TÜBİTAK ULUSAL GÖZLEMEVİ’NİN BUGÜNÜ VE VİZYONU
Zeki EKER1, 2
1TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi, Akdeniz Üniversitesi Yerleşkesi, 07058, Antalya
2Akdeniz Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi, Fizik Bölümü, Antalya [email protected]
Özet: TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi 1997’deki kuruluşundan bu yana ülkemiz astronomlarına teleskop zamanı tahsis etmektedir. Bu bildiride 2009 Dünya Astronomi Yılı’nda TUG’da yapılan altyapı tamamlama ve geliştirme çalışmaları anlatılmaktadır.
1. GİRİŞ
TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi (TUG), TÜBİTAK’a (Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu) bağlı bir “AR-GE kolaylık birimidir”. TUG’un misyonu, “Gözlemevi donanımını teknolojik olarak güncel tutmak ve geliştirmek, ulusal ve uluslararası kuruluşlarla işbirliği yaparak ülkemizde astronomi ve astrofizik araştırmalarını teşvik edip yönlendirmek, öncelikli araştırma alanlarını belirlemek, üniversitelerimize ileri gözlem ve araştırma olanakları sağlamak, genç astronomların üstün düzeyde yetişmelerine yardımcı olmaktır”. Vizyonu ise “astronomi ve uzay bilimleri alanında ülkemizde öncü ve yönlendirici, dünyada tanınan ve söz sahibi bir kuruluş olmaktır”. TUG’un hizmet verdiği kitle, dört astronomi ve uzay bilimleri bölümü ile yaklaşık 15 astrofizik ana bilim dalından, 130 kadarı doktoralı olmak üzere 200 civarında astronomdur.
Hiç kuşkusuz yukarıda verilen misyona sahip bir gözlemevinin verimli çalışabilmesi için öncelikle altyapısının tamamlanmış ve sağlıklı çalışır durumda olması gerekir. Altyapısı eksik veya yetersiz bir gözlemevi, yeterli verimle kullanılamayacağı gibi, gerek çalışanlar gerekse konuk araştırmacılar için uygun çalışma ortamını sunamaz. Bu düşünceden hareketle TUG, son yıllardaki çalışmalarında altyapı eksiklerinin tamamlanması ve mevcut altyapının güçlendirilmesi çalışmalarına ağırlık vermiştir. Altyapı çalışmaları sürerken, bilimsel altyapıyı oluşturan yeni teleskopların kurulması ve mevcutların odak düzlemi aletleriyle birlikte çalışır vaziyette tutulması çalışmaları da bir yandan sürmektedir.
Burada, son birkaç yılda TUG’da süren veya bitmiş altyapı çalışmalarından ve mevcut altyapıdan çoğu ayrıntı atlanarak bahsedilecektir.
2. KURULUŞ, KONUM VE HİZMET BİNALARI
TUG’un kurulumuna, 1968-1978 yılları arasında yapılan görüşmelerden ortaya çıkan bir ulusal gözlemevi ihtiyacından hareket ile karar verilmiştir. Bu karar doğrultusunda gerçekleşen “yer arama çalışmaları” 1982-1986 yılları arasında yapılmış ve TUG’un Bakırlıtepe/Antalya’da kurulmasına karar verilmiştir. Yol, elektrik çalışmaları ve bina inşaatları 1991-1997 yılları arasında yapılmış, 5 Eylül 1997 tarihinde resmi olarak açılışı gerçekleştirilmiştir. Antalya’ya 56 km mesafedeki Saklıkent’ten yedi km uzaklıkta, Beydağları’nın 2500 m rakımlı Bakırlıtepe Zirvesi’nde bulunan gözlemevimizin koordinatları, 36º 49' 27" Kuzey ve 30º 20' 08" Doğudur (Şekil 1). Saklıkent’te bir de
irtibat bürosu bulunmaktadır. Yönetim binası Akdeniz Üniversitesi Yerleşkesi içinde yer alıp yönetim binasının yanında TUG Bilim Toplum Merkezi (BİTOM) de bulunmaktadır.
Akdeniz Üniversitesi Yerleşkesi içindeki yönetim binasında müdür ve müdür yardımcısı odaları, kütüphane, sekreterlik, muhasebe, idare odaları, araştırmacıların çalışma odaları, güvenlik ve ulaşım birimine ait odalar, mutfak, tek kişilik konuk dinlenme odası, elektronik ve mekanik atölye ile bilgi işlem merkezine ait birimler yer almaktadır.
Gözlemevine olan internet bağlantısı için kullanılan radyolink istasyonunun başlangıç noktası buradadır. Günümüzde, yönetim binasının yanında BİTOM da bulunmaktadır.
Şekil 1. TUG Bakırlıtepe Yerleşkesi’nin T100 binasından görünüşü. Resmin merkezinde olan merkez binanın üst kısmındaki büyük kubbeli bina RTT150 binası, onun altındaki kubbeli bina T60 binası, onunda altında görülen beyaz renkli küçük bina ise ROTSE teleskobunun bulunduğu binadır. T40, merkez binanın önünde beyaz renkte görülen binaya kurulacaktır. Güvenlik binası resmin solunda ve alttaki “L” şekilli
binadır.
Saklıkent’teki irtibat bürosu 2008 yılında yenilenerek, içinde yaşanabilir ve çalışılabilir hale getirilmiştir. Bu binada artık internet de vardır.
Bakırlıtepe Yerleşkesi’ndeki hizmet binaları ise şöyle tarif edilebilir. Yerleşkeye girişte hemen sağda, araç garajları, jeneratör odaları, trafo odası ve yakıt odasını da içeren güvenlik binası ile buna bitişik jeneratör binası, trafo odası, yakıt odası görülür. Bu binanın arkasına 2008 yılında bir depo binası yaptırılmıştır. Güvenlik binası 2008 yılında tümüyle yenilenmiş, zemin kaplamaları değiştirilmiş, plan değişikliği ile ek bir yatak odası daha kazanılarak yatak odası sayısı beşe çıkarılmış, bir silah odası ve binanın arkasına bir doldur-boşalt istasyonu yaptırılmıştır. Tüm duvarlar boyanmış ve kapı kasaları ile kapılar tamir/bakımdan geçirilerek boyanmıştır.
Güvenlik binasının içindeki araç garajlarının arkasına doğru yer alan ve sürekli su altında kalan küçük bir deponun bakımı yapılarak sorunları giderilmiş ve burası jeneratörler ve araçlar için yağ deposu olarak kazanılmıştır. Yakıt odası ve jeneratör odaları temizlenmiş, boyanmıştır. Mevcut jeneratör odasının arka tarafında bir jeneratör odası inşa edilerek, mevcut 250 kVA’lık jeneratörün yedeği olarak 150 kVA’lık bir jeneratör buraya kurulmuştur.
Güvenlik binasının önündeki taş duvar ileri doğru uzatılıp, yerleşke girişi uygun hale getirilmiştir. Bu binanın arka tarafındaki arazide 2008 yılında bir depo inşa edilmiştir.
Arazide ve binalarda dağınık halde bulunan makine parçaları ve benzeri eşya burada toplanarak, çevre düzenine katkıda bulunulmuştur.
Bakırlıtepe Yerleşkesi’ndeki merkez bina, mimari yapısı bakımından ender görülür bir özelliğe sahiptir. Bu bina, kış aylarında ısınma ihtiyacının büyük kısmını Güneş enerjisinden sağlamaktadır. Binada herhangi bir katı ya da gaz atığa sebep olacak bir ısıtma sistemi kullanılmamakta, kış aylarında -20 oC’a düşen hava sıcaklıklarında dahi, bu ısıtma sistemi sayesinde sadece elektrikli radyatörler yeterli olmaktadır. 2007 yılında merkez binaya bitişik inşa edilen ve içinde personel dinlenme odası, mutfak, yemekhane, aşçı yatak odası, kiler ve mekanik atölyeyi barındıran ek bina, 2008 yılında kullanıma geçmiştir. Merkez bina 2008 yılında bakım onarıma alınmıştır. Bu çalışmalar çerçevesinde dış cephe tümüyle yenilenmiş, laminat parkeler değişirken doğal parkeler zımpara yapılıp cilalanmış, tüm duvarlar boyanmıştır. Tüm ıslak hacimler yenilenip modern bir görünüme kavuşturulurken, alt katta bulunan eski dinlenme ve kitaplık odaları değiştirilip iki yeni yatak odası kazanılmış ve böylece yatak odası sayısı dokuza çıkmıştır. Artık sağlıklı kullanım ömürleri sona eren yatak, yorgan vb. tüm yatak takımları yenilenirken, yeni karyolalar da alınmıştır. Eski mutfağın olduğu yere gözlemci personel için bir dinlenme odası yapılmış, bilgisayar odaları 2008 yılında fiber ağ yapı ile kaplanırken, bir de ses izolasyonlu ve klimalı bir sistem odası yapılmıştır. İki bilgisayar odası da yeni büro tipi masalar ve koltuklarla donatılmış, zeminleri anti statik malzemeyle kaplanmış, odalardan biri 2009 yılında T100 ve T60 teleskoplarının uzaktan gözlem odası olarak donatılmıştır.
Koltuklar yeniden kaplanırken, 2009 yılında hem personel hem de gözlemci dinlenme odalarına mobilyalar alınmıştır.
Merkez binanın arka tarafında su depolarının bulunduğu alana donmaya karşı ısıtma tertibatlı bir su deposu daha kurularak, toplam su depolama kapasitesi 120 tona çıkarılmıştır. 20 tonluk eski su deposunun çatısı 2008 yılında kapatılarak, tüm çatılara kar eritme sistemi kurulmuştur.
T60 teleskobunun binası 2008 yılında kapsamlı bir bakımdan geçmiş, binanın dış sıvası ve boyası yenilenmiş, mevcut pilye bu yeni gelecek teleskoba uygun şekilde değiştirilmiş, kubbe otomasyona uygun hale getirilmiştir. Hem kubbe katı hem alt kattaki gözlem odası anti statik malzemeyle kaplanırken, tüm duvarlar boyanmıştır.
RTT150 binasının 2007/2008 kış aylarında yıkılan güney duvarı 2008 yılında yeniden yapılmış, binanın dış kaplaması yenilenmiş ve boyanmıştır. Bunun yanı sıra binanın tüm kapıları ve ahşap kısımları verniklenirken, gözlem odası ve elektrik odası anti statik malzemeyle kaplanmış, mutfak yenilenmiş, duvarlar boyanmıştır. Kubbe katındaki ahşap parke zemin 2009 yılında zımparalanıp cilalanmıştır. Teleskop kubbesinin açılan kısımları 2008 yılında perçinlenip, izolasyonu yapılmıştır. Binanın kuzey tarafındaki depo kapısı
değiştirilmiş, radyolink anteni, telefon anteni vb. cihazlar olan direklerle bina arasında bir kanal inşa edilmiştir.
2007 yılında inşa edilen T100 teleskop binasının iki kış mevsimi geçirmesine rağmen hiç hasar görmemiş olması memnuniyet vericidir. Bu binada 2009 yılında kubbe izolasyonu yapılması gerekmiş, kubbe havalandırmasını sağlayan fanlar monte edilmiştir. Gözlem katına uygun bir masa ve koltuklar alınarak yerleştirilmiştir. Binanın tüm zeminleri 2008 yılında anti statik malzemeyle kaplanmıştır.
2008 yılında T100 binası hariç tüm binalar arasındaki su boruları değiştirilmiş. Bunlara ısıtma sistemleri yapılmıştır. Özellikle merkez bina ile güvenlik binası arasında kazılan kanala telefon kablosu ve fiber optik kablo yerleştirilmiştir.
T60 teleskobunun gelmesiyle depoya kaldırılan 40 cm ayna çaplı Meade marka teleskobun değerlendirilmesi için, 2009 yılında Merkez Bina önündeki küçük tepeye alüminyum kaplamalı bir bina yapılmış, bunun kubbesinin ve teleskop kurgusunun 2010 yılında alınarak takılmasına karar verilmiştir.
3. TELESKOPLAR
RTT150 adıyla anılan 1,5 m ayna çaplı teleskop, 1995 yılında 20 yıllığına IKI (Rusya Bilimler Akademisi), KSU (Kazan Devlet Üniversitesi) ve TÜBİTAK arasında imzalanan bir protokol çerçevesinde Türkiye’ye getirilerek kurulmuştur. Kurulum ve işletme giderleri TUG tarafından karşılanan teleskobun gözlem zamanı, %60’ı IKI ve KSU, %40’ı Türk araştırmacılar tarafından kullanılacak şekilde paylaşılmaktadır.
2008 ve 2009 yıllarında yapılan çalışmalarla uzaktan kullanılması yakında mümkün olacak RTT150, 2009 yılında temizlenmiş ve aynaları yıkanmıştır. 2009 yılında yanan 110 V güç kaynağı tamir edilirken bir yenisi yaptırılmış, sağaçıklık motoru değiştirilmiştir. Teleskop kontrol programı yenilenmiş ve bu program bir endüstriyel PC üzerinde çalıştırılmaya başlanmıştır. Coudé odağındaki 10241024 piksel alanlı ve sıvı azot soğutmalı Dyna CCD adıyla anılan kameranın yerine, iki kat daha büyük alanlı ve TE soğutmalı Andor CCD kamera takılmıştır.
RTT150’nin Cassegrain odağında kullanılan Andor CCD kameranın yerine yenisi takılmıştır. Bunun yanı sıra, yüksek hızlı fotometrik gözlemlerde kullanılmaya uygun olan iXonEM 888 Andor CCD kamera 2009 yılında TUG’a gelmiş olup, ilk testleri yapılmıştır.
Test sonuçları çok ümit vericidir. Ocak 2009 tarihinde yıldırım düşmesi sonucu arızalanan odak düzlemi aleti TFOSC, tamir edilerek tekrar çalıştırılmıştır.
45 cm ayna çaplı robotik bir teleskop olan ROTSE (Robotic Optical Transient Search Experiment), Michigan Üniversitesi, NASA ve TUG’un ortak projesi çerçevesinde kurulmuş olup, gama ışını patlamalarının optik karşılıklarının gözlenmesi amaçlıdır. Kalan zamanlarda gözlem projelerine açık olan teleskobun gözlem zamanının %30’u Türk araştırmacılarınındır. 2008 yılında genel bakımı yapılan ROTSE’nin ana aynası değiştirilmiş, alan düzeltici mercekleri temizlenmiştir.
Radyo teleskop kurulması için yer seçimi çalışmaları yapılmasını amaçlayan proje sonuçlanmış, Karaman ve Elmalı/Antalya civarında iki bölgenin radyo teleskop kurulmasına uygun olduğu belirlenmiştir.
T60 teleskobu, eskiden T40 binası adıyla bilinen binaya 2008 yılı Ağustos ayında Amerika Birleşik Devletleri’nden (ABD) gelen bir ekip tarafından kurulmuştur. Testlerinin sonuçları beklendiği gibi çıkmayan ve robotik çalışacak olan 60 cm ayna çaplı teleskop, Ocak 2009 tarihinde yıldırım düşmesi sonucu, bilgisayarı ve Apogee Alta U47 CCD kamerasıyla birlikte ağır hasar görmüştür. Onarımlar yapıldıktan sonra, testler sırasında TUG teknik ekibi tarafından mekanik kurulumunda eksikler tespit edilen ve test sonuçlarının olumsuz olmasının kaynağı böylece bulunan teleskobun 2010 yılında faaliyete geçmesi beklenmektedir.
T100 teleskobu 2009 yılında ABD’den gelerek kurulmuştur. Test çalışmaları süren 100 cm ayna çaplı teleskobun 2010 yılında faaliyete geçmesi beklenmektedir. Bu teleskop uzaktan, Merkez Bina’daki gözlem odasından kullanılacaktır (Şekil 2).
Yerine T60 teleskobu kurulduğu için depoya kaldırılan 40 cm ayna çaplı Meade teleskobunun değerlendirilmesi için Merkez Bina karşısına bir bina inşa edilmiştir. Bu teleskop uygun kurgunun da 2010 yılında satın alınmasından sonra robotik olarak çalışacak şekilde kurulacaktır.
4. YOL, SU, İNTERNET VE DİĞER ALTYAPI ÇALIŞMALARI
TUG’un artık emekli olmaları gereken iki adet Renault Toros aracı ile Mercedes UNIMOG kamyonu, 2008 yılında kurumlarına iade edilmişlerdir. Mevcut araçlar; bir Fiat Doblo binek aracı, bir Nissan Navara ve bir Dodge arazi aracı, dört tekerlekli ve palet takılabilen bir Polaris ATV arazi motosikleti, bir Polaris kar motosikletidir. Bunların yanı sıra, yerleşke içindeki yollarda kar temizliği yapılması için ATV’nin önüne takılabilen bir kar püskürtme aracı 2009 yılında satın alınmıştır.
Şekil 2. T100 teleskobu.
Yerleşke içindeki yollar yaz aylarında toz üreterek teleskop aynalarının tozlanmasına katkıda bulunurken, sonbahar ve kış aylarında çamurlanarak hem ulaşımı zorlaştırmakta hem de kirlenmeye sebep olmaktaydı. Bu sebeple 2009 yılında T100 yolu hariç yerleşke içindeki tüm yollar, 2008 yılında güvenlik binasının karşısına yapılan araç parkı da dâhil olmak üzere bina çevreleri kilitli parke taşı ile kaplanmıştır.
Yerleşke içi yollar bu şekilde ıslah edilirken, TUG ile Saklıkent arasındaki ham yolun da ıslah edilmesi için İl Özel İdaresi ile protokol imzalanmış ve ilk aşama 2009 yılında tamamlanmıştır. İlk aşama çalışmaları sonunda Bakırlıtepe Yerleşkesi’nden itibaren yolun önemli bir kısmı genişletilmiş ve stabilize edilmiştir. Kalan aşamalarda yolun tümü genişletilerek stabilize edilecek ve istinat duvarları inşa edilecektir (Şekil 3).
TUG’un bir diğer büyük projesi Su Terfi Projesi’dir. Projesi 2008 yılında yaptırılan ve 2009 yılında başlanıp bitirilen Su Terfi Sistemi ile Saklıkent’ten Bakırlıtepe Yerleşkesi’ne su pompalanması amaçlanmıştır. Bu işlemi 2200 m uzunlukta ve 160 cm derinlikte kazılan bir kanal boyunca yerleştirilmiş 50 ve 10’ar tonluk iki terfi istasyonu ile gerçekleştiren sistem için, TUG’un yüksek enerji hattından enerji alınmış ve ana su istasyonunun yanına bir elektrik direği inşa edilerek, direk tipi bir trafo bağlanmıştır. İstasyon binaları donmaya karşı izolasyonlu olmalarının yanı sıra, elektrik kesintilerine karşı jeneratörlerle desteklenen ısıtıcılarla ısıtılmaktadır. Sistemin 2009 yılı aralık ayında devreye girmesi beklenmektedir.
TUG’un halen 2 Mb/s hızında olan ve kendi radyolink hattı ile sağlanan internet bağlantısı bugün yetersiz kalmaktadır. T60 ve T100 teleskoplarının da devreye girmeleriyle veri transferi ve uzaktan erişim imkânlarının sağlanmasında bu internet yapısının tümüyle yetersiz kalacağı aşikardır. Bu ihtiyacı gidermek için yapılan araştırma neticesinde, Türk Telekom A.Ş.’nin altyapısının kullanılmasının en uygun çözüm olacağı anlaşılmıştır. Bu sebeple, 2009 yılında su terfi projesi için kazılan 2200 m’lik kanala bir fiber optik kablo döşenmiş, ayrıca Türk Telekom’un Saklıkent Radyolink İstasyonu’na kadar da 1100 m kanal kazılarak buraya da fiber kablo döşenmiştir. Böylece Bakırlıtepe’de yıldırım tehlikesi altındaki radyolink sistemi bu tehlikeden uzaklaştırılmış da olmaktadır.
Şekil 3. Yol ıslah çalışmasının ilk aşamasının ardından, TUG Bakırlıtepe Yerleşkesi’ne çıkan yolun son virajlarının görünüşü.
Yüksek dağ zirvelerine kurulan teleskoplar için en büyük tehlikeler yıldırımlar ve statik elektrik boşalmalarıdır. Bu tehlikelerden mükemmel bir kurtuluş yöntemi olmamakla birlikte, teknolojinin sağladığı korunma önlemlerinin uygulanması riskleri azaltmaktadır.
Bu sebeple; 2009 yılında yerleşkedeki tüm topraklama altyapısı ölçümlerle kontrol edildikten sonra, T60 ve T100 binalarına Faraday kafesleri yapılmış, bu binalara yakalama çubukları takılmış, paratoner direkleri ve bunların paratonerleri yenilenmiş, binalardaki Faraday kafeslerinin eksikleri tamamlanmış, elektrik panolarındaki yıldırım koruma sigortaları üst sınıfa terfi ettirilmiş ve yıldırım korumalı prizler alınarak cihazlara dağıtılmıştır. Tüm bunların yanı sıra, yapısı kayalık olduğu için topraklama sorunu yaşanan Bakırlıtepe’den Saklıkent’e 2200 metrelik su kanalı boyunca “topraklama barası”
döşenmiştir. Ayrıca, yerleşke arazisindeki yakalama çubuklarının sayısı arttırılmıştır.
TUG, gelişen Antalya’dan kaynaklanan ışık kirliliğine gittikçe daha fazla maruz kalmaktadır. Ancak ışık kirliliği sadece astronomlar için değil, bir enerji israfı kaynağı olarak herkes için son derecede rahatsız edici bir olgudur. Işık kirliliğinin engellenmesinin gönüllülük esasına dayanması gerektiğine inanmakla beraber, yasal önlemlerin alınmasının gerekliliği de açıktır. Bu sebeple, daha önce hazırlanmış olan Işık Kirliliği Yasa Tasarısı Taslağı yeniden gözden geçirilerek yasa tekniğine daha uygun hale getirilmiş ve incelenerek TBMM’ye sunulmak üzere TÜBİTAK’a gönderilmiştir.
5. ETKİNLİKLER
Yönetim binasının yanında kurulan Bilim Toplum Merkezi BİTOM, 35 cm ayna çaplı tam otomatik optik teleskobu (T35), daha küçük çaplı optik teleskopları ve Güneş gözlemleri için bir kromosfer teleskobu ve görsel sunum olanakları ile 1 Ocak 2009 tarihinden itibaren gökbilim meraklılarının hizmetine girmiştir. 2009 yılı içindeki toplam ziyaretçi sayısı 1500’ü aşmıştır. BİTOM, diğer günler için önceden randevu ile çalışmakla beraber, her perşembe günü Güneş battıktan sonra iki saat süreyle herkese açıktır. BİTOM’a gelen astronomi meraklıları, hem o sırada gökyüzünde uygun konumda bulunan gökcisimlerini teleskopla gözlemekte, hem de astronomlarla sohbet etme imkânını bulmaktadırlar.
12. Gökyüzü Gözlem Şenliği, 2009 yılında tüm sorumluluğu TUG tarafından yüklenilerek 24-27 Temmuz 2009 tarihleri arasında Saklıkent’te düzenlenmiştir. Şenliğin devamı olarak 28-29 Temmuz 2009 tarihlerinde de BİTOM’da halka açık gözlem geceleri düzenlenmiştir.
12 Nisan 1961 tarihinde uzaya çıkan ilk insan olan Yuri Gagarin anısına Antalya Olimpos Rotary Kulübü, Eğitim Gönüllüleri Vakfı ve TUG’un 12 Nisan 2009 tarihinde ortaklaşa düzenledikleri Yuri Gecesi’nde ilköğretim öğrencileri gökyüzü gözlemi ve piknik yapmışlardır.
2009 Dünya Astronomi Yılı kapsamında TUG çalışanları, çeşitli etkinliklere davet edilmiş ve bu etkinliklerde TUG’u temsil ederek sunumlar yapmışlardır. TUG’da 2009 yılında yurt dışından gelen araştırmacılar tarafından dört seminer verilmiş. Bu seminerlerin bazıları internetten canlı olarak yayınlanmıştır. TÜBİTAK Bilim Kurulu, 5 Eylül 2009 tarihli toplantısını TUG Bakırlıtepe Tesisleri’nde yaparak TUG’u, faaliyetlerini ve çalışanlarını daha yakından tanıma fırsatı bulmuşlardır.
T60 ve T100 teleskoplarının açılışlarını yapmak, altyapı çalışmalarını yerinde görmek ve TUG’un kuruluşunda emeği olan kişileri bir araya getirmek için 14 Kasım 2009’da TUG Bakırlıtepe Tesisleri’nde bir günlük bir toplantı düzenlenmiştir.
TUG, 16-18 Ekim 2009 tarihlerinde, özellikle genç Türk araştırmacılarına yönelik olmak üzere bir Gözlemsel Kozmoloji Çalıştayı (OBSCOS) düzenlemiştir. Çalıştayda, konuların- da deneyimli üç yabancı araştırmacı dersler vermiş, tartışmalar yapılmıştır (Şekil 4).
Şekil 4. OBSCOS’da bir ders.
İlki 2008 yılında açılan Lisans Öğrencileri Yaz Programı, 2009 yılında da başarıyla gerçekleştirilmiştir. Derslerinde başarılı olmuş astronomi ve fizik bölümü öğrencilerini ödüllendirmek, öğrencileri başarıya teşvik etmek için düzenlenen programa, her yaz altı dönemde 24 öğrenci kabul ediliyor. Öğrencilere gözlemevi ortamını tanımaları, gözlemlere katılarak mesleklerinin bu kısmının nasıl yapıldığını görme imkânı sağlanıyor.
6. GELECEK
Gözlemevlerinin en önemli görevi teleskopların sürekli çalışır durumda tutulmalarını sağlamaktır. Bu bağlamda farklı disiplinlerden teknik elemanların gerekliliği TUG için de belirgin bir ihtiyaçtır. TUG, teleskoplar konusunda deneyimli teknik eleman ihtiyacını karşılamak üzere bir DPT projesi hazırlamış, proje 2009 yılında kabul edilmiştir. Kabul edilen proje ve ESO ile yapılan anlaşmaya dayanarak, ESO’nun Şili ve Garching’deki merkezlerine mühendisler gönderilerek bu elemanların teleskop yapım, bakım ve onarımı konusunda bilgi ve deneyim edinmeleri sağlanacaktır. Türkiye’ye döndükleri zaman bu elemanlar TUG’da çalışacaklardır.
TUG’da bulunan teleskopların, yeni kurulanlarla birlikte Türk astronomlarının ihtiyaçlarını karşılamayacağı bilinmektedir. Bu sebeple 2010 yılının hedefi, TUG’a 2-3 m çapında, ağırlıklı olarak spektroskopik çalışmalara yönlendirilecek bir teleskop kurulması çalışmasının başlatılmasıdır. Bir diğer hedef de beş metre ve üzeri çapta bir teleskopun uygun başka bir yerleşkede kurulması için ön çalışmaların yapılmasıdır.
TUG daha ileri bir gelecekte, Türk ve yabancı araştırmacıların gelerek araştırmalarını yürütecekleri daha etkin ve verimli çalışan bir enstitü düzeyinde olmayı da amaçlamalıdır.
Böylece doktora sonrası araştırmacılara da doktora çalışmalarının ardından çalışmalarını sürdürebilecekleri bir ortam yaratılmış olacağı gibi, daha büyük teleskoplar, hatta uzay teleskobu için bir temel atılmış olacaktır.
7. SONSÖZ
Bir noktaya dikkat çekmek isterim. Alım-satım ve muhasebe gibi konularda çalışan memurlarla desteklense dahi, tüm bu çalışmaları gerçekleştirmek üzere TUG’un elinde çok kısıtlı bir ekip vardır. Tüm ekip, bir müdür, bir müdür yardımcısı, dört gözlem sorumlusu, iki uzman ve üç teknisyenden ibarettir. Çalışmaların üniversitelerimizde bulunan araştırmacılarımızın desteğiyle devam edeceğine inanıyoruz.
