DOĞU KARADENİZ BÖLGESİ KATI ATIK YÖNETİMİ ÜZERİNE DEĞERLENDİRMELER

(1)

DOĞU KARADENİZ BÖLGESİ KATI ATIK YÖNETİMİ ÜZERİNE DOĞU KARADENİZ BÖLGESİ KATI ATIK YÖNETİMİ ÜZERİNE DOĞU KARADENİZ BÖLGESİ KATI ATIK YÖNETİMİ ÜZERİNE DOĞU KARADENİZ BÖLGESİ KATI ATIK YÖNETİMİ ÜZERİNE

DEĞERLENDİRMELER DEĞERLENDİRMELER DEĞERLENDİRMELER DEĞERLENDİRMELER Adem BAYRAM¹¹¹¹, , , , S. Serkan NAS²²²²

SUMMARY SUMMARY SUMMARY SUMMARY

Increase of population, migration from rural areas to cities, rapid urbanization and in- dustrialization, increase of the life standard of the people, production of new products in order to meet the needs and over consumption result in increasing of the municipal solid wastes (MSW). Disposal of solid wastes, their amount are increased day by day, coming from municipalities and other sources creates one of the most significant environmental problems both in Turkey and Eastern Black Sea Region as in the world.

In this study, it is researched whether or not the MSW disposal methods are suitable for the MSW of Trabzon and Gümüşhane cities. In the result of studies which were conducted during a year for each city, the composition of the MSW was determined and their recovery, compostability and combustibility were studied. Moreover, the MSW composition and the disposal methods are evaluated in Ordu, Giresun, Rize and Artvin cities and the suggestions are submitted.

ÖZET ÖZETÖZET ÖZET

Nüfus artışı, kırsal alanlardan kentlere göç, hızlı kentleşme ve endüstrileşme, yükselen yaşam standardı, gereksinimlerin karşılanması amacıyla yeni ürünlerin üretilmesi ve aşırı tüketim, oluşan katı atık miktarının artmasına neden olmaktadır. Belediyelerden ve diğer kaynaklardan gelen ve her geçen gün miktarı artan katı atıkların nihai uzaklaştırılması tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde ve Doğu Karadeniz Bölgesinde de en önemli çevre sorunla- rından birini oluşturmaktadır.

Bu çalışmada katı atık uzaklaştırma yöntemlerinin Trabzon ve Gümüşhane illerinin katı atıkları için uygunluğu araştırılmaktadır. Birer yıl boyunca aralıksız yürütülen çalışmalar sonucunda kompozisyonu belirlenen katı atıkların geri kazanımı, kompostlaştırılabilirliği ve yakılabilirliği araştırılmıştır. Ayrıca Ordu, Giresun, Rize ve Artvin illerindeki katı atık kompo- zisyonları ve uzaklaştırma yöntemleri ile ilgili değerlendirmeler ve öneriler yapılmaktadır.

1 Arş. Gör., Karadeniz Teknik Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, İnşaat Mühendisliği Bölümü, 61080 Trabzon-Türkiye Tel: 462 377 26 99, Fax: 462 377 26 06 e-posta: [email protected]

2 Yrd. Doç. Dr., Karadeniz Teknik Üniversitesi, Gümüşhane Mühendislik Fakültesi, İnşaat Mühen- disliği Bölümü, 29000 Gümüşhane-Türkiye Tel: 456 233 74 25, Fax: 456 233 74 27 e-posta:

[email protected]

1. GİRİŞ 1. GİRİŞ1. GİRİŞ 1. GİRİŞ

Devlet İstatistik Enstitüsü (DİE) 2004 yılı verilerine göre ülkemizde onaltısı büyükşehir olmak üzere 3215 belediye içerisinde katı atık hizmeti verilen belediye sayısı 2984’tür ve 12 düzenli depolama, 4 kompostlama ve 3 yakma tesisi mevcut iken 2000’in üzerinde düzensiz çöp depolama alanı bulunmaktadır. Pek çok belediyede tıbbi atıklar diğer atıklardan ayrı bir şekilde toplanmamaktadır. Tıbbi atıkların ayrı olarak toplanması sadece 471 belediyede uygulanmaktadır. Doğu Karadeniz bölgesinde ise 60 ton/gün kapasiteli ve şu an işletilmeyen Giresun kompost tesisi dışında düzenli depolama-kompostlama-yakma tesislerinden herhangi biri mevcut değildir [1, 2].

Trabzon, Ordu, Giresun, Rize, Artvin ve Gümüşhane illerinden meydana gelen yaklaşık 35000 km² yüzölçümüne sahip Doğu Karadeniz Bölge- sinin toplam nüfusu 3 milyonun üzerinde olmakla birlikte, bu nüfusun 2 milyonu kıyı şeridinde yaşamaktadır. Kişi başına üretilen günlük katı atığın 0.75-1.00 kg olduğu kabul edilirse Ünye’den Hopa’ya kadar olan Doğu Ka- radeniz kıyısı boyunca her gün yaklaşık 1500-2000 ton katı atık, düzensiz depolama yöntemi ile bazı yerlerde dolgu malzemesi gibi kullanılıp denize dökülerek uzaklaştırılmaktadır. Bu uygulamanın tercih edilmesinde Doğu Karadeniz Bölgesinin topoğrafik yapısının katı atıkların uzaklaştırılmasında kolay bulunabilecek uygun ve ekonomik çözümlere izin vermemesinin yanı sıra, düzenli depolama, kompostlaştırma ve yakma tesislerinin yapım- işletme-bakım maliyetlerinin fazlalığı da etkili olmaktadır. Katı atıkların bozunması sonucu meydana gelen sızıntı suları ile su kaynaklarını kirletme- si, estetik görüntüyü bozması, yangın potansiyeline sahip olması, CH⁴ (me- tan), CO² (karbon dioksit) ve H²S (hidrojen sülfür) gibi zehirli gazlar oluş- turması, çeşitli zararlı hayvanlar için yaşama ortamı sağlaması vb. sakınca- ları ile bu uygulama çevresel etkileri yönünden kabul edilemeyecek sonuç- lar doğurmaktadır [1, 4].

2. ÇALIŞMA YÖNTEMİ 2. ÇALIŞMA YÖNTEMİ2. ÇALIŞMA YÖNTEMİ 2. ÇALIŞMA YÖNTEMİ

Evsel katı atıklar ile ilgili olarak Trabzon (Eylül 1989-Ağustos 1990) ve Gümüşhane (Mart 2004-Şubat 2005) illerinde gerçekleştirilen birer yıllık çalışmalar dışında Doğu Karadeniz Bölgesinin diğer illerinde ya da ilçele- rinde uzun süreli, standartlara uygun yapılmış bir bilimsel çalışma bulun- mamaktadır [3, 4].

(2)

4664 km² yüzölçümü, 975137 kişi toplam ve 215000 kişi merkez nüfusu ile bölgenin en önemli şehri olan Trabzon’da, belediyenin 2004 yılı verilerine göre toplanan evsel katı atık miktarı günlük ortalama 230 tondur. Tıbbi atık miktarı ise yıllık 420-440 ton arasındadır. Katı atıklar 40 yılı aşkın bir süre boyunca şehir merkezinin kıyısında bulunan Moloz Mevkiinde, deniz tarafı tahkimatla çevrili bir alanda depolanmıştır. Bu alan yaklaşık 40 dönüm olup 100.000 m³’lük hacme sahiptir. Tıbbi atıklar ise evsel atıklardan ayrı toplanmakta ve bu alan içersinde geomembran ile yalıtılmış ayrı bir alanda depo- lanmıştır. Toplanan tıbbi atıkların % 55’i Doğu Karadeniz Bölgesinin en büyük hastanesi olan Farabi Hastanesinden gelmektedir [1, 5]. Kısa bir sü- redir de Trabzon ve Rize illerinin katı atık sorununu çözmek amacıyla oluş- turulan Trabzon Rize Katı Atık Birliği (TRAB-Rİ-KAB) kapsamında toplanan katı atıklar Trabzon’un Sürmene ilçesine bağlı Çamburnu beldesinin Kutlular Mevkiinde yapılan düzenli depolama tesisinde uzaklaştırılmakta- dır.

6437 km² yüzölçüme, 186953 kişi toplam ve 30270 kişi merkez nüfusa sahip olan Gümüşhane’de, belediye tarafından toplanan evsel katı atıklar günlük olarak ortalama 30 tondur. Tıbbi atıklar ise yıllık yaklaşık 10-12 ton arasındadır. Mevcut tıbbi atıklar evsel katı atıklar ile birlikte toplanıp uzak- laştırılmaktadır. Toplanan katı atıklar şehir merkezinden yaklaşık 4.5 km mesafede, Topal ve Rüfene mahalleleri arasındaki Parmaklık Tepenin gü- neybatı yamaçlarındaki Kurudere vadisine düzensiz depolama şeklinde dökülerek uzaklaştırılmaktadır [1, 4, 5].

Ordu ilinde belediye tarafından toplanan katı atıklar Melet ırmağının denizle birleştiği kıyı şeridine 20 yılı aşkın bir süredir dökülerek uzaklaştı- rılmakta olup Ünye dahil Ordu ve çevre belediyelerinin katı atıklarının Gürgentepe'nin Direkli Beldesinde kurulacak olan katı atık bertaraf tesisinde toplanması planlanmaktadır. Yazın günlük ortalama 130 ton, kışın ise 90 ton katı atık toplanmaktadır. Mevcut tıbbi atıklar evsel katı atıklar ile birlikte toplanıp uzaklaştırılmaktadır [5].

Giresun ilinde ise günlük ortalama 85 ton katı atık toplanmaktadır.

Mevcut tıbbi atıklar evsel katı atıklardan ayrı toplanmakta fakat birlikte uzaklaştırılarak Aksu mevkiinde depolanmaktadır [5].

Rize ilinde yazın günlük ortalama 67 ton, kışın ise 85 ton katı atık toplanmakta ve toplanan bu katı atıklar deniz kenarına yapılan dolgu sahaları-

Artvin ilinde toplanan evsel katı atıklar (günlük ortalama 15 ton) merkez ilçede en yakın yerleşim yerine 1 km uzaklıktaki eski bir dere yatağı olan çöp döküm sahasına (Çoruh nehrinin sol sahilinde) düzensiz depolama şeklinde dökülüp üzeri toprakla örtülerek uzaklaştırılmaktadır. Artvin ilinin Karadeniz kıyısındaki Arhavi ve Hopa ilçelerinde ise günlük ortalama sıra- sıyla 15 ve 20 ton katı atık toplanmakta ve bu katı atıklar bu ilçeler arasın- daki Fener ve Tünel mevkilerine düzensiz depolanarak uzaklaştırılmaktadır [5].

Doğu Karadeniz Bölgesindeki tüm illerde oluşan katı atıklar Temizlik İşleri Müdürlüklerine bağlı ekiplerle, şehirlerin gerekli yerlerine yerleştiril- miş farklı hacimlerdeki çöp kutularında biriktirilerek arkadan sıkıştırmalı- sıkıştırmasız araçlarla toplanmaktadır.

Şekil 1.

Şekil 1. Doğu Karadeniz Bölgesi İlleri, kıyı şeridi ilçeleri ve çöp döküm alanları

Bu çalışmada katı atık uzaklaştırma yöntemlerinin Trabzon ve Gümüş- hane illerinin katı atıkları için uygunluğu araştırılmaktadır. Birer yıl boyunca aralıksız yürütülen çalışmalar sonucunda kompozisyonu belirlenen katı atıkların geri kazanımı, kompostlaştırılabilir katı atık atıklardan alınan ör- neklerde yapılan su içeriği, pH, toplam organik karbon (TOC) ve toplam azot (TN) tayinleri ile kompostlaştırılabilirliği, ısıl (H^U) (kalorifik) değerleri- nin tayini ile de yakılabilirliği araştırılmıştır. Ayrıca Ordu, Giresun, Rize ve Artvin illerindeki katı atık kompozisyonları ve uzaklaştırma yöntemleri ile ilgili değerlendirmeler ve öneriler yapılmaktadır.

(3)

Gümüşhane Merkez katı atıklarının kompostlanabilir kısmının su içe- riği tayini TS 10459, pH tayini US EPA Method 9045D, organik madde (OM) içeriği APHA Part 2540 E’ye göre yapılmıştır [6, 7, 8]. TOC ve TN tayinleri- nin yapılabilmesi için numunelerin su ile ekstraksiyonu gerekmiştir. Nu- munelerin ekstraksiyonu US EPA Method 1310B’ye göre gerçekleştirilmiştir [9]. Daha sonra ekstrakte edilen örneklerin spektrofotometre (Cadas 200) ile TOC ve TN tayinleri yapılmıştır. TOC ve TN tayinleri için TOC (LCK 380) ve TN (LCK 338) küvetleri kullanılmıştır. Üst ısıl değer tayini LECO (AC 350) marka cihaz kullanılarak yapılmıştır.

HU=HO*[(100-W)/100]-(5.85*W) (1)

formülü kullanılarak alt ısıl değerler de hesaplanmıştır. Verilen bağın- tıdaki W katı atığın su içeriğini göstermektedir.

3. BULGULAR 3. BULGULAR 3. BULGULAR 3. BULGULAR

Trabzon sahil şeridinde bulunan Moloz Mevkii adıyla bilinen katı atık döküm sahasından ayda 3 kez (bir yılda 36 kez), Gümüşhane Kurudere Va- disinde bulunan Topal Yolu adıyla bilinen katı atık döküm sahasından da haftalık olmak üzere (bir yılda 52 kez) alınan katı atık numuneleri ile ger- çekleştirilen kompozisyon çalışmalarında edilen değerler Tablo 1’de verilmektedir [3, 4, 10, 11, 12].

Trabzon ve Gümüşhane katı atıklarının organik (yiyecek ve bahçe atık- ları) ve geri kazanılabilir kısımlarının (kağıt-karton, metal, cam, plastik ve tekstil) aylara göre değişimleri sırasıyla Şekil 2 ve Şekil 3’de karşılaştırmalı olarak verilmektedir.

Trabzon ve Gümüşhane katı atıklarının kompostlanabilir kısımlarının karakteristikleri Tablo 2’de, su içeriği, C/N oranı ve pH değerlerinin aylara göre değişimleri de sırasıyla Şekil 4, 5 ve 6’da karşılaştırmalı olarak verilmektedir [3, 4, 13, 14, 15]. Şekil 7’de ise Trabzon ve Gümüşhane katı atıkla- rının alt ısıl değerlerinin aylara göre değişimi yer almaktadır [3, 4].

Tablo 1.

Tablo 1.Tablo 1.

Tablo 1. Trabzon ve Gümüşhane illeri katı atık bileşenlerinin aylık yüzdesel dağılımları

(4)

Şekil 2.

Şekil 2. Trabzon ve Gümüşhane kompostlanabilir katı atıklarının dağılımları

Şekil 3.

Şekil 3.Şekil 3.

Şekil 3. Trabzon ve Gümüşhane geri kazanılabilir katı atıklarının dağılımları Kompostlanabilir Katı Atıkların Aylık Değişimleri

0 15 30 45 60 75

Mart Nisan

Mayıs Haziran

Temmuz

Ağustos Eylül Ekim Kasım

Aralık Ocak

Şubat

Kompostlanabilir Kısım, %ı

Trabzon Gümüşhane

Geri Kazanılabilir Katı Atıkların Aylık Değişimleri

0 10 20 30 40 50

Mart Nisan

Mayıs Haziran

Temmuz

Aralık Ocak

Şubat

Geri Kazanılabilir Kısım, %

Tablo 2.

Tablo 2. Trabzon ve Gümüşhane illeri katı atıklarının kompostlanabilir kısımla- rının karakteristikleri

(5)

Şekil 4.

Şekil 4. Trabzon ve Gümüşhane katı atıklarının su içeriklerinin değişimi

Şekil 5.

Şekil 5. Trabzon ve Gümüşhane katı atıklarının C/N oranlarının değişimi

Su İçeriklerinin Aylık Değişimleri

65 70 75 80 85 90

Mart Nisan

Mayıs Haziran

Temmuz

Aralık Ocak

Şubat

W,%

C/N Oranlarının Aylık Değişimleri

0 15 30 45 60 75

Mart Nisan

Mayıs Haziran

Temmuz

Aralık Ocak

Şubat

C/N

Şekil 6.

Şekil 6. Trabzon ve Gümüşhane katı atıklarının pH’larının değişimi

Şekil 7.

Şekil 7. Trabzon ve Gümüşhane katı atıklarının alt ısıl değerlerinin dağılımı

4. SONUÇLAR VE ÖNERİLER 4. SONUÇLAR VE ÖNERİLER4. SONUÇLAR VE ÖNERİLER 4. SONUÇLAR VE ÖNERİLER

Trabzon katı atıklarının büyük bir kısmını oluşturan kompostlanabilir organik atıkların miktarı % 52-62 arasında değişmekte olup yıllık ortalama değeri % 57.4’tür, geri kazanılabilir kısmı (kağıt-karton, metal, cam, plastik ve tekstil) ise % 6.1-14.6 arasında değişmektedir ve yıllık ortalama değeri % 9.6 olup oldukça düşük bir değerdir.

pH'ların Aylık Değişimleri

3,00 4,00 5,00 6,00 7,00 8,00

Mart Nisan

Mayıs Haziran

Temmuz

Ağustos Eylül Ekim

Kasım Aralık

Ocak Şubat

pH

Alt Isıl Değerlerin Dağılımı

1225 900

2460 2743

1811

1077 2767

908 1758

2081 2232 1135

500 1000 1500 2000 2500 3000

Mart Nisan

Mayıs Haziran

Temmuz Ağustos

Eylül Ekim

Kasım Aralık

Ocak Şubat

Ho, kj/kg

(6)

Gümüşhane katı atıklarının büyük bir kısmını ise organik atıklar ile birlikte kül ve cüruf oluşturmaktadır. Oluşan organik atıklar % 14-48 ara- sında değişmekte olup yıllık ortalaması % 29.8’dir.

Gümüşhane katı atıklarının geri kazanılabilir kısmı % 11.6-35.9 arasın- da değişmekte olup yıllık ortalaması % 23.9’dur ve bu maddeler katı atık döküm alanında serbest atık toplayıcıları tarafından cam ve tekstil hariç olmak üzere geri kazanılmaktadır. Ekonomik değeri olan katı atıkların kay- nağında ayrı toplanması uygulamasına geçilemediği için geri kazanılabile- cek maddeler tüm katı atıklar ile birlikte toplandığında aşırı kirlenmekte, yağışlı mevsimlerde özellikle kağıt ve karton hem ıslanarak hem de kirlene- rek, sıcak mevsimlerde ise çıkan yangınlarla da yanarak geri kazanılamaya- cak hale gelmektedir.

Trabzon katı atıklarının kompostlanabilir kısmının su içeriği % 70-81 arasında değişmekte olup yıllık ortalama % 76’dır. Gümüşhane katı atıkla- rının kompostlanabilir kısmının su içeriği ise % 67-85 arasında değişmekte olup yıllık ortalama % 78’dir. Aerobik kompostlaştırma işlemlerinde ideal su içeriği % 40-65 arasında olup ortalama % 55’dir. Elde edilen ve birbirine oldukça yakın olan bu su içeriği değerleri katı atıkların kompostlanabilirliği bakımından oldukça yüksektir. Kompostlaştırma işleminin aerobik şartlarda gerçekleştirilebilmesi için fazla miktardaki bu suyun uzaklaştırılması gerekmektedir.

Trabzon katı atıklarının kompostlanabilir kısmının C/N oranı 41.2/1- 74.9/1 arasında değişmekte olup yıllık ortalaması 68.8/1’dir. Gümüşhane katı atıklarının kompostlanabilir kısmının C/N oranı ise 15.5/1-29.7/1 ara- sında değişmekte olup yıllık ortalama 21.6/1’dir. Görüldüğü üzere C/N ora- nı değerleri her iki şehrin katı atıkları için birbirinden oldukça farklı olup Trabzon katı atıkları için oldukça yüksek Gümüşhane katı atıkları için ise düşüktür. Çünkü ideal C/N oranı 20/1-40/1 arasında olup ortalama 30/1’dir.

Trabzon katı atıklarının kompostlanabilir kısmının C/N oranı değeri yılın tüm aylarında kompostlanabilirliğin en üst seviyesi olan 40/1 oranının üze- rindedir. Gümüşhane katı atıklarının C/N oranı değeri ise yılın Mayıs, Hazi- ran Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarında kompostlanabilirliğin en alt seviyesi olan 20/1 oranının altındadır. C/N oranı bakımından kompostlanabilirliği sağlamak için Trabzon katı atıklarına azot ilavesi yapı- larak C/N oranının düşürülmesi, Gümüşhane katı atıklarına karbon ilavesi yapılarak C/N oranının yükseltilmesi gerekmektedir. Uygun C/N oranını

rülemeyecek kağıt atıklar ve atık su çamuru gibi karbon ve azot ihtiva eden maddeler eklenebilmektedir.

Trabzon katı atıklarının kompostlanabilir kısmının pH’sı 5.61-7.09 ara- sında değişmekte olup yıllık ortalama 6.32’dir. Gümüşhane katı atıklarının kompostlanabilir kısmının pH’sı ise 3.87-5.96 arasında değişmekte olup yıl- lık ortalama 4.73’tür. Trabzon katı atıkları için elde edilen pH değeri kompostlanabilirlik bakımından uygun olup, Gümüşhane katı atıkları için oldukça düşüktür. Çünkü aerobik kompostlaştırma işleminde bakterilerin 6.00-7.50, mantarların ise 5.50-8.00 arasındaki pH’yı tercih etmeleri nedeniy- le ideal pH 6.00-8.00 arasındadır. pH bakımından kompostlanabilirliği sağ- lamak için Gümüşhane katı atıklarına kireç [Ca (OH)²] ilavesi yapılarak pH istenilen düzeye getirilebilir.

Trabzon katı atıklarının kompostlanarak bertaraf edilmesi başlangıçta uygun gözükmese de su içeriğinin ve C/N oranının düşürülmesi ile uygun bir hale getirilebilir. Fakat bir kompost tesisi için uygun yer ve büyüklükte alan bulunması, bölgenin özellikleri açısından oldukça sorunlu gözükmek- tedir. Ayrıca, Trabzon katı atıkları ile ilgili olarak yapılan çalışmanın üze- rinden uzun bir süre geçmiştir ve katı atıkların hem kompozisyonu hem de diğer özellikleri ile ilgili olarak zaman içerisinde farklılıkların oluştuğu açık- tır. Dolayısıyla katı atık bertaraf yöntemlerinden hangisinin uygun olduğu- na karar verebilmek için standartlara uygun yeni bir çalışmanın yapılması gerekmektedir.

Gümüşhane katı atıklarının kompostlanarak bertaraf edilmesi de baş- langıçta uygun gözükmese de su içeriğinin düşürülmesi ve C/N oranının yükseltilmesi ile uygun bir hale getirilebilir. Fakat kompostlanabilir kısmın Gümüşhane Merkez katı atıkları için ortalama 9 ton/gün olması ve ülkemiz- de kurulan 10’un üzerindeki kompost tesisinden sadece 4’ünün işletilebildi- ği göz önüne alındığında ekonomiklik ve işletilebilirlik açısından Gümüş- hane’de bir kompost tesisine gerek olmadığı düşünülmektedir.

Trabzon katı atıklarının alt ısıl değeri yıllık ortalama 406 kcal/kg (1703 kj/kg)’dır. Trabzon’un Türkiye’nin en yağışlı (Rize ilinden sonra) iklim ku- şağında yer alması, yüksek nem oranına sahip olması, kış aylarında katı yakıtların kullanıldığı bölgelerden gelen fazla miktardaki kül ve cüruftan, yaz aylarında ise su içeriği yüksek fazla miktardaki organik atıklardan do- layı katı atıkların alt ısıl değeri oldukça düşmektedir. Gümüşhane katı atık- larının alt ısıl değeri ise yıllık ortalama 433 kcal/kg (1813 kj/kg)’dır. Yine kış

(7)

tan, yaz aylarındaki su içeriği oldukça yüksek organik atıklardan (hemen hemen katı atıkların yarısı) dolayı katı atıkların alt ısıl değeri düşük olmak- tadır. Alt ısıl değerin 1200 kcal/kg’ın altında bir değer olması halinde katı atıkların ekonomik olarak yanamayacağı bilinmektedir. Sonuçta Trabzon ve Gümüşhane katı atıkları ile ilgili olarak yakma yönteminin uygun olmadığı anlaşılmaktadır.

Trabzon ve Gümüşhane illeri dışında Doğu Karadeniz Bölgesinin diğer illerinde katı atıkların geri kazanımı, kompostlanabilirlik ve yakılabilirliği bakımından yapılmış bilimsel bir çalışma bulunmamaktadır. Bu şehirlerin katı atıklarının geri kazanım, kompostlanabilirlik ve yakılabilirliğini belir- lemek adına en az 1 yıl süreli çalışmaların yapılması önerilmektedir.

Ordu ili katı atıklarının % 75’i organik ve % 25’i geri kazanılabilir özel- liktedir. Giresun ili katı atıklarının ise % 75’i organik ve % 10.3’ü geri kaza- nılabilir iken Rize ilindeki katı atıkların ancak % 10’u geri kazanılabilir özel- liktedir. Artvin ili katı atıklarının % 2’si organik ve % 38’i geri kazanılabilir iken Arhavi ve Hopa ilçelerinde ise bu oran sırasıyla % 50’si organik ve % 40’ı geri kazanılabilir şeklindedir. Trabzon ve Gümüşhane illeri örneklerin- de olduğu gibi, uzun süreli ve standartlara uygun olarak yapılan katı atık kompozisyon belirleme çalışmaları dışında nasıl tespit edildiği belli olma- yan Doğu Karadeniz Bölgesindeki diğer illerin katı atık kompozisyon değer- leri beklenilen değerler olarak gözükmemektedir. Bu nedenle, evsel katı atıkların geri kazanım-dönüşüm analizlerinin yapılabilmesi, uygun uzaklaş- tırma yönteminin tespiti ve düzenli depolama yapılması durumunda depolama alanında oluşacak reaksiyonların tahmin edilebilmesi için çok önemli bir parametre olan katı atık kompozisyon belirleme işleminin yerel yönetim- ler-ilgili kurum ve kuruluşlar-üniversiteler iş birliği ile yeniden gerçekleşti- rilmesi gerekmektedir.

KAYNAKLAR KAYNAKLAR KAYNAKLAR KAYNAKLAR

1. T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü (DİE), (2004) “Türkiye İstatistik Yıllığı”.

2. Tinmaz, E., Demir, I. (2006) “Research On Solid Waste Management System: To Im- prove Existing Situation In Çorlu Town Of Turkey”, Waste Management Vol. 26, pp.

307-314, (İngilizce).

3. Özbay, S. (1999) “Doğu Karadeniz Bölgesinde Katı Atık Özellikleri, Katı Atıkların Deniz Suyunda Biokimyasal Oksidasyonuna Metal zehirliliğinin Etkileri”, Doktora Tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Trabzon.

4. Bayram, A. (2004) “Gümüşhane Merkez Katı Atık Özelliklerinin Belirlenmesi ve Uzaklaştırma Yöntemlerine Uygulanabilirliğinin Belirlenmesi”, Yüksek Lisans Tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Trabzon.

5. http://www.cedgm.gov.tr/icd_raporlari (2007).

6. Türk Standartları Enstitüsü (TSE), (1992) “Atıklar-Katı Atıklarda Rutubet Tayini” TS 10459, Ankara.

7. US EPA, (2002a) SW-846 Ch 6 reference methodology: Method 9045D. Soil and Waste pH, Washington, DC, (İngilizce).

8. APHA (1992) Standard methods for the examination of water and wastewater, 18th ed., American Public Health Association, Washington, DC, Part 2540 E, (İngilizce).

9. US EPA, (2002b) SW-846 Ch 8 reference methodology: Method 1310B. Extraction Procedure (EP) Toxicity Test Method and Structural Integrity Test, Washington, DC, (İngilizce).

10. Bayram, A., Nas, S.S., Saka, F. (2005) “Nitelik-Nicelik-Geri Kazanım Yönünden Gü- müşhane (Merkez) Katı Atıklarının İncelenmesi”, 4. Kentsel Altyapı Ulusal Sempoz- yumu Bildiriler Kitabı, ss. 201-208, Eskişehir.

11. Nas, S.S., Bayram, A. (2006) “Gümüşhane İli Evsel Katı Atık Kompozisyonunun Be- lirlenmesi”, GAP 5. Mühendislik Kongresi (Uluslararası Katılımlı) Bildiriler Kitabı, Cilt 2, ss. 1422-1431, Şanlıurfa.

12. Nas, S.S., Bayram, A. (2007) “Municipal Solid Waste Characteristics And Management In Gümüşhane, Turkey”, Waste Management (Accept) (İngilizce).

13. Nas, S.S., Bayram, A., Saka, F. (2005) “Kompostlanabilirlik Yönünden Evsel Katı Atıkların İncelenmesi” 4. Kentsel Altyapı Ulusal Sempozyumu Bildiriler Kitabı, ss.

27-34, Eskişehir.

14. Bayram, A., Nas, S.S., Nas, E. (2006) “Organik Katı Atıkların Biyolojik Geri Dönüşü- münün Araştırılması: Gümüşhane Örneği”, GAP V. Mühendislik Kongresi (Ulusla- rarası Katılımlı) Bildiriler Kitabı, Cilt 2, ss. 1390-1397, Şanlıurfa.

15. Nas, S.S., Bayram, A. (2007) “Environmental Problems From The Open Dump In Gümüşhane Province And Investigation Of Biological Recycling For The Organic Solid Wastes, International Conference on Environment: Survival and Sustainability, February 2007, Nicosia, Northern Cyprus, Abstracts, 495, (İngilizce).