimesi yerine bu kelimelerinin kullanılması daha uygundur.
Taşıma: İnsanlar ve nesneler için kullanılan ulaştırma kelimesi yerine kullanılması bazı durumlarda daha anlamlı olacaktır.
2.ULAŞIM TÜRLERİ VE KIYASLANMALARI
Ulaştırma; söz konusu alt yapının türüne göre aşağıdaki gibi sınıflandırılabilir;
1-) Kara Ulaştırması a) Karayolu Ulaştırması b) Demiryolu Ulaştırması 2-) Su Ulaştırması
a) Denizyolu Ulaştırması
b) İç-su Yolu ( göl-nehir-kanal ) Ulaştırması 3-) Hava Ulaştırması
4-) Boru Hatları
Ülkemizdeki yol ağları:
Ülkemizde gerçek anlamda planlı ve modern yapımının 1 Mart 1950’de Bayındırlık Bakanlığı bünyesinde kurulan Karayolları Genel Müdürlüğü (KGM) ile başladığı söylenebilir. KGM bünyesinde üç yol tip vardır.
Otoyol: Özellikle transit trafiğe tahsis edilen, belirli yerler, şartlar dışında çıkışı olmayan yaya, hayvan ve motorsuz araçların giremediği ve ancak izin verilen motorlu araçların yararlandığı, trafiğin özel kontrole tabi tutulduğu kara yoludur. Uzunluğu 1774km'dir.
Devlet yolu: önemli bölge ve il merkezlerini, deniz, hava, demiryolu istasyonu, iskele, liman ve alanlarını birbirine bağlayan birinci derecede ana yollardır. Aynı zamanda ülkeyi komşu ülkelere bağlayan yollardır. Uzunluğu 31400km'dir.
İl yolu: Küçük il merkezlerini birbirine, ilçe ve kasabaları il merkezlerine bağlayan, iki şeritli yapılan 2. Ve 3. Sınıf standartlı, yüzeyleri genelde asfalt kaplı yollardır.
Uzunluğu 29693km'dir.
Turistik yol: En yakın yol ile turistik merkez arasında kalan yollara verilen isimdir.
Yapım ve bakımı, Turizm Bakanlığınca sağlanan finansmanla Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından yapılmaktadır.
Köy yolu: Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğünün sorumluluğundaki, köyleri birbirine, kasabalara veya anayollara bağlayan, genelde toprak yollardır. Uzunluğu yaklaşık olarak 300.000km'dir.
Orman yolu: Orman Bakanlığının sorumluluğundaki, orman ürünlerinin ilçe, kasaba ve köylere taşınması için inşa edilen, genellikle toprak yollardır.
Şehiriçi yollar: Belediyelerin sorumluluğundadır.
Ülkemizde demiryolu inşaatı 1866’da İzmir-Aydın hattı ile başlamıştır. Cumhuriyet ilanındaki 2000 km’lik yol ağı 1940’lara kadar hızla geliştirilmiş, ancak daha sonra karayollarının gölgesinde kalmıştır. Ülkemizde Demiryollarının inşaatından Demiryollar, Limanlar ve Hava Meydanları İnşaatı Genel Müdürlüğü (DLH) sorumludur. İşletme işini ise Devlet Demiryolları (TCDD) yapmaktadır. Ülkemizdeki mevcut demiryolu uzunluğu 9000 kmdir.
Taşıma sistemleri arasında seyahat hızı, durağa yürüme, durakta bekleme, taşıttan indikten sonra ulaşılmak istenen noktaya varma açısından farklar vardır. Bu konuda otomobil sistemleri her durumda zaman tasarrufu sağlar. Ama uzun mesafelerde metro sistemleri daha avantajlıdır.
Yukarıda belirtilen ulaştırma şekillerinin yerine getirilmesinde çeşitli ulaştırma sistemleri kullanılır. Taşınacak olan yolcu ve yük durumuna göre tercih edilen ulaştırma sistemi kapasite, hız, ekonomiklik, emniyet, kaynak vb gibi faktörler yönünden söz konusu ülkenin gelişmişlik düzeyine uygun olmalıdır.
3. ULAŞIM TÜRLERİNİN TARİHSEL GELİŞİMİ
İnsanlar ilk çağlarda daha çok avlanma, yiyecek elde etme ihtiyacında olduğu için elde ettikleri maddeleri öncelikle sürükleme yoluna gitmişlerdir. Bu faaliyetler tekerleğin bulunmasına kadar devam etmiştir. Tekerleğin icadından sonra insanlar, hayvanları ehlileştirip arabalarda kullanmaya başlamışlardır. Uzun süre bu aşamada kalan insanoğlu, ancak 1800’lerde motorlu araçları icat edebilmiştir. 1802’de İngiliz Robert Trivitik ilk lokomotifi geliştirdi. Ancak yaygın olarak kullanılan ilk lokomotif George Stevenson tarafından 1829’da bir yarışma için yapıldı. 1880’lerde karayolu araçları geliştirildi ve bundan itibaren gelişmeler çok daha hızlı oldu. Bugün rekor amacıyla üretilen ses hızına ulaşan otomobiller mevcuttur. 1908’de Wright kardeşlerin icadı olan uçak, insanoğluna çok daha geniş ufuklar açmıştır. Bugün en hızlı ulaşım şekli havayollarıyla sağlanmaktadır.
İnsanoğlunun tekerleğin icadından günümüze kadar ulaştırma ve buna bağlı olarak uygarlık aşağıdaki Şekil 1’e uygun bir gelişme izlemiştir. Görüldüğü gibi son yüzyılda gelişme hayli yüksektir. Şekilden grafiğin sonsuza doğru gittiği izlenimi doğmaktadır.
Uzay çalışmaları sonucu buna uyacak gelişmeler sağlanmıştır.
Şekil 1. Ulaştırma ve uygarlık gelişme eğrisi
Ama uygarlıkta yapılan ilerlemeler insanlara avantajlar sağladıysa da, bu avantajların yanında bazı dezavatajlar da getirmiştir.
Nüfusun hızla arttığı ve sınırlı kaynakların olduğu dünyamızda ulaşım konusunda bazı problemler meydana gelmiştir. Özellikle ülkemizde bulunduğumuz konumdan dolayı ulaştırma faaliyetleri oldukça fazla olmaktadır.
-2000 -1000 0 1000 2000
Yıl
Hız
4. ÖDEV: Traffic Calming. Tarih: 2002 Kasım sonu. En çok 5 sayfa.
5. KARAYOLU İLE İLGİLİ TANIMLAR
Araç: Karayollarında kullanılabilen motorlu, motorsuz ve özel amaçlı taşıtlar ile iş makineleri ve lastik tekerlekli traktörlerin genel adıdır.
Taşıt: Karayolunda insan, hayvan ve yük taşımaya yarayan araçtır.
Karayolu: Her türlü taşıt ve yaya ulaşımı için kamunun yararlanmasına açık olan arazi şerididir.
Çift Yönlü Karayolu: Her iki yöndeki trafiğin de kullandığı yol tipidir.
Tek Yönlü Karayolu: Sadece tek yöndeki trafiğin kullandığı yol tipidir.
Bölünmüş Karayolu: Bir orta röfüjle ayrılmış yol tipidir.
Yol ekseni: Yol kaplamasının ortasından geçtiği varsayılan çizgiye (doğrultuya) denir.
Röfüj (ayırıcı): Taşıt yollarını veya bölümlerini birbirinden ayıran, bir taraftaki taşıtların diğer tarafa geçmesini engelleyen karayolu yapısıdır.
Şerit: Araçların güvenliği yolculuğu için taşıt yolunun işaretlerle ayrılmış bölümüdür.
Tırmanma şeridi: Özellikle iki şeritli, kentler arası yolların dağlık rampa kesimlerinde kullanılan ve yavaş seyreden araçlara ayrılan yolun en sağ kenarındaki şerittir.
Park şeridi: Yol kenarında araçların park etmeleri için ayrılmış şerittir.
Emniyet şeridi: Yüksek standartlı yollarda, taşıtların trafiği aksatmayacak biçimde durmaları için yapılan şerittir.
Hızlanma şeridi: Bir yan yoldan anayola giren taşıtların anayoldaki trafik akımına güvenle karışabilmeleri için hızlanmalarına olanak sağlayan belirli bir uzunluktaki ilave kaplama genişliğidir.
Yavaşlama şeridi: Anayolda düz olarak giden trafik akımından bir yan yola ayrılacak olan taşıtların bu yan yola güvenle girebilmeleri için yavaşlamalarına olanak veren belirli bir uzunluktaki ilave kaplamadır.
Cep: Taşıtların kısa süreli duruşlar için faydalandıkları belirli uzunluktaki, genişletilmiş
Kavşak: Birden fazla gelen trafik akımlarının kesiştiği yerlerdir.
Geçki (güzergah): Bir yolun arazi üzerinde izlediği doğrultudur.
Plan: Yolun yatay bir düzlem üzerindeki izdüşümüdür.
Alinyiman: Yol planındaki düz kısımlara denir.
Yatay kurba (kurp, viraj): Yol planında düz kısımlar arasındaki eğri kısımlara denir.
Boykesit (profil): Plandaki yol ekseni bir doğru boyunca açılır ve bunun düşey bir düzlem üzerinde izdüşümü alınırsa elde edilir. Boykesit üzerinde, belli bir kıyas hattına göre arazinin doğal durumu ile yolun bitmiş durumu gösterilir.
Enkesit: Yolun herhangi bir noktasında eksen hattına dik doğrultuda alınan kesittir.
Şekil 2. Tipik bir yol enkesiti ve yol elemanları
Şev: Bir dolguda platformun dış kenarı ile doğal zemin, yarmada ise hendek tabanı ile doğal zemin arasındaki eğik yüzeye denir.
Enine eğim: Yol yüzeyine düşen yağış sularının platformu bir an önce terkedebilmeleri için yol enkesitine eksenden banket ya da kaplama dış kenarına doğru olmak üzere her iki tarafta verilen eğime denir.
Boyuna eğim: Yola boyuna doğrultuda verilen eğime denir.
Düşey kurba: Boykesitteki eğri parçalarına verilen isimdir.
Rampa: yolun yükselerek gittiği kısma denir.
İniş: Yolun alçalarak gittiği kısma denir.
Tepe (kapalı) düşey kurp: Bir rampayı bir iniş, rampayı daha az eğimli bir rampa veya bir inişi daha dik eğimli bir iniş izlediğinde aradaki eğriye verilen isimdir.
Dere (açık) düşey kurp: Bir inişi bir rampa, inişi daha az eğimli bir iniş veya bir rampayı daha dik eğimli bir rampa izlediğinde aradaki eğriye verilen isimdir.
Şekil 3. Tepe ve dere düşey kurp tipleri
Toprak işi (tesviye): Yol yüzeyine düzgün bir şekil verilmesi için doğal zeminin düzeltilmesi gerekir. Bu amaçla bazı yerler kazılır, bazı yerler doldurulur. Bu işlere verilen isimdir.
İnce tesviye (reglaj): Tesviye yüzeyinin uygun enine ve boyuna eğim de verilerek bir greyder yardımı ile son olarak düzeltilmesi işlemine verilen isimdir.
Drenaj: Yolu kar, yağmur, dolu, sel su baskını vb gibi yerüstü ve yer altı sularından korumak amacıyla suyun kontrol altına alınıp uzaklaştırılmasını amaçlayan sistemlerdir.
Menfez: Sürekli olarak akan ya da yağış sonucu oluşan küçük akarsuları yol gövdesinin bir tarafından diğer tarafına geçirmek için kullanılan yapılardır.
Alt yapı: Yolun toprak işleri sonunda daha önceden saptanan kot ve enkesit şekline getirilmiş kısmına denir.
Üst yapı: Yolun trafik yüklerini taşımak ve bu yükü taban zemininin taşıma gücünü aşmayacak şekilde taban yüzeyine dağıtmak üzere alt yapı üzerine inşa olunan ve alt temel, temel ve kaplama tabakalarından oluşan kısımdır
Sanat yapısı: Menfez, drenaj tesisleri, köprü, tünel ve istinat duvarı gibi yapılara verilen genel isimdir.
Alt temel (temel altı): Tesviye yüzeyi üzerine serilen ve genellikle kum, çakıl, kırma taş, yüksek fırın cürufu gibi granüler malzemelerden inşa oluna tabakadır. Kaplamadan gelen trafik yükünün taban üzerine yayılmasında üzerinde bulunan temel tabakasına olan yardımı yanında, su ve don tesirlerine karşı tampon bölge vazifesi de gören bu tabakanın teşkili ile daha pahalı malzemeden inşa olunan temel tabakasının kalınlığı azaltılmış, böylece ekonomi sağlanmış olur. Taban zemininin durumuna göre nadir olarak bu tabakadan vazgeçilebilir.
Temel: Alt temel ve kaplama tabakaları arasına yerleştirilen ve granülometrisi ile diğer koşulları belirli olan doğal kum, doğal çakıl veya kırma taş ile az miktarda bağlayıcı ince malzemeden oluşan tabakadır. Görevi kaplamadan gelen trafik yükünü taban üzerine yaymaktır.
Kaplama: Temel tabakası üzerine inşa olunan ve trafiğin doğrudan doğruya temas ettiği, bitümlü karışımlar, beton, parke vb malzeme ile yapılan tabakadır. Görevi düzgün bir yuvarlanma yüzeyi temin etmektir.
Aşınma tabakası: En üstteki kaplama tabakasına verilen isimdir.
Binder tabakası: Aşınma tabakasının altındaki kaplama tabakasıdır.
Banket: Yol kaplamasının iki yanında, kaplamaya bitişik ve kaplama kenarı ile şev başı arasında kalan kısma denir.
Platform: Yolun enine yönde bölüntüsüz ve kaplama ile banketlerden oluşan kısmına denir.
Hendek: Yolun yarma kesimlerinde banket ile yarma şevi arasında uzanan ve yol platformu ile yarma şevine gelen yağış sularının toplanıp aktığı kanaldır. Derinliği bölgenin yağış durumuna göre değişir. Üçgen veya yamuk şekilli olabilir.
Kafa hendeği: Yarmalarda, yamaçlardan akan yağış suları erozyon yolu ile şevin bozulmasına neden oluyorsa, şev tepesinden bir miktar aşağıda yine üçgen veya yamuk kesitli olmak üzere yapılan hendeklerdir.
Bordür: Kent içi yollarda kaplama ile daha yüksek kotta bulunan yaya kaldırımı arasına veya kaplama ile orta refüj arasına yerleştirilen, genellikle taş ya da betondan yapılmış kenar taşlarıdır.
Bordür oluğu (kanivo): Kent içi yollarda kapla ve yaya kaldırımı üzerine düşen ve enine eğimden dolayı bordür kenarında biriken yağış sularının yol boyunca kolayca ve belirli bir genişlik içinde kalacak şekilde akması için kaplamanın en dış kenarından daha düşük kotta olmak üzere bordür ile kaplama arasına yerleştirilen enkesit kısmıdır.
Rögar (baca): Bordür kenarında birikip oluk boyunca akan yağış sularının yola ve yol temeline zarar vermeden kanalizasyon veya yağmur suyu drenaj şebekesine akmasını sağlayan yapılara denir.
Korkuluk: Taşıtların yoldan dışarıya çıkmalarını ya da bölünmüş yollarda diğer platforma girmelerini önlemek amacı ile gerekli kesimlerde platform dış kenarlarına konan engellerdir.
Kenar taşı: Yolun doğrultusunu ve sınırlarını göstermek üzere yol kenarına belirli aralıklarda konan elemanlardır.
Kamulaştırma genişliği: Yolun yapımına başlanmadan önce geçki boyunca kamulaştırılması gereken yeterli genişlikteki araziye denir.
Trafik Adası: Trafik akımlarını ayırmak veya yönlendirmek amacıyla daha çok kavşaklarda yol kaplaması üzerine genellikle yükseltilmiş ada şeklinde veya işaretleme yoluyla yapılmış trafiğe kapalı alandır.
Cadde: Şehrin bölgelerini birbirine bağlayan ana yollardır.
Sokak: Şehrin bölgeleri içinde oturma, iş yerleri ve çeşitli tesislere ulaşmayı sağlayan yoldur.
Viyadük: Çeşitli sebeplerle arazi parçası üzerinde yol yapmak mümkün olmadığında köprü üzerine kurulmuş otoyol parçasıdır.
Tip Enkesit: Yolun standart ölçülerini ve inşaat özelliklerini ayrıntılı olarak gösteren enkesittir. Genel olarak, platform, kaplama ve banket genişlikleri, hendek boyutu, şev eğimleri, enine eğim, üst yapıya ait tabakalar ve bunların kalınlıkları-malzeme cinsleri ile kamulaştırma genişliği belirtilir.
Radyal (Işınsal) Yol: Bir kentin merkez bölgesi ile kenar bölgelerini birbirine doğrudan bağlayan yol.
Çevre Yolu: Bir kentin kısmen veya tamamen etrafından geçen ve genel olarak radyal (ışınsal) yolları dik olarak kesen, anayol karakterindeki yoldur.
Servis Yolu: Komşu bina, tesis ve mülkleri anayola bağlayan yardımcı yoldur. Yeni yol inşaatı sırasında malzeme ocağı, su kaynağı vb yerlere ulaşmayı temin, ayrıca trafiğin geçici olarak kullanması için özel olarak yapılmış yollara da bu isim verilir.
Şev Kazığı: Dolgu ve yarma şevlerinin doğal zemini kestiği noktaları belirtmekte kullanılan kazıktır.
Şev Eğimi: Dolguda platformun dış kenarı ile doğal zemin, yarmada hendek tabanı ile doğal zemin arasında uzanan yüzeyin eğimidir.
Refüj Şeridi: Sola dönüş yapacak taşıtların yavaşlayabilmelerine ve bekleyebilmelerine olanak sağlayan ve orta refüjün daraltılmasıyla yapılan yeterli uzunluktaki ek şerit.
Baba: Taşıt trafiğine kapalı bir alanın, trafiğin geldiği yerlerine, taşıtların bu alan girmesine mani olacak şekilde konmuş engeldir.
Yaya Kaldırımı: Yolun sadece yayaların kullanmasına ayrılan kısmıdır. Genellikle şehir içi yolların her iki tarafına, kaplamadan daha yüksek kotta inşa edilir. Kaplama ile yaya kaldırımı arasında bordür vardır.
Yaya Bariyeri: Çift platformlu yollarda yayaların bir taraftan diğer tarafa geçmelerini önlemek amacıyla iki platform arasında konmuş engeldir.
Yaya Korkuluğu: Yayaların yola inmelerini önlemek amacıyla yaya kaldırımlarının kenarlarına veya taşıt trafiğine kapalı alanların etrafına konan ve çok zaman demir veya zincir malzeme kullanılarak yapılan engeldir.
Kot: Dikkate alınan bir noktanın deniz yüzeyinden veya başlangıç olarak alınan bir kıyas düzleminden yüksekliğidir.
Kıyas Kotu: Diğer noktalara ait kotların bulunması sırasında baz olarak kabul edilen kot.
Siyah Çizgi: Yol boykesitinde arazinin oluşturduğu çizgidir.
Siyah Kot: Yol boykesitinde herhangi bir noktaya ait doğal zemin kotu.
Kırmızı Çizgi: Yol boykesitinde yolun oluşturduğu çizgidir. Çıkış ve iniş eğimli düz kısımlar ile bunlar arasındaki eğrisel düşey kurbalardan oluşan hattır. Kırmızı çizgi
