BURSA HURÛFÂT DEFTERLERİ ( )

(1)

T.C.

BURSA ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

İSLÂM TARİHİ VE SANATLARI ANABİLİMDALI İSLAM TARİHİ BİLİMDALI

BURSA HURÛFÂT DEFTERLERİ (1750-1800)

(YÜKSEK LİSANS TEZİ)

Mine ASLANGİRİ

BURSA - 2019

(2)

T.C.

BURSA ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

İSLÂM TARİHİ VE SANATLARI ANABİLİMDALI İSLAM TARİHİ BİLİMDALI

BURSA HURÛFÂT DEFTERLERİ (1750-1800)

(YÜKSEK LİSANS TEZİ)

Mine ASLANGİRİ

Danışman Prof Dr. Mefail HIZLI

BURSA - 2019

(3)

(4)

(5)

(6)

V

ÖZET

Yazarın Adı ve Soyadı : Mine ASLANGİRİ Üniversite : Uludağ Üniversitesi Enstitü : Sosyal Bilimler Enstitüsü Anabilim Dalı : İslam Tarihi ve Sanatları

Bilim Dalı : İslam Tarihi

Tezin Niteliği : Yüksek Lisans Tezi Sayfa Sayısı : xii+159

Mezuniyet Tarihi : …/…/2019

Tez Danışmanı : Prof.Dr. Mefail HIZLI

BURSA HURÛFÂT DEFTERLERİ (1750-1800)

Çalışmamızın temelini oluşturan ve 1750-1800 yıllarını kapsayan Bursa Hurûfât Defterleri, Osmanlı vakıf kurumlarının işleyişi hakkında önemli bilgileri içermektedir.

Hurûfât Defterleri kayıtlarıyla her kazadaki vakıf müesseseleri, bu kurumların kurucularının isimleri; bu kurumlarda görev yapan personelin kimlikleri, maaşları, zaman içerisinde meydana gelen değişmeleri de takip edebilmekteyiz. Bursa’daki dini kurumlar (cami, mescid vb.) isimleri ve bulundukları yerleşim birimlerinin yanı sıra vakıf kurumlarında vazife yapan personelin, babalarıyla birlikte adlarını, bunların atama ve azillerine etki eden faktörleri de bu defterlerde görmekteyiz. Halkın ikamet ettiği mahalleler, iktisadi faaliyetlerin cereyan ettiği çarşı, han ve bedesten gibi mekânların isimlerini tespit edebildiğimiz gibi, Bursa’nın nahiyeleri ve bunlara bağlı olan köyler hakkında da önemli bulgular elde edebilmekteyiz.

Çalışmamızın temelini dini kurumlar (cami, mescit, tekke, türbe vs.) ve din görevlileri oluşturmaktadır. Bu kayıtlar, Osmanlı tarihiyle Bursa’nın idarî, sosyo- ekonomik tarihinin tespiti açısından son derecede önemlidir. Giriş bölümünde Hurûfât kayıtları hakkında kısa bir bilgi verilmiş, Birinci bölümde Bursa’nın kısaca tarihi ve Hurûfât defterlerine değinilmiş, İkinci bölüm Bursa Hurûfât kayıtlarında elde edilen ayrıntılı bir indekse yer verilmiştir.

Anahtar Sözcükler: Bursa, Hurûfât Defterleri, Şehir Tarihi, Osmanlı Arşivi

(7)

VI

ABSTRACT

Name and surname : Mine ASLANGİRİ University : Uludag University Institution : Social Science Institution

Field : İslamic History and Art

Branch : İslamic History

Degree Awarded : Master Page Number : xii+159 Degree Date : ../…/2019

Supervisor(s) : Prof.Dr. Mefail HIZLI

BURSA HURUFAT RECORDS (1750-1800)

The Hurufat Records are daily paperwork records of the operations of a foundation (appointment, dismissal, death etc.) by date. Historically, Hurufat Records are important source for studies to be carried out in the field of economic history, especially when foundations and institutions, employees, settlement and settlement history, art history, wages and employment are evaluated.Hurufat Records provide information about the historical development of the cities, especially the Ottoman townships.

In this study, where Ottoman's rule in the state and empire periods was examined, the writings of clericals, minstrels and rituals were tried to be brought to the researcher in order to be a resource for the researcher who conducted the fieldwork.The subject of registering in the books is the matter of relocating, renewing the registration documents, the name and title of the renewal fee and similar subjects.In later periods, it is understood that the functions of the books have been enlarged by keeping the records of the places of worship, mosques, tombs and cemeteries.

We tried to give a brief information about the Hurufat Records in the entrance section. In the first section, the Bursa history and Hurufat Records were examined, while in the second chapter, the Bursa Records were published and information was given about the duties and duties of the books.

Key words: Bursa Hurufat Records, City History, Ottoman Archives

(8)

VII

ÖNSÖZ

Kuruluş tarihi çok eskilere dayanan bir şehir olan Bursa, Osmanlı Devleti’ne başkentlik yapması bakımından siyasi tarihimizde de çok önemli bir yere sahiptir. Bu konumu sebebiyle Osmanlı ilim ve kültür hayatının en canlı merkezlerinden biri olma özelliğini de sürekli muhafaza etmiştir.

Bursa’nın tarihine dair orijinal bilgiler içeren arşiv kaynakları arasında Hurûfât defterleri önemli bir yer tutar. Bu çalışmada ilgili defterlerde yer alan kayıtlardan hareketle bir zaman kesitinde Bursa’ya dair bilgiler değerlendirilmiştir. Hurûfât defterlerinde çoğunlukla dinî eğitim veren müesseselere, ibadethanelere, vakıflara ve çeşitli görevlere atananlar ile atayanlara dair bilgiler bulunmaktadır. Böylelikle bir şehirde yer alan ve vakıflarca inşa edilen bütün kurumlara dair hareketliliği gözlemleme imkânına sahip olunabilmektedir. Hurûfât defterlerindeki kayıtlardan elde edilen bilgilerle vücut bulan bu araştırma sayesinde, Bursa’da 1750-1800 yılları arasındaki dinî, sosyal, kültürel ve daha pek çok konuyla ilgili gelişmeleri öğrenme imkanı bulmaktayız.

Hurûfât defterleri temel alınarak Bursa özelinde daha önce 1694-1750 yılları arasını ele alan bir yüksek lisans çalışması olarak Necibe ARVAS’IN hazırladığı tezin devamı niteliğindeki bu araştırmada, adı geçen tezdeki bilimsel metod tercih edilmiştir.

Defterlerdeki ibarelerin zorluğu, çalışmamızın bir süre gecikmesine yol açmış olsa da elde edilen bilgilerle 18. yüzyılın ikinci yarısına dair oldukça önemli detaylara ulaşıldığını ifade edebiliriz. Bursa’ya dair kaleme alınan Hurûfât defterlerinin 1800 yılından sonraki bölümünün de akademik bir çalışmada ele alınması durumunda genel fotoğrafın daha net görülme fırsatının elde edilebileceğini de not ekmek gerekir.

Araştırmamızın şekillenmesinde ve yorucu metinlerin okunmasında verdiği katkı, destek ve yardımları sebebiyle danışman hocam Prof. Dr. Mefail HIZLI’ya özellikle teşekkür borçlu olduğumu belirtmek isterim. Ayrıca bu tezin hazırlanması sürecinde moral bakımından bana sürekli takviyede bulunan değerli aileme ve arkadaşlarıma da en içten şükranlarımı sunarım.

Mine ASLANGİRİ Bursa, 2019

(9)

VIII

İÇİNDEKİLER

TEZ ONAY SAYFASI ... III YEMİN METNİ ... III YÜKSEK LİSANS İNTİHAL YAZILIM RAPORU ... IV ÖZET ... V ABSTRACT ... VI ÖNSÖZ ... VII İÇİNDEKİLER ... VIII KISALTMALAR LİSTESİ ... Xİİ

GİRİŞ ... 1

1. Araştırmanın Amaç ve Hedefleri ... 1

2. Araştırmanın Önemi ... 1

3. Araştırmanın Kapsamı ... 2

4. Araştırmanın Yöntemi ... 2

5. Araştırmanın Zorlukları ... 3

6. Konuya Dair Araştırmalar ... 3

BİRİNCİ BÖLÜM 18. YÜZYIL İKİNCİ YARISINDA BURSA VE HURÛFÂT DEFTERLERİ I. 18. YÜZYIL ORTALARINA KADAR KISACA BURSA ... 8

II.HURÛFÂTDEFTERLERİ ... 9

A. HURÛFÂT DEFTERLERİ ... 9

B. HURÛFÂT DEFTERLERİNİN TARİHSEL ÖNEMİ... 10

C. BURSA KAZASI HURÛFÂT DEFTERLERİ ... 11

D. HURÛFÂT DEFTERLERİNİN İNCELENME VE DEĞERLENDİRİLMESİ ... 12

III.BURSAHURÛFÂTDEFTERLERİNİNMUHTEVASI ... 12

İKİNCİ BÖLÜM BURSA HURÛFÂT DEFTERLERİNİN DETAYLI İNDEKSİ I. BURSA HURÛFÂT DEFTERLERİNDE YER ALAN KAVRAMLAR ... 16

II. BURSA HURÛFÂT KAYITLARINDAN BİR ÖRNEK ... 24

III. BURSA HURÛFÂT DEFTERLERİNİN İNDEKSİNDE UYGULANAN KATEGORİLER .... 33

IV. BURSA HURÛFÂT DEFTERLERİNİN DETAYLI İNDEKSİ ... 38

A.ASKERÎGÖREVLİLER ... 39

1. MUSTAHFIZ ... 39

2. TURNACIBAŞI ... 39

B.CAMİ/MESCİDVEGÖREVLİLERİ ... 39

(10)

IX

1. CAMİ ... 39

2. DERSİÂM ... 43

3. HATİB ... 43

4. İMAM ... 48

5. İMAM-I SÂNÎ ... 56

6. KAYYIM ... 56

7. KAYYIM-I SÂNÎ ... 61

8. KENNÂS ... 62

9. MESCİD ... 62

10. MUARRİF ... 65

11. MÜEZZİN ... 66

a) CUMA MÜEZZİNİ ... 72

b) MÜEZZİN-İ SÂNÎ ... 73

c) SALÂ MÜEZZİNİ/SALÂHÂN ... 73

d) SER-MÜEZZİN ... 73

12. SER-MAHFİL ... 73

13. VÂİZ ... 74

C.EĞİTİMKURUMLARIVEGÖREVLİLERİ ... 75

1. HALİFE/HALİFE-İ MEKTEB ... 75

2. HALİFE-İ SÂNÎ ... 75

3. MEDRESE ... 75

4. MEKTEB/MUALLİMHANE ... 75

5. MUALLİM/MUALLİM-İ SIBYAN ... 77

6. MUÎD ... 80

7. MÜDERRİS ... 80

D.ESNAFVEGÖREVLİLERİ ... 80

1. BERBER ... 80

2. DEBBAĞ ... 80

3. KAHVECİ ... 80

4. MEŞDUD ÇÖZÜCÜ... 80

5. MUYTAB ... 80

6. MÜCELLİD ... 80

7. NA’LEYNCİ ... 80

8. TÂBDÎH ... 81

9. YAĞLIKÇI ... 81

10. DİĞER ESNAF ... 81

11. HİRFET ... 81

E.İDARİGÖREVLİLER ... 81

1. BABÜ’S-SAADETİ’Ş-ŞERİFE AĞASI ... 81

2. EVKÂF MÜFETTİŞİ ... 81

3. HAREMEYNİ’Ş- ŞERİFEYN MÜFETTİŞİ/VEKİLİ ... 81

4. İÇ HAZİNEDAR ... 82

5. KÂDÎASKER ... 82

6. KETHUDA ... 82

7. MUHTAR ... 82

8. MÜDÜR ... 82

9. MÜŞÂHERE KÂTİBİ ... 82

10. NAKÎBÜ’L-EŞRÂF ... 83

11. ŞEYHULİSLÂM ... 83

(11)

X

F.MAHKEMEGÖREVLİLERİ ... 83

1. KADI ... 83

2. KISMET-İ ASKERİYE ... 84

3. KISMET-İ BELEDİYE ... 84

4. KISMET-İ BELEDÎ KALEMİ ... 84

5. MAHKEME ... 84

6. MUHZIR/SER-MUHZIRÂN ... 84

7. NÂİB ... 85

8. TAHTACI ... 85

G.OKUMAGÖREVLİLERİ ... 85

1. AMMEHÂN/ NEBEHÂN ... 85

2. AŞIRHÂN ... 86

3. CÜZHÂN/CÜZ-İ ŞERİF TÂLÎSİ ... 86

4. DEVİRHÂN ... 94

5. DUAGÛY ... 95

6. HAFIZ ... 95

7. HATİMHÂN ... 95

8. İHLASHAN ... 96

9. MUHAMMEDİYEHÂN ... 96

10. MÜKEBBİR ... 97

11. MÜLKHÂN/TÂLÎ-İ SÛRE-İ MÜLK/TEBAREKEHÂN ... 97

12. MÜSEBBİH ... 98

13. NAATHÂN ... 99

14. SALÂHAN ... 99

15. ŞEYHU’L-KURRÂ ... 99

16. YASİNHAN ... 99

H.TEKKE/ZAVİYE,TÜRBEVEDÖREVLİLERİ ... 100

1. TEKKE/ZAVİYE/DERGÂH ... 100

2. DERVİŞ ... 101

3. HALİFE-İ ZÂKİR ... 101

4. MEVLEVÎHANE ... 101

5. ŞEYH/SECCADE-NİŞÎN/POST-NİŞÎN/TEKYE-NİŞÎN ... 101

6. TÜRBE ... 102

7. TÜRBEDÂR ... 102

8. ZAVİYEDÂR ... 103

İ.TİCARİYAPILAR ... 104

1. ASYÂB (DEĞİRMEN) ... 104

2. ÇARŞI/SÛK ... 104

3. PAZAR ... 104

4. HAMAM ... 104

J.TOPLUMSALGRUPLAR ... 105

1. AĞA ... 105

2. AŞİRET ... 105

3. HACI ... 105

4. HOCA ... 106

5. MOLLA ... 107

6. SULEHA ... 107

7. TÂİFE ... 107

8. ZÂDE ... 107

(12)

XI

K.VAKIFVEGÖREVLİLERİ ... 108

1. ANBARÎ (AMBARCI) ... 108

2. BEKÇİ ... 108

3. BEVVÂB (KAPICI) ... 108

4. CÂBÎ ... 108

5. FERRAŞ ... 112

6. HÂDİM ... 112

7. İMARET ... 113

8. İMARET ŞEYHİ ... 113

9. KÂİMMAKAM -I MÜTEVELLİ ... 113

10. KÂTİB ... 113

11. KİLÂRÎ (KİLERCİ) ... 116

12. MUHASİB ... 116

13. MUTEMED ... 116

14. MÜTEVELLİ ... 116

15. MÜTEVELLİYE ... 127

16. NAKÎB/NAKÎB-İ NAN ... 127

17. NÂZIR ... 127

18. NOKTACI ... 129

19. VAKIF ... 130

20. VEKİL-İ HARC ... 135

L.YERLEŞİMYERLERİ ... 135

1. KÖY/KARYE ... 135

2. MAHALLE ... 138

3. YER İSİMLERİ ... 142

M.DİĞER ... 143

1. BÂB- ZEMİN KAPUCULUĞU ... 143

2. ÇEŞME ... 143

3. HADÎKA ... 143

4. HAYIR SAHİBİ ... 143

5. MEZARLIK (MEKÂBİR/MAKBERE)... 143

6. NÂSIH ... 143

7. NAZARGÂH ... 143

8. RUHUNA CÜZ OKUNANLAR ... 143

9. SU ... 144

SONUÇ ... 145

KAYNAKLAR ... 147

EKLER ... 149

(13)

xii

KISALTMALAR LİSTESİ

Kısaltma Bibliyografik Bilgi

age Adı Geçen Eser

agm Adı Geçen Makale/Madde

agt Adı Geçen Tez

a.y. Aynı yer

Bkz./bkz. Bakınız

c. Cilt

çev. Çeviren

ed. Editör

h. Hicrî

haz. Hazırlayan

m. Miladî

md. Madde

nu. Numara

s. Sayfa

sy. Sayı

ty. Basım tarihi yok

v.dğr. Ve diğerleri

vb. Ve benzeri

vd. Ve devamı

VGM Vakıflar Genel Müdürlüğü

vr. Varak

vs. Vesaire

y.y. Basım yeri yok

(14)

1

GİRİŞ 1. Araştırmanın Amaç ve Hedefleri

18. yüzyılın ikinci yarısında Bursa’daki gelişmelere Hurûfât defterlerinde yer alan kayıtlarla bir çerçeve sunmayı amaçlayan bu araştırmada Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’nde muhafaza edilen kaynaklar değerlendirmeye alınmıştır.

Günümüzden yaklaşık üç asır öncesinin özellikle vakıflarına dair pek çok detayın tespit edilebildiği Hurûfât defterlerinde dinî müesseselerden başlamak üzere topluma yönelik birçok yapı ve kurumda görev yapanların isimleri, hangi tarihte bu göreve getirildikleri, bu görevlerinden nasıl ayrıldıkları ve hangi resmî görevli nezaretinde bu işlemlerin onaylandığına dair bilgiler bulunmaktadır.

Çalışmamız, Bursa’nın geçmiş bir dönemini Hurûfât defterlerindeki kayıtlara göre aydınlatmayı hedeflemekte ve edinilen bu bilgilerin Osmanlı vakıf sistemi ve işleyişinin özellikle bürokratik cephesinin ortaya çıkarılmasının yanı sıra şehirdeki vakıf müesseseleri ve çalışanlarının pek çok ayrıntılarını öğrenme fırsatını sunmaktadır.

Geçmişte sahip olunan ve toplumun yüzyıllar boyu süregelen dinî, sosyal ve kültürel değerlerinin sonraki nesillere sağlıklı taşınmasına katkı sağlamak da bu çalışmanın mütevazı amaçları arasında olduğunu belirtmek isteriz.

2. Araştırmanın Önemi

Osmanlıların gerileme dönemine karşılık gelen bir zaman diliminde ilk başkent

Bursa’da birçok alanda yapılan atamalar, aziller ve alınan günlük ücretler hakkında

malumat içermesi bakımında Hurûfât defterlerinin önemi oldukça büyüktür. Bursa

Hurûfât defterlerinde mevcut binlerce kayıttan, şehirdeki vakıflarda görev yapan

yüzlerce hatta binlerce kişinin detay bilgilerine ulaşılmakta, vakıflardaki personel

hareketliliğine dair ilginç bilgiler temin edilebilmektedir. Osmanlı sosyal hayatının

vazgeçilmez kurumları olan vakıflar, devletten bağımsız üniteler olması hasebiyle bütün

personelin harcamaları, müesseselerin giderleri, yapıların bakım ve onarımları, kısacası

vakıfları ilgilendiren her konu hakkında bilgi elde etme imkanını vermektedir.

(15)

2

Öte yandan Hurûfât defterleri kayıtlarında şehir tarihi hakkında da ilginç veriler yer almaktadır. Vakıf ve vâkıfların isimlerinin yanı sıra bunların hangi mahalle ya da köylerde bulundukları ve ilgili dönemde atama yapılan kurumların adları da ulaşılan bilgiler arasındadır. Dolayısıyla bu bilgilerin, 18. yüzyılın ikinci yarısında şehri daha iyi tanımak ve şehir tarihindeki gelişmeleri takip etmek bakımından da oldukça önemli olduğunu düşünüyoruz.

3. Araştırmanın Kapsamı

1750-1800 yılları arasında resmî olarak tutulan Hurûfât defterleri günümüzde Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’nde muhafaza edilmektedir. Osmanlı coğrafyasının bütün şehirlerindeki vakıflarda görev alan kişilerle ilgili bilgilere ulaşılabilen Hurûfât defterleri koleksiyonunda Bursa’ya dair 21 defter mevcut olup bunlarda toplam 166 varak yer almaktadır. İncelemeye aldığımız bu çalışmada, adı geçen defterlerden 18.

yüzyılın ikinci yarısına ait 6 adet defter bulunmaktadır. Araştırmamız kapsamında ele alınan defterler 537, 538, 1058, 1074, 1080 ve 1158 numaraları ile kayıtlı olup bunlardaki belge sayısı 6.500’ü aşmaktadır. Defterlere göre kayıt sayısı şöyledir: 537 nolu defterde 1.398, 538’de 1.698, 1058’de 481, 1074’te 759, 1080’de 1.373 ve 1158’de ise 855 adet kayıt. Bu altı defterdeki toplam 6.564 adet kayıt araştırmamızda değerlendirmeye alınmıştır.

4. Araştırmanın Yöntemi

Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’nden temin edilen 18. yüzyıl ikinci yarısına ait Hurûfât defterlerinin dijital kopyalarının öncelikle tamamının günümüz diline çevrilmesi işlemi yapılmış, daha sonra bunlar teker teker gözden geçirilmek suretiyle belli başlıklar altında toplanmıştır. Osmanlı toplum düzeni içerisinde özellike vakıf ağırlıklı olarak elde edilen bilgiler detaylı bir indekse dönüştürülmüş ve kişiler, meslekler, görevler, yerleşim yerleri vs. başlıklar altında ve söz konusu bilgilerin hangi tarihte ve Hurûfât defterinin hangi sayfasında geçtiği gösterilmiştir.

Öte yandan çalışmamız içerisinde Bursa Hurûfât defterlerindeki herhangi bir

sayfada yer alan kayıtların -bu kaynaklar hakkında bir izlenim oluşturması

düşüncesiyle- transliterasyonu yapılarak asıl sayfa görüntüsü ile günümüz harflerine

dönüştürülmüş şekli bir sayfa örneği olarak gösterilmiştir.

(16)

3

Ayrıntılı indeks bölümünde her konu başlığında elde edilen bilgilere göre alt başlıklar oluşturulmuş ve belgelerde geçen bütün bilgilerin indekste yer almasına gayret gösterilmiştir. Bu indeks bilgilerinde adeta küçük birer özeti çıkarılmış ve araştırmanın bütünü hakkında genel bir görünümü elde etme fırsatı verilmiştir. Tezin son bölümünde, araştırmada değerlendirmeye aldığımız Bursa Hurûfât defterleri arasında ilk sırada yer alan 537 nolu defterin bütün sayfalarının birer fotokopisi eklenmiştir.

5. Araştırmanın Zorlukları

Hurûfât defterlerinde yer alan kayıtlar üzerinde çalıştığımız esnada birtakım güçlüklerle de karşılaşılmıştır. Defterlerin bazı varaklarına numara verilmemesi, kimi kayıtların birden çok tekrar edilmesi, aynı defterde bir varağın mükerrerinin bulunması, varak üzerindeki yazıların üst üste gelmesi, varak üzerindeki yazıların silik bir şekilde kaleme alınmış olması, varak üzerinde kaleme alınan bazı yazıların üstünün çizilmesi gibi durumlar çalışmamızı zorlaştırmış olmakla birlikte hiçbir kaydı dışarıda tutmadan araştırmamıza dahil edildiğini belirtmek isteriz. Varak numaralarıyla ilgili sorunlar sebebiyle bu defterlerin tasnifleri sırasında verilen sayfa numaraları tez çalışmamızda kullanılmıştır.

6. Konuya Dair Araştırmalar

Hurûfât defterleri üzerine yapılmış çalışmalar incelendiğinde ilk önemli çalışmanın Tuncer Baykara’ya ait olduğu görülür. Baykara, bir hurûfât defterinden hareketle “Osmanlı Taşra Teşkilatında XVIII. Yüzyılda Görev ve Görevliler

(Anadolu)”, (Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 1990) adıyla yayınladığı

eserde bu defterlere ilk kez dikkat çekmiştir. Baykara’nın yayınladığı defterde adı “elif”

harfiyle başlayan kazalar haricindeki Anadolu yakası kazaları bulunmakta ve daha ziyade mahkeme görevlileri ile dönemin esnaf örgütü atamalarına yer verilmekte, ancak imam, müezzin, hatip, zaviyedâr gibi vakıf kurumlarında görev yapan görevlilerin atamalarına rastlanmamaktadır.

Hurûfat defterlerini eksene alan bilimsel araştırma ve incelemelerin 2000’li

yıllardan itibaren giderek yoğunlaştığı gözlenmektedir. Bunun en temel sebebi olarak

akademisyenler arasında bu yüzyılın başlarından itibaren şehir tarihçiliğine duyulan ilgi

gösterilebilir.

(17)

4

Son dönemlerde ülkemizde şehir tarihine dair akademik araştırmaların kaynakları arasında Hurûfât defterlerinin giderek artan bir şekilde kullanılmaya başlandığı dikkat çekmektedir. Tespit edilebildiği kadarıyla Hurûfât defterlerinden yola çıkılarak yapılan ilk çalışmalar arasında M. Murat Öntuğ’a ait, “Hurûfât Defterleri’ne Göre Uşak’taki Eğitim Müesseseleri (1702-1824)” (AKÜ, Sosyal Bilimler Dergisi, sy.3, Afyon 1999, s. 132-154) başlıklı makale zikredilmelidir. Bunun dışında bildiri ve makale olarak Bozok, Nevşehir, Uşak, Halep ve Saraybosna’ya ilişkin çalışmalar da bulunmaktadır.

Hurûfât defterlerini kaynak alarak araştırma yapılan ve basılan ilk eser bilindiği kadarıyla- Sedat Baykaral’a ait olup “Hurûfât Defterleri’nde Isparta Kazası, Tarihî

Eserler, Köyler, Mahalleler, Meslekler” adıyla Almanya’da 2015 yılında hazırlanmıştır.

Türkiye üniversitelerinde ise daha çok yüksek lisans düzeyinde yapılan akademik çalışmalarda Ilgın, Kır-ili, Karaman Ereğlisi, Aksaray, Seydişehir, Seferihisar-ı Günyüzü, Halep, Niğde-Bor, Maraş, Bursa, Eski-il, Ermenek, Göci-yi Kebir, Kosova, Meğri (Fethiye), Kütahya ve Uşak kazaları hurûfât kayıtları üzerinden incelenmiştir. Bunları kronolojik bir sırada vermek istiyoruz:

1. Gazi Özdemir, Hurûfât Defterleri Işığında Ilgın, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya 2005.

2. Halis Akıncı, Hurûfât Defterlerine Göre Kır-ili Kazası, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya 2007.

3. İsmet Temel, Hurûfât Defterlerinde Karaman Ereğlisi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya 2008.

4. Eşref Temel, Hurûfât Defterlerine Göre Aksaray Kenti Klasik Eğitim

Kurumları (XVIII.-XIX. Yüzyıllar Arası), Selçuk Üniversitesi Sosyal

Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya 2008.

5. Muharrem Parlak, Hurûfât Defterleri Işığında Seydişehir, Selçuk

Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans

Tezi, Konya 2009.

(18)

5

6. Zehra Çınar, Hurûfât Defterlerine Göre Seferihisar-ı Günyüzü Kazası, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya 2009.

7. Ahmet Öge, Hurûfât Defterlerinde Niğde Bor, Selçuk Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya 2010.

8. Pakize Yıldız, Hurûfât Defterlerine Göre Maraş Kazası, Selçuk Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya 2010.

9. Necibe Arvas, Hurûfât Defterlerine Göre Bursa (1695-1750), Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bursa 2011.

10. Derya Karakaya, Hurûfât Defterleri Işığında Eski-il Kazası, Selçuk Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya 2011.

11. Mevlüt Eser, Hurûfât Defterlerine Göre Ermenek, Selçuk Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya 2011.

12. Özlem Ceyhan, Hurûfât Defterlerine Işığında Göci-yi Kebir Kazası, Selçuk Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya 2011.

13. Hadi Taç, Hurûfât Defterlerine Göre Kosova Vilayeti: XVIII. Yüzyılın İkinci

Yarısı, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek

Lisans Tezi, İzmir 2012.

14. Raziye Arıcı, Menteşe Sancağı’na Bağlı Meğri (Fethiye) Kazası ve

Köylerinin Hurufat Defterleri, Selçuk Üniversitesi Eğitim Bilimleri

Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya 2014.

15. Özcan Oğur, Karaman Eyaleti Konya Merkez Kazası Hurufat Defterlerine

Göre Konya ve Civarının İdari ve Sosyal Durumu (1690-1839), Kırıkkale

Üniversitesi Sosyal Bilimleri Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi,

Konya 2018.

(19)

6

16. Asuman Aydın, Hurufat Defterlerine Göre Kütahya Şehri (XVIII. Yüzyıl), Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimleri Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya 2019.

Görüldüğü gibi lisansüstü akademik araştırmalarda 1’i doktora, 15’i de yüksek

lisans olmak üzere toplam 16 tez hazırlanmıştır. Tarafımızdan hazırlanan bu çalışma ise,

2011 yılında tamamlanan Necibe Arvas ait Hurûfât Defterlerine Göre Bursa (1695-

1750) adlı yüksek lisans tezinin devamı niteliğindedir. Bu yüksek lisans tezinde yer alan

muhteva ve yöntem çalışmamızda da dikkate alınmıştır.

(20)

7

BİRİNCİ BÖLÜM

18. YÜZYIL İKİNCİ YARISINDA BURSA VE HURÛFÂT

DEFTERLERİ

(21)

8

I. 18. YÜZYIL ORTALARINA KADAR KISACA BURSA

Küçük Asya (Anadolu)’ya MÖ 2000 yıllarında Trakya’dan birtakım kavimler gelmiştir. Bunlardan Tiniler (Thyni) Bursa’nın kuzeyine, Misiler (Mysi) batısına, Meoniler (Meoenies) de güney ve doğusuna yerleşmişlerdir. Bursa-İznik-İzmit havalisinden Kastamonu’nun batısına kadar uzanan yerlere Tini’ler yerleşmiş bulunduklarından bu bölgeye Bithynia adı verilmiştir.

¹

Bursa’nın kent statüsüne yükselip çevresinin surlarla çevrilmesi, Bithynia Kralı I. Prusias döneminde gerçekleşmiş ve bu nedenle MÖ 550 yıllarında kurulan şehir

“Prusa” adını almıştır.

²

Daha sonraları Bizans tekfurluğunun merkezi olan Bursa, 1326 yılında Osmanlılar tarafından fethedilmiştir. Osmanlı Devleti’nin ilk başkenti de olan Bursa kısa sürede hızla gelişmiştir. İstanbul’un fethine (1453) kadar uzunca bir müddet padişahlar Edirne’yi tercih etmelerine rağmen Bursa, 127 yıl boyunca ağırlığı hissedilen bir şehir olmaya devam etmiştir. Bursa’nın fatihi alan Orhan Gazi (1326-1361) ile oğlu I. Murad (1361-1389) devirlerinde şehir, devletin olağanüstü gelişmesi dolayısıyla çok büyümüş, Yıldırım döneminde (1389-1402) ise büsbütün genişlemiştir.

³

Çelebi Mehmed döneminde (1413-1421) 1413’te Karamanoğluları Bursa’yı 34 gün boyunca muhasara etmiş, bu sırada şehrin etrafını yakıp yıkmıştır.

⁴

II. Murad (1421-1451) devrinde Bursa artık sınırlardan pek uzakta bir iç şehir haline gelmiş, dünyanın en büyük devleti haline gelecek beyliğin başkenti olarak gelişmesine devam etmiştir. Edirne ve İstanbul’daki gelişmeler Bursa’ya fazla tesir etmemiş, XV. yüzyıl sonlarında 50 bini aşan nüfusun yaşadığı şehirde, XVII. yüzyıl ortalarında bu sayı 250 bine ulaşmıştır.

1 Kazım Baykal, Bursa ve Anıtları, Bursa Aysan Matbaası 1950, s.6

2 Bkz. Strabon; Geograpica Antik Anadolu Coğrafyası; (çev.Adnan Pekman), 4. bs., İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yay., 2000, s.56.

3 http://www.nkfu.com/bursanin-tarihcesi (erişim: 15.03.2019)

4 Osman Şevki (Uludağ), Bursa ve Uludağ, İl Özel İdaresi, Ankara: Sistem Ofset, 2009, c.2, s.35.

(22)

9

1481’de II. Bayezid tahta çıkınca kardeşi Sultan Cem, Bursa’yı 18 gün için ele geçirip kendini hükümdar ilan etmiş, kendi adına hutbe okutup para bastırmıştır. Ancak II. Bayezid ile giriştiği mücadele sonucunda Bursa’yı terketmek zorunda kalmıştır.

⁵

Sonraları Osmanlı padişahlarından I. Ahmed (öl.1617), IV. Murad (öl.1640) ve IV.

Mehmed (öl.1693)’in de Bursa’yı ziyaret ettikleri bilinmektedir.

XVI. ve sonraki yüzyıllarda şehir, Anadolu’nun pek seçkin bir merkezi olmakta devam etmiş, medreselerine Osmanlı coğrafyasının her yerinden öğrenciler öğrenim görmeye gelmiştir. 1855 depreminde oldukça büyük zarar gören Bursa’nın önemli anıtları kısa zamanda tamir edilmiştir.

Bursa, yüzyıllarca, merkezi önce Ankara, sonra Kütahya olan Anadolu Beylerbeyliği’nin bir sancağı (vilayeti) olarak idare edilmiştir. Fakat şehre tayin edilen kadılar, en önemli beylerbeylik merkezlerine atananlardan daha yüksek rütbeliydiler.

1841’de Bursa Sancağı, birkaç sancakla birleştirilerek bir vilayet (eyalet) haline getirilmiştir. 1859’da yeniden sancak merkezi olan Bursa, sonunda 1867’de teşkil edilen Hudâvendigâr Vilâyeti’ne merkez olmuştur.

⁶

II. HURÛFÂT DEFTERLERİ A. HURÛFÂT DEFTERLERİ

Toplumda hatırı sayılır şekilde yer tutan ve ciddi bir şekilde müesseseleşen, aynı zamanda sürekli bir gelir ve iş kapısı haline gelen vakıflar Osmanlı coğrafyasının en etkin ve en faydalı bir kurumu olarak tarih sahnesinde yerlerini almıştır. Dolayısıyla vakıflar, toplumun en küçük yerleşim birimine kadar verdiği hizmetlerle sosyal hayatın vazgeçilmez kurumları olmuş, ama aynı zamanda bazı sorunları da beraberinde getirmiştir. Zira bu vakıf birimlerinde görev alabilmek için bazı yanlış uygulamalar ve ehliyetsizlikler de yaşanmıştır.

Vakıf birimlerinde çalışabilmek için kişilerin, söz gelimi yalan beyanda bulunarak kendilerini vâkıf soyundan gelmiş gibi göstermek şeklindeki tutumları, vakıf sisteminin de zamanla dejenere olmasına ve düzensiz bir şekilde yürütülmesine vesile olduğu bilinmektedir. Söz konusu durumun önüne geçmek için cami ve mescid gibi

5 (Uludağ) Şevki, age, c.2, s.35.

6 http://www.nkfu.com/bursanin-tarihcesi (erişim: 15.03.2019)

(23)

10

ibadethaneler ile medrese, mektep, muallimhane, türbe, tekke, zaviye, han, hamam gibi vakıf kurumlarına yapılan görevlilerin atamalarını Osmanlı Devleti kayıt altına alma lüzumunu hissetmiş ve bunu hemen uygulamaya sokmuştur. Kazaskerlik makamı tarafında tutulan bu kayıtlara “Hurûfât Defterleri” denilmiştir.

Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün Vakıf Kayıtları Arşivi’nde bulunan Hurûfât

Defterleri, 1102/1690’lı yıllarda tutulmaya başlanmış, 1255/1839 yılına kadar

uygulamaya devam edilmiş ve Tanzimat’la son verilmiştir. Osmanlı devlet bürokrasisi geleneğinde Hurûfât defterleri Kadıaskerlik (Kazaskerlik) makamı tarafından tutulmuştur.

⁷

Hurûfât Defterleri, 148 yıllık bir zaman diliminde tutulmuş ve 296 deftere berat özetleri kaydedilmiştir. Kazalar, Osmanlı alfabesindeki harf sırasına göre dizildiklerinden, defterlere harf kelimesinden türemiş olan “Hurûfât” adı verilmiştir.

⁸

Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’nde muhafaza edilmekte olan bu defterler, asırlarca İslâm devletlerinde büyük önem kazanmış, sosyal ve iktisadî hayat üzerinde derin tesirler bırakmış vakıf müessesesinin tekamül devrini yaşadığı Osmanlı Devleti tarihinin önemli kaynaklarından biri olmuştur.

⁹

B. HURÛFÂT DEFTERLERİNİN TARİHSEL ÖNEMİ

Bilindiği gibi, tarih araştırmalarında belge önemli bir etkendir, bu yüzden araştırmacı elinde belgeler var ise ortaya bir fikir koyabilir. İşte bu noktada dünyanın sayılı arşivlerinden biri olan eski adıyla Başbakanlık Osmanlı Arşivi, yeni adıyla Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi büyük bir kaynak teşkil etmektedir. Bu arşivin tamamlayıcısı olan diğer arşiv kaynağı ise Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’dir. Adı geçen bu önemli arşivde özellikle Hurûfât defterleri, vakfiyelerden sonra en önemli kaynak/belge niteliği arz etmektedir. Bu arşivde Hurûfât defterlerinin yanı sıra, bugün 2.370 adet vakfiye ve kütük defteri bulunmaktadır ve bu defterlerde 27.021 adet vakfiye ve benzeri belgenin yanında muhtelif arşiv malzemesi de vardır.

Vakıf kurumlarının atama, azil, azil sebebi gibi görevlendirilme kayıtlarının tutulduğu Hurûfât defterleri; “atîk” ve “cedîd” defterler olmak üzere iki şekilde

7 Tuncer Baykara, Osmanlı Taşra Teşkilâtında XVIII. Yüzyılda Görev ve Görevliler (Anadolu), Ankara:

Vakıflar Genel Müdürlüğü Yay., 1990, s.1-13.

8 Baykara, age, s.1-13.

9 Yusuf Halaçoğlu, XIV.-XVII. Yüzyıllarda Osmanlılarda Devlet Teşkilatı ve Sosyal Yapı, 3. bs., Ankara:

TTK Yay., Ankara, 1998, s.155.

(24)

11

karşımıza çıkmaktadır. Atîk defterler, en eski kayıtların; cedîd defterler ise atik defterlerinden sonra tutulan kayıtları kapsamaktadır.

C. BURSA KAZASI HURÛFÂT DEFTERLERİ

Hurûfât defterlerinden Bursa’ya ait olanlar arasında 18. yüzyıl ikinci yarısında tutulan kayıtlar 1758-1801 yılları arasını kapsamaktadır. Hurûfât defterlerdeki kayıtların hemen tamamında, atanacak kişinin yeri, görevi, ücreti, görevden azil nedeni, atama şekli, tarihi, atayanın ünvanı vb. şekilde çeşitli bilgiler yer almaktadır. Defterlerdeki kayıtlardan Bursa’nın başta ibadethaneleri olmak üzere bütün vakıf müesseseleri, diğer sosyal kurumlar ve burada çalışanlar belirlenebilmektedir. Bursa’nın anılan dönemdeki vakıflarla örülü sosyal, ekonomik ve dinî yaşamı, kurumlar ve konuyla ilgili diğer hususlar da değerlendirilmeye çalışılmıştır.

18. yüzyıl ikinci yarısını ilgilendiren Bursa Hurûfât defterlerinden bu çalışmada dahil ettiğimiz defterler, belgelerin yer aldığı sayfalar ve belgelerin ait oldukları yıllar aşağıda gösterilmiştir:

Sıra No

Defter

No Sayfalar Hicrî Yılı/

Miladî Yılı 1 537 2,3,4,5,6,7,8,9,10,11,12,13,14,15,16,17,18,19,20,21,22,

23,24

1204/1209 (1788/1793) 2 538 6,7,8,9,10,11,12,13,14,15,16,17,18,19,20,21,22,23-24 1210/1220

(1794/1804) 3 1058 154,155,156,157,158,159,163,164 1184/1186

(1768/1770)

4 1074 9,10,11,12,13,14,15,16,17,25 1199/1203

(1783/1787)

5 1080 3,4,5,5/1,5/2,6,7 1186/1187

(1770/1771)

6 1158 36,37,38,39,40,41,42,43,44,45 1170/1199

(1754/1783)

1690-1839 yılları arasındaki tarih sürecinde tespit edilebilen 296 adet defterin bulunduğu Hurûfât defterleri külliyatına kayıt tutulma işleminin, 1839 yılında ilan olunan Tanzimat Fermanı ile beraber sona erdiği ve bu tarihten sonra Hurûfât defterlerinin işlemden kaldırıldığı anlaşılmıştır.

¹⁰

10 Necibe Arvas, Hurûfât Defterlerine Göre Bursa (1695-1750), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bursa: Uludağ Üniversitesi, 2011, s.9.

(25)

12

D. HURÛFÂT DEFTERLERİNİN İNCELENME VE

DEĞERLENDİRİLMESİ

Devletlerin hafızaları ve geçmişin günümüze yansıması olan arşiv belgeleri tarihsel sürecin anlatılması, anlaşılması ve gerekli olan bilgilerin gelecek nesillere aktarılması açısından son derece önemlidir. Söz konusu arşiv belgeleri devleti meydana getiren unsurların, yani tapu kayıtları, maliye, dahiliye, hariciye, askeriye, adliye gibi pek çok alanda tutulmuşlardır.

Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’ndeki Hurûfât defterleri ise, vakıf kurumlarında görev yapan imam, hatib, vâiz, müezzin, mütevellî, müderris, cüzhân, câbi, ferrâş, zaviyedâr gibi cihet ehli (vakıftan maaş alanlar) ile muhzır gibi mahkeme görevlilerinin ve esnaf örgütleri yöneticilerinin atama kayıtlarını içeren belge gruplarıdır. Dönemin taşra teşkilatı işlerini yürüten kazaskerlik makamınca yerine getirilen işlerin, yani göreve getirilen ve görevden alınan, aldıkları ücretleri ve diğer bazı önemli görülen bilgileri ihtiva eder.

Araştırmamız, VGM aşivinden alınan Hurûfât defterlerinin Osmanlı Türkçesi olarak kaleme alınan ve defter kayıtlarına giren orijinal nüshalarının günümüz Türkçesine çevrilmesi işlemiyle başlamıştır. Osmanlıcadan günümüz Türkçesine çevrilen paragraf ve madde şeklinde Hurûfât defterlerine kaydolan her işlem için baş tarafına tarih, defter ve sayfa numarası verilmiştir. Her kayıt önce askerî, sosyal, dinî, eğitim vs. alanlarındaki kurumlar, kurum çalışanları, çalışanların göreve atama ve görevden azli gibi hususlar ayrıntılı indekste yer alacak şekilde ve alfabetik olarak düzenlenmiştir. Her bir kayıtta yıl bilgisinin dışında, parantez içinde defter numarası ve defter sayfası da gösterilmiştir.

III. BURSA HURÛFÂT DEFTERLERİNİN MUHTEVASI

Bu çalışmada Bursa ili ile alakalı olarak tutulan; 537, 538, 1058, 1074, 1080 ve 1158 numaralı Hurûfât defterlerinin incelenmesi yapılmıştır. Bu dfterlerin muhtevaları hakkında kısaca bilgi vermek istiyoruz.

537 sayılı Hurûfât Defteri kayıtlarının 1204/1789-1209/1795 yılları arasında

tutulduğu anlaşılmaktadır. 3. sayfadan başlayıp 24. sayfaya kadar devam eden defterde

377 kayıt bulunmaktadır. Görevlere atamaların yer aldığı defterde bir örnek olarak

(26)

13

verilen (sadeleştirilmiş) kayıt incelendiğinde üç farklı görevi icra eden kişinin vefatı neticesinde boşalan imam, müezzin ve kayyımlık vazifeleri için oğlunun göreve getirildiği görülmektedir.

“Receb Ayı 1204,

Bursa’da Namazgâh mahallesinde Musalla mescidinde belli bir ücret karşılığı imamlık ve müezzinlik yapan ve iki akçe ücret ile kayyım olan Hacı Abullah oğlu Seyyid Hacı Mustafa vefat ettiğinden yerine oğlu Seyyid Hacı Mustafa oğlu Seyyid Ahmed, İbn Şeyh Mehmed’in arzıyla görevlendirildi. Gün 8.”

538 sayılı Hurûfât Defteri’nin en eski kaydının tarihi 1210/1796 ve en son kayıt tarihinin 1220/1804 olduğu görülmektedir. 20 sayfa ve 264 kayıttan meydana gelen bu defterde ağırlıklı olarak görevlere yapılan atamalar zikredilmiştir. Söz gelimi defterdeki bir kayıt, hatiplik görevi icra eden kişinin vefatı neticesinde boşalan göreve es-Seyyid Mehmed bin Hüseyin’in görevlendirildiği not edilmektedir.

“Şehr-i Şa’ban sene 1214,

Bursa kazasına tâbi‘ Ahi nâm karyede vâki‘ câmi‘-i şerîfde iki akçe ile hatîb olan Ahmed bin İsmail bilâ-veled fevt mahlûlünden es-Seyyid Mehmed bin Hüseyin’e kadısı Gara Bâkizâde Abdullah arzıyla tevcîh buyruldu.”

1058 sayılı Hurûfât Defteri kayıtları 1184/1771-1186/1773 yılları arasına aittir.

6,5 sayfadan ve 100 kayıttan meydana gelen defterde görev atamaları yer almaktadır.

Bunlardan birinde iki farklı görevi icra eden kişinin vefatı neticesinde boşalan müezzin ve kayyımlık vazifeleri için oğlunun görevlendirildiği belirtilmiştir:

“Bursa’da İshak Paşa mahallesinde yevmî iki akçe ile müezzin ve yevmî bir akçe ile kayyum olan İsmail fevt mahlûlünden oğlu Mehmed Râşid’e bâ-berât tevcih.”

1074 sayılı Hurûfât Defteri kayıtları 1199/1785-1203/1789 yılları arasında tutulmuştur. 12 sayfadan oluşan defterde toplam 188 kayıt bulunmaktadır. Bir kayıtta tahtacılık görevi icra eden kişinin vefatı neticesinde boşalan göreve Mehmed Emin bin Abdurrahman’ın görevlendirildiği görülmektedir.

“Bursa kazası mahkemesinde tahtacılık hizmetinde olan Seyyid Abdullah fevt mahlûlünden Mehmed Emin bin Abdurrahman Brusa kadısı Müftizâde Abdullah arzıyla tevcîh buyruldu.”

(27)

14

1080 sayılı Hurûfât Defteri kayıtları 1186/1773-1187/1774 yılları arasını kapsamaktadır. 11 sayfada toplam 127 kayıt vardır. Bu defterdeki bir belgede imamet görevinden ayrılan kişinin yerine Hacı Halil’e görev verildiği zikredilmiştir:

“Bursa’da Tefsirhân mahallesinde yevmî iki akçe ile imam olan Mehmed Emin bin Hacı Süleyman ferâğından Hacı Halil’e Haremeyn müfettişi vekîli Derviş Lütfullah arzıyla tevcîh buyruldu.”

1158 sayılı Hurûfât Defteri, 1170/1757-1199/1785 yılları arasında tutulan kayıtlardan oluşmaktadır. 10 sayfada 209 kayıt bulunmaktadır. Defterdeki bir kayda göre, kayyımlık icra eden bir kişinin vefatı neticesinde boşalan kayyımlık vazifesine İbrahim bin Hacı Mehmed’in görevlendirildiği yer almıştır.

“Bursa’da Hasan Efendi Mescidinde üç akçe ile kayyım olan Mustafa bin Ahmed fevt mahlûlünden İbrahim bin Hacı Mehmed’e kâdîsi Ziyâeddîn Ömer el-Esîri arzıyle tevcih, yevm 7.”

(28)

15

İKİNCİ BÖLÜM

BURSA HURÛFÂT DEFTERLERİNİN DETAYLI İNDEKSİ

(29)

16

I. BURSA HURÛFÂT DEFTERLERİNDE YER ALAN KAVRAMLAR

Bursa Hurûfât defterlerinde yer alan kayıtlarda geçen kavramlar aşağıda bir liste şeklinde verilmiştir. Bu listenin oluşmasında ayrıntılı indeks bölümündeki başlıklar dikkate alınmıştır. Bu bilgiler ışığında Osmanlı tarihinde 18. yüzyıl ikinci yarısında devletin pek çok kurumlarında kimlere hangi görevlerin verildiği öğrenilmektedir.

Bursa Hurûfât Defterleri’nde zikredilen kavramlar alfabetik olarak şöyle sıralanmaktadır:

Ammehân: İkindi namazlarından sonra Kur’ân’ın Nebe’ sûresini okumakla yükümlü kişi.

¹¹

Anbârî: Vakıf imaretinin ambarında çalışan ve erzakı kilerde muhafaza etmekle vazifeli şahıs.

¹²

Aşırhân: Kur’ân’dan seçtiği on âyeti istediği zamanlarda okuyan görevli.

¹³

Bab-ı Zemin Kapıcılığı: Bursa Hisarının eski adı “Yerkapı” olan kapının bekçiliği.

Bekçi: Koruma vazifesiyle mükellef kimselere denir.

¹⁴

Bevvâb: Vakıf kuruluşlarında çalışan kapıcı.

¹⁵

Câbî: Vakıf gelirlerini toplamakla görevli tahsildar.

¹⁶

Cami: Arapça cem‘ kökünden türeyen, “toplayan, bir araya getiren”

anlamındaki cami kelimesi, Cuma namazı kılınan büyük mescidler için kullanılan el- mescidü’l-câmi’ (cemaati toplayan mescid) tamlamasının kısaltılmış şeklidir.

¹⁷

11 Bahaeddin Yediyıldız, “Vakıf Istılahları Lügatçesi”, Vakıflar Dergisi, sy.17 Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yay.,1983, s.56.

12 Yediyıldız, age, s.56.

13 Yediyıldız,.age, s.56.

14 Mehmet Zeki Pakalın, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, c.1, İstanbul: MEB Yay., 1993, s.196.

(30)

17

Cuma Müezzini: Cuma günü ezan okumakla görevli kişi.

¹⁸

Cüzhân: Belli bir ücret karşılığında camilerde namazdan önce veya türbelerde Kur’ân-ı Kerim okuyan kimse. Cüz, “Kur’ân-ı Kerim’in 30 bölümünden her birine verilen isim”; hân ise Farsça “okuyan” demektir.

¹⁹

Darü’l-Hadis: Hadis ilimlerinin okutulduğu medreselere verilen isim.

²⁰

Debbağ: Meşin ve kösele yapmak icin hayvan derilerini sipiliyen sanat sahipleri hakkında kullanılır bir tabirdir.

²¹

Debbağhane: Deri, meşin ve köselenin işlendiği yer.

Dersiâm: Camilerde veya başka yerlerde umûmî dersler veren hoca.

²²

Devirhân: Her Cuma namazından önce, Kur’ân’ın bir cüzünü okumakla görevli olan ve bir ay sonunda yeniden başlamak üzere Kur’ân’ı hatmeden dua okuyucu.

²³

Duagûy Bazı toplantılarda dua okuyan kimselere verilen isimdir. Yaptıkları dualar karşılığında maaş alırlardı. Daha çok resmi işlere ait toplantılarda dua edenler için kullanılırdı.

²⁴

Enderûn-ı Hâssa Ağası: Osmanlı sarayında ve padişah hizmetinde bulunan ağalara verilen unvandır, “içoğlan” tabiri de bu makamda kullanılmıştır.

²⁵

Evkaf Müffettişi: Bazı vakıf kuruluşlarının işleyişini teftiş etmekle sorumlu kişi.

²⁶

Ferrâş: Cami , mescit, imaret gibi müesseselerin temizliğini temin ve halı, kilim ve hasır gibi mefruşatını yayma hizmetlerini gören kimselere verilen isim.

²⁷

Hâdim (Hademe): Hizmetli.

²⁸

17 Ahmet Önkal-Nebi Bozkurt, “Cami: Dinî ve Sosyokültürel Tarihi”, TDV İslam Ansiklopedisi (DİA), İstanbul: TDV Yay., c.7, s.45.

19 Midhat Sertoğlu, Osmanlı Tarih Lügatı, 2.bs., İstanbul: Enderun Kitabevi, 1986, s.68.

20 Pakalın, age, c.I, s.398.

24 Ferit Devellioğlu, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ankara: Aydın Kitabevi Yay., 2005, s.190.

(31)

18

Hafız: Kur’ân-ı Kerim’i ezberlemiş olanlar hakkında kullanılır bir tabirdir

²⁹

Halife/Halife-i Mekteb/Mekteb Halifesi: Mekteplerde (İlk okul) ders veren muallimlere yardım eden, muallimin bulunmadığı zamanlarda mektepte ders veren kişilere verilen isim. Zamanla bu kelime “kalfa” şekliyle telaffuz edilmeye başlanmıştır.

³⁰

Halife-i Sânî: Bazı büyük mekteplerde muallimin yardımcısı olan halifeye ek olarak ikinci bir görevli.

³¹

Hamam: Vakıflara gelir getirmesi için yapılan, genellikle büyük camilerin etrafında inşa edilen ve içinde yıkanılan bina.

Harameyn-i Şerifeyn Müfettişi: Darüssaade ağalarının idaresi altında bulunan

“Haremeyn Nezareti” teşkilatı meyanındaki vazifelerden birinin adıdır. Haremeyne ait vakıf işlerine bakan görevli.

³²

Haremeyn Müftüsü: Mekke ve Medine şehirlerini beraberce kapsayan müftüsü.

Haremeyn-i Şerîfeyn Vekili: Haremeyne ait vakıf işlerine bakan görevlinin bulunamadığı zamanlarda yerine görev icra eden kişi.

Hatib: Camilerde Cuma günü hutbe okumakla vazifeli kişi.

³³

Hatimhân: Kur’ân’ ın tamamını periyodik bir tarzda okumakla görevli kişi.

İç Hazinedar: İç hazinenin muhafaza edildiği Bâb-ı Hümâyun ve hil’at hazineleri bölümünün nâzırı.

İhlashân: Kur’ân’ın İhlâs Sûresini okumakla vazifeli okuyucu.

³⁴

İmâm: Camilerde namaz kıldırmakla görevli kişi.

³⁵

İmâm-ı Sânî: Camilerde namaz kıldırmakla görevli olan ikinci kişi.

İmaret: Medrese talebelerine, fakirlere, gariplere ve ihtiyacı olan her kişiye bedava yiyecek dağıtmak üzere kurulmuş hayır müessesesi.

³⁶

30 Sertoğlu, age, s.220.

31 Devellioğlu, age, s.318.

(32)

19

İmaret Şeyhi: Bir imareti yöneten ve yoksullara gerekli yardımı dağıtımından sorumlu kişi.

Kadı: Osmanlı Devleti’nde kazaî ve adlî salâhiyeti olan kimse. Bugünkü hakim ve savcıların görev ve sorumluluklarını taşıyan kişi.

³⁷

Kadıasker: İlmiye rütbelerinin sonuncusu, Rumeli ve Anadolu adıyla iki derecesi bulunan pâyedeki zat.

³⁸

Kahveci: Kahveyi hazırlamakla görevli kimse.

Kaimmakam-ı Mütevelli: Mütevellisi padişah veya sadrazam olan bazı vakıfların idari işlerini fiilen yürütmekle görevli mütevelli yardımcısı.

³⁹

Kârî-i Muhammediye: Bkz. Muhammediyehân.

Karye: Köy

Kâtib: Vakıf mütevellisinin sekreteri.

⁴⁰

Kayyım: Vakıf kuruluşlarını korumak, temizlemek, ışıklarını yakmak ve onlarla ilgili diğer işleri yürütmekle görevlendirilmiş kişilere verilen genel isim.

Kaza: İlçe

Kennas: Umûmî helâları temizlemekle görevli kişi.

⁴¹

Kethuda: Büyük devlet adamları ile zengin kimselerin işlerini görenler için kullanılırdı

⁴²

Kıraat-ı Mevlid-i Nebi: Mübarek gün ve gecelerde mevlid-i şerif okumak.

Mahalle: Bir kentin, kasabanın ya da büyükçe bir köyün yönetim bakımından bölündüğü, resmi işleri bir muhtarca görülen parçalardan her biri.

⁴³

Mahalle Muhtarı: Mahallenin işlerini yürütmek için seçilen kimse.

⁴⁴

36 Sertoğlu, age, s. 161.

38 Sertoğlu, age, s. 305.

(33)

20

Mahkeme: Bir “kadı”nın ya da birlikte görev yapan birkaç “kadı” ya da”naib”in yargı görevini yerine getirdikleri mekân.

⁴⁵

Medrese: Günümüzdeki orta, lise ve üniversite düzeyinde genellikle klasik dini eğitim verilen yer.

⁴⁶

Mekabir/Makbere/Kabristan: Müslüman cenazelerin defnedildiği mezarlık.

⁴⁷

Mekke-Medine Müfettiş Vekili: Bkz. Haremeyn-i Şerifeyn müfettiş vekili.

Mekteb: Eğitim ve öğretim verilen yer, muallimhane, okul.

⁴⁸

Mescid: İçinde secde edilen yer, küçük cami.

⁴⁹

Meşdud: Tekstil alanında düğüm çözücü.

⁵⁰

Molla: İslamî ilimlerden özellikle fıkıh/hukuk üzerine eğitim almış din bilgini.

⁵¹

Muallim: Mekteplerde çocuklara başta Kur’ân-ı Kerim olmak üzere pek çok konuda eğitim ve öğretim veren kişi, öğretmen.

⁵²

Muallimhane: İlk öğretim düzeyinde eğitim verilen mektep, okul.

⁵³

Muallim-i Sıbyân: Mektep düzeyinde çocukların eğitim ve öğretimiyle vazifeli öğretici.

⁵⁴

Muarrif: Cami veya tekkelerde hayır sahiplerinin adlarını anan ve bu vazifeleri ile maaş alan kimse.

⁵⁵

Muhammediyehân: Gelibolulu Yazıcızâde Muhammed Efendi (öl.1451) tarafından Türkçe olarak şiir halinde kaleme alınan Muhammediye adlı eseri terennüm etmek için tayin edilmiş olan kişi.

⁵⁶

Muhtar: Köy ya da mahallenin işlerini yürütmek için seçilen kimse.

⁵⁷

49 Pakalın, age, c.II, s.488.

(34)

21

Muhzır: Davacılarla davalıları mahkemeye çağıran görevlilere verilen ad.

⁵⁸

Muîd: Medreselerde müderrisin verdiği dersi medresede kalan talebelere tekrarlayan kimse.

⁵⁹

Mukaata Câbîsi: Mukataaların gelirini tahsil eden görevli.

Mustahfız: Yeniçeriliğin kaldırılmasından önce kale, hisar ve yurt savunmasında bulunanlara, kaldırıldıktan sonra da rediflikten sonraki askerlik göreviyle mükellef olanlara verilen isim. İlk dönemlerde mustahfızlar daimi görev halinde olduklarından kendilerine timar verilirdi.

⁶⁰

Muytab: Kıl dokuyan, dokumak sûretiyle kıldan çul, yem torbası vb. eşya yapan kimse, dokumacı, mutaf.

⁶¹

Mücellid: Kitaba deriden kapak yapan, ciltleyen, ciltçi.

⁶²

Müderris: Medresenin en yetkili öğretim elemanı.

⁶³

Müezzin: Camilerde ezan okumakla görevli kişi.

⁶⁴

Müezzin-i Sânî: Camide görevli ikinci müezzin.

Müfettiş: Vakıfların işleyişini teftiş etmekle görevlendirilmiş kişi.

Müfettiş Vekili: Müfettişin yerine bakan görevli.

Mükebbir: Namzazlarda tekbir getiren, “Allahü Ekber” diyen kişi.

Mülkhân/Tâlî-i Sûre-i Mülk/Tebarekehân: Allah’ın lûtfunu dilemek gayesiyle Kur’ân’ın “Mülk” suresini okumakla görevlendirilmiş kişi.

⁶⁵

Müsebbih/ Tesbihhân: Allah’ı tesbih eden kişi.

⁶⁶

Müşâhere Kâtibi: Vakfa ait akarların aylıkla kiralama işlerine bakan kişi.

(35)

22

Mütevelli: Vakfiye şartları doğrultusunda vakfın idari olarak yönetiminden sorumlu erkek kişi.

⁶⁷

Mütevelliye: Vakfın idari olarak yönetiminden sorumlu hanım.

Müvekkil: Vekâlet veren, vekili olunan kişi.

Na’leynci (Nalıncı): Nalın yapan ya da satan kişi.

Naathân: Peygamberin övüldüğü edebiyat ürünü olan naatları okumakla görevlendirilmiş kişi.

⁶⁸

Nâib: Vekil, birinin yerine geçen, mahkemede kadı adına görev yapan kişi.

⁶⁹

Nakîb-i Nân: Vakfın ekmek işlerinden sorumlu kişisi.

Nakîbü’l-Eşrâf: Hz. Peygamber’in soyundan gelen seyyid ve şerifleri bulup kayıt altında tutan görevli.

⁷⁰

Nâsıh: 1. Kitabın kopyasını çıkaran kimse, 2. Öğüt veren, nasihat eden kişi.

⁷¹

Nâzır: Vakıf mütevellisini teftiş ve vakıf işlerini kontrol etmekle görevli kişi.

⁷²

Nebehân: Bkz. Ammehân.

Noktacı: Cüzhân ve devirhânları kontrol etmek gayesiyle, her seferinde Kur’ân’ın ne kadarının okunduğunu işaret etmekle vazifelendirilmiş kişi. Söz konusu görevlilerin gözetim ve denetiminden sorumlu bu kişiler medreselerde öğrenim gören öğrencilerin devamları konusunu takip eden kişi olarak bilinmektedir.

⁷³

Ruhuna Cüz Okuma: Ölen kişinin ruhu için Kur’ân’ın 1/30’unu, yani 20 sayfalık bir cüz okumak.

Saatçi: Saat tamiri ve satışı yapan kişi.

Salâhân/Salâ Müezzini: Cuma günleri salâ okuyan müezzin.

⁷⁴

Seccâde-nişîn/Post-nişîn/Tekye-nişîn: Tekkenin şeyhi.

⁷⁵

74 Pakalın, age, c.III, s.100.

(36)

23

Ser-Mahfil: Müezzinbaşının yardımcısı için kullanılırdı. Müezzinler, “mahfil”

denilen yüksekçe bir yerde oturdukları için bu ismi almışlardır.

⁷⁶

Ser-Muhzıran: Mahkemelerde mübâşir hizmetini görenlerin başındaki görevli.

Ser-Müezzin: Baş müezzin

Şeyh: Tekke veya zaviyelerin başında bulunan en yetkili kişi.

Şeyhu’l-Kurrâ: Kur’an okuyanların başı ya da Kur’ân okuma konusunda en üst düzeyde olan kişi.

⁷⁷

Şeyhulislâm: Osmanlı hükûmetinde sadrazamdan sonra yer alan ve günümüzde Diyanet İşleri Başkanlığı ile Adalet ve Milli Eğitim bakanlıklarında en üst konumda sorumlu olan kişi.

⁷⁸

Tabdih: İplik bükücü.

⁷⁹

Tahtacı: Mahkemelerde görevli kişi.

Tebarekehân: Kur’ân’ın “Mülk” suresini okumakla görevlendirilmiş kimse.

Tekye-nişîn: Bkz. Seccade-nişîn.

Tesbihhân: Tesbih eden; Allah’ı her türlü kusurdan yüce tutarak şanına layık ifadelerle anan, sübhanallah zikrini söyleyen kişi.

Turnacıbaşı: Padişahla birlikte sürek avlarına katılıp avı takip eden köpeklerle balıkçıl ve diğer kuşları yakalayan tazılara bakmakla görevli kişi.

⁸⁰

Türbe: Mezarın üstüne yapılan binaya verilen ad.

⁸¹

Türbedar: Türbenin bekçiliğin yapıp aynı zamanda buraların temizlik vs.

işlerine de bakarlardı.

⁸²

Vâiz: Başta Cuma günleri olmak üzere, bazı gün ve gecelerde namaz vakitleri öncesinde camilerde müslüman cemaate dinî ve ahlâkî konularda bilgi veren kişi.

⁸³

(37)

24

Vakıf: Kamuya hatta bütün canlılara yönelik bir hizmetin kesintisiz bir şekilde gidebilmesi için vâkıfın hukuki şartlarını da belirlediği bir hayır kurumu.

⁸⁴

Vakıf Nâzırı: Vakıf mütevellisini denetleyen kişi.

Vekil-i Harc: Vakıf kuruluşları için gerekli malların satın alınması ve satışı vazifesiyle yükümlü kişi.

⁸⁵

Yağlıkçı: Havlu, çevre, çamaşır gibi şeyler satan esnaf.

⁸⁶

Yasinhân: Kur’ân’ın “Yâsin” sûresini okumakla vazifelendirilmiş kişi.

⁸⁷

Zaviye: Tekkenin küçüğüne verilen isim.

⁸⁸

Zaviyedâr: Zaviyenin şeyhi ya da zaviyede kalan kişi.

⁸⁹

II. BURSA HURÛFÂT KAYITLARINDAN BİR ÖRNEK

Bursa Hurûfât defterlerinde yer alan kayıtların nasıl bir içeriğe sahip olduğunu, bilgilerin nasıl defterlere kaydedildiğini ve muhtevasındaki zenginliği görmek ve bu defterler hakkında bir izlenim oluşturması bakımından 537 nolu defterin 12 ve 13.

sayfalarının önce asıl metninin bir görüntüsünü, daha sonra da bu bölümün günümüz diline çevrilmiş halini aktarmak istiyoruz.

Belge altındaki rakamlar şu bilgileri içeriyor:

Meselâ: 1206 (537/12)

tarih (defter numarası/sayfa)

(38)

25

(39)

26

Metnin çevirisi:

Şehr-i Receb sene 1206

Bursa sükkânından Hacı ‘Abdu’llâh ibn el-müteveffâ Hacı Mustafâ mahallinde meclis-i şer‘a varıp mahrûse-i mezbûre mahallâtından Hoca Tayyib mahallesi sükkânından ashâb-ı hayrâtdan merhûm Hacı Ahmed ibn Mehmed yedinde mülkü vakf olup mahalle- i mezbûrede tahdîd ve tavsîfden müstağnî menzilini cemî‘-i mâlindan ihrâc ve hasbeten- li’llâh-i te‘âlâ ve taleben li-merdât Rabbihi’l-a‘lâ vakf u habs edip tevliyeti kendü hayâtda oldukça nefsine ba‘de zevcesine ve kendü evlâdına ve evlâd-ı evlâd-ı evlâdına neslen-ba‘de-neslin ve fer‘an gıbb-ı asl ve ba‘de karındaşına ve evlâdına ve evlâd-ı evlâdına ve ba‘de’l-inkırâz mahalle-i mezbûre mescidinde imâm olanlara ve mukâbelesinde ‘akîb-i salâti’l-fecrde sûre-i Yâsîn-i şerîf tilâvet olunup sevâbını rûh-ı vâkıfa ihdâ etmek üzre mu‘ayyen şurût (?) kuyûd eylediği bir kıt‘a vakfiye-i ma‘mûlün- bihâsında mestûr ve musarrah olup ber-mûceb-i şar-ı vâkıf ceddim evlâd-ı vâkıfdan Hacı ‘Abdu’llâh müddeti hayâtında müddet-i vâfire vakf-ı mezkûra bilâ-berât mütevellî ve ba‘de’l-vefât babam Seyyid Hacı Mustafâ dahi kezâlik müddet-i hayâtında yirmi seneden mütecâviz bilâ-berât mütevellî oldahi vefât etdikde tevliyet-i mezkûre Seyyid Hacı ‘Abdu’llâh bana intikâl edip lâkin yedimde berât olmamağla vakfiyeye nazar ve ehl-i vukûfdan ba‘de’l-istihbâr der-‘aliyeye i‘lâm ve li-ecli’l-istihkâm yedime bir kıt‘a berât ihsân buyrulması istirhâm fi’l-hakîkat-i hâl takrîr-i meşrûh üzre olduğu yedinde olan bir kıt‘a vakfiye-i ma‘mûlün-bihâsında müstebân ve sikât-ı sıhhati’l-kelimât ihbârlarıyla nümâyân olmağla nefsü’l-emr yedinde olan berât-ı ‘âlî olmadığından ba‘zı kimesneler ben dahi evlâd-ı vâkıfdanım deyu ba‘zan intikâlât ve ferâğ husûslarında kavl-i mücerredleriyle hilâf-ı şart-ı vâkıf ve muğâyır-ı mu‘tâd temessük temyiz(?) etmeleriyle ibtâl-i hakka bâdî ve nizâm-ı vakf-ı şerîfe halel târî olmağın tevcîh ricâsına Bursa nâibi Şeyh Mehmed ‘arz etmeğin mûcebince tevliyet-i mezkûre merkûm Seyyid Hacı ‘Abdu’llâh bin Hacı Mustafâ’ya tevcîh buyruldu. Yevm 8

1206 (537/12)

Bursa Namâzgâh mahallesinde musallâ câmi‘inde bâ-mu‘ayyene imâm ve bâ-

mu‘ayyene müezzin ve iki akçe ile kayyım olan Seyyid Hacı Mustafâ ibn Hacı

(40)

27

‘Abdu’llâh fevt mahlûlünden oğlu Seyyid Ahmed bin Seyyid Hacı Mustafâ’ya nâibi Şeyh Mehmed ‘arzıyla tevcîh buyruldu. Yevm 8

1206 (537/12)

Bursa’da Hoca Yûnus mahallesinde mu‘allimhâne vakfının ve mahalle-i mezbûrda on bir bâb vakf odaların iki akçe ile mütevellîsi olan Hacı İbrâhîm bin Emru’llâh ferâğından Mustafâ bin Mehmed’e bâ-berât tevcîh buyruldu. Yevm 17

1206 (537/12)

Bursa’da ‘Îsâ Bey Fenârî mahallesinde Kassâb Süle vakfından almak üzre üç akçe ile mu‘allim-i sıbyân olan Ahmed bin Hacı İbrâhîm fevt mahlûlünden oğlu ‘Alî’ye bâ-berât tevcîh buyruldu. Yevm 18

1206 (537/12)

Bursa’da Kassâb Süle vakfının iki akçe ile mütevellîsi olan Ahmed bin Hacı İbrâhîm fevt mahlûlünden oğlu ‘Alî’ye bâ-berât tevcîh buyruldu. Yevm 18

1206 (537/12)

Bursa’da Hoca Yûnus mahallesi mescidinde üç akçe ile müezzin olan Mustafâ fevt oğlu İbrâhîm dahi keff-i yed etmekle müteveffânın mahlûlünden oğlunun keff-i yedinden dîger Mustafâ bin Mehmed’e nâibi Şeyh Mehmed ‘arzıyla tevcîh buyruldu. Yevm 18 1206 (537/12)

Bursa’da ‘Attâr Hüsâm mahallesi mescidi nükûdu vakfından almak üzre dört akçe ile mescid-i mezkûrda imâm olan Ahmed bin Hacı İbrâhîm fevt mahlûlünden oğlu ‘Alî bin Ahmed’e vâki‘ ise ‘inâyet. Yevm 19