Çalışma Yaşamında Sağlığın Geliştirilmesi
Uygulamaları
Dr.Aydan İZGİ
SAĞLIK
Sosyal faktörler
(Bağlılık, sosyal değişim, destek..) Biyolojik Özellikler (Yaş,
cinsiyet) Yaşanılan Yer (Ev, işyeri,
okul, ulaşım, haberleşme vb)
Sağlık hizmetleri (Yapısı, personel tipi ve sayısı, hizmetin kapsamı ve ulaşılabilirliği, maliyeti vb)
Ekonomik
kaynaklar (Gelir,
iş durumu, gelir eşitsizliği, eğitim)
Topluma sunulan hizmetler (su, çöp, hava kirliliği, risk gruplarına yönelik
hizmetler)
Yaşam biçimi ve sağlık davranışları (beslenme, fiziksel aktivite, cinsel yaşam, madde kullanımı, sigara, şiddet, sağlık bilgisi)
Doğal çevre (Hava, su kalitesi, iklim sıcaklık, topografi, çevresel kirleticiler, hayvan ve bitkiler vb)
Kültürel Faktörler (Normlar, değerler, din, ırkçılık, ayrımcılık, rekabet, işbirliği)
Politik faktörler (Sosyal,
ekonomik, eğitim, çevreye yönelik yasalar, politikalar, katılım)
SAĞLIĞI ETKİLEYEN FAKTÖRLER
• Sağlığı Geliştirme Nedir?
İnsanların kendi sağlıklarını belirleyen
faktörleri kontrol etmeleri ve bu yolla
kendi sağlıklarını geliştirmeleri olarak
tanımlanmaktadır.
DSÖ: Yaşlılık sınırı 65 yaş
• Genç yaşlı (65 – 75 yaş)
• Yaşlı (75 – 85 yaş)
• İleri yaşlı (85 yaş ve üzeri)
Tahmini yaşam süresi
tüm dünyada her geçen gün artmaktadır …
• Doğumda beklenen tahmini yaşam süresi
Erkekte: 69 Kadında: 74 Ortalama 72 (2010) Erkekte: 75 Kadında: 80 Ortalama 78 (2014)
Türkiye’de yaşlı nüfusun toplam nüfusa oranı:% 7
YILLAR DÜNYA’DA AVRUPA’DA TÜRKİYE’DE
1950 46 66 44
2010 67 75 72
“Dünyanın en yaşlı insanı Hindistanlı Habib Miyan
dizanteriden öldü. Emeklilik karnesine göre 129 yaşında olan Miyan, doğum belgesi olmadığı için Guinness Rekorlar
Kitabı’na giremedi.”
DSÖ’nün söylemi (90’lardan önce) Yaşama yıllar katın
( add years to life )
Hedef Uzun yaşam
DSÖ’nün söylemi (90’lardan sonra) Yaşama yıllar katın
(add years to life)
Yıllara yaşam katın (add life to years)
Kaliteli Yaşam
• Sağlık hizmetlerinin amacı da, kişilerin uzun süre, sağlıklı ve kaliteli
yaşamalarını sağlamaktır.
• Sağlıklı ve uzun ömürlü bir birey, çalışma
hayatında da verimli çalışır.
Genetik- Bireysel Özellikler
Çevresel Etkenler (Yaşam Biçimi)
Yaşam süreci
2000 Yılında “Herkes için Sağlık” Hedefleri
1. Sağlıkta Hakkaniyet 2. Yıllara yaşam katmak
3. Özürlüler için daha iyi olanaklar
4. Hastalıkları ve sakatlıkları azaltmak
5. Kızamık, polio, neonatal tetanoz, difteri kongenital kızamıkçık, kongenital sifiliz ve yerel sıtmayı elimine etmek
Herkes İçin Sağlık ( Hedef 1 - 12 )
6. Doğuşta beklenen yaşam umudunu artırmak 7. Bebek mortalitesini azaltmak
8. Maternal mortaliteyi azaltmak
9. Dolaşım sistemi hastalıklarıyla savaşmak 10. Kanserle savaşmak
11. Kazaları azaltmak
12. İntiharlardaki artışı durdurmak
Herkes İçin Sağlık ( Hedef 1 - 12 )
Herkes İçin Sağlığa Yardım Eden Yaşam Biçimleri ( Hedef 13-17 )
13. Sağlıklı kamu politikaları geliştirme 14. Sosyal destek sistemleri
15. Sağlıklı davranışlar için bilgi ve motivasyonu artırma 16. Olumlu sağlık davranışlarını destekleme - geliştirme 17. Sağlığa zarar veren davranışları azaltma
Sağlıklı Çevreler Üretme ( Hedef 18 - 25 )
18. Sağlıklı çevrelere yönelik politikalar 19. Çevresel risklerin incelenmesi
20. Su kirliliğinin kontrolü
21. Hava kirliliğine karşı korunma 22. Gıda güvenliğinin geliştirilmesi 23. Zararlı atıklara karşı korunma 24. Konut koşullarının geliştirilmesi
25. İşle ilgili sağlık risklerine karşı korunma
Sağlığı Geliştirme Etkinlikleri – Ottawa Sözleşmesi 1986
1. Sağlıklı Kamu Politikaları Oluştur Amaç; Polikacıların gündemine sağlığı almak, eşitliği güçlendiren sağlık ve sosyal politikalar oluşturmalarını sağlamak
için de !
2. Destekleyici Çevreler Yarat Amaç; İnsan-çevre bağlarını dikkate alarak sağlıklı ekolojik yaklaşım sağlamak
3. Toplum Etkinliklerini Güçlendir Amaç; sağlığın teşviki ve geliştirilmesi amacıyla toplumun bilgilendirilmesi ve yaşam becerilerinin güçlendirilmesini sağlamak.
4. Kişisel Becerileri Geliştir Amaç; insanların okulda , evde, işte kendi sağlıkları ve çevreleri üzerinde kontrol gücüne
sahip olma becerilerini sağlamak.
5. Sağlık Hizmetlerini Yeniden Düzenle Amaç; Bireylerin ve toplulukların daha sağlıklı yaşam gereksinimlerini
dikkate alan, sağlık sektörü ile birlikte sosyal - politik – ekonomik ve fizik çevre bileşenleri de kapsayacak şekilde yapılanmasını sağlamak
• Çalışanların sağlık sorunlarının da büyük
bölümü sağlıksız yaşam biçimi davranışları ile ilgilidir.
• İşletmelerde de sağlığı geliştirme
programlarının uygulanması önem kazanıyor.
• Çünkü, çalışanların uyku dışındaki yaşamlarının büyük bölümünün işyerlerinde geçmesi,
programlara katılımı ve kazanılmış davranışın
sürekliliğini sağlayabilir.
• İş kazaları ve meslek hastalıkları dışında hem çalışanı hem de çalışma verimini ve üretimi
olumsuz etkileyen sorunlar arasında solunum
sisteminin akut ve kronik hastalıkları, koroner kalp hastalığı, kas-iskelet sisteminin
hastalıkları, şişmanlığa bağlı sorunlar,
diyabetes mellitus gibi hastalıklar da önemli yer tutmaktadır.
• Ancak bu hastalıklar kişinin yaşam tarzı ile de
çok yakından ilişkilidir.
Böylece;
• İşyeri sağlığı geliştirme programları;
çalışanların iyilik düzeylerini en yüksek sağlık düzeyine çıkarmak ve sağlık
risklerini azaltmak konusuna da destek
olacaktır.
Sağlığı Geliştirme Program Konuları
• Sağlığın korunması, geliştirilmesi
• Kaza – yaralanmalar
• Fizik egzersiz
• Sigara
• Stresle başa çıkma yolları
• Alkol alışkanlığı
• Sağlıklı beslenme
• Kronik hastalıklar (korunma ve kontrolü)
• Obezite
• Kanser
• Katılımcı istekleri – gereksinimleri
Neden Sağlığı Geliştirme Uygulamaları ???
Sedanter yaşam ve yüksek kalorili beslenme sonucunda şişmanlığın toplumsal düzeyde bir sorun haline gelmesi Hareketsiz yaşam ve yüksek kalori içeren gıdalarla
beslenme, kalp-damar sistemi hastalıkları, bazı kanserler, diabetes mellitus, kas-iskelet sistemi sorunları, osteoporoz vb. pek çok sağlık sorununun ortaya çıkmasında başlıca etken olması
21
Bu yaşam şekline sigara kullanımının da eklenmesi, sağlık sorunlarını artırıcı etki yapmaktadır.
Sağlıklı yaşam hedefine ulaşmak için bu
faktörlerle mücadele edilmesi, bu özelliklerin olumlu hale getirilmesi gerekliliği ortaya
çıkmaktadır.
Böylelikle “sağlıklı yaşam ilkeleri” olarak üç temel ilke belirlenmiştir.
22
Sağlıklı Yaşam İlkeleri
• Sigara İçilmemesi
• Sağlıklı Beslenme
• Fizik Egzersiz
• Stres
Sağlık Harcaması
Sigara içenler – içmeyenler arasında % 10- 18, Egzersiz yapanlar- yapmayanlar arasında % 14, BKI normal- %30 fazla olanlar arasında % 11 daha fazla sağlık harcaması yapıldığı tespit edilmiştir.
!!!! Sağlık eğitimi için yapılan 1 dolarlık harcama, 1.45 dolar yarar sağlıyor.
Risk Faktörleri Önlenebilir Ölüm Sayıları
Yüksek Kan Basıncı 108.468
Obezite (>30 Vücut Kitle İndeksi) 57.143
Sigara İçme 54.699
Yüksek Kolesterol 49.029
Yetersiz Fiziksel Aktivite 45.120
Düşük Düzeyde Meyve ve Sebze
Tüketimi 38.734
Alkol Tüketimi 13.435
Yetersiz Su Sanitasyonu 5.619
Risk faktörlerinin ortadan kaldırılması ile önlenebilecek olan ölüm sayıları
(UHY-ME Çalışması 2000 Türkiye)
Ölüm kayıtları Hastane kayıtları Birinci basamak
sağlık birimi kayıtları İskemik kalp hastalığı Yaralanma, zehirlenme Solunum sistemi
hastalıkları Serebrovasküler
hastalık
Solunum sistemi hastalıkları
Ruhsal sorunlar
Akciğer kanseri Sindirim sistemi hastalıkları
Kalp-damar sistemi hastalıkları
Solunum sistemi hastalıkları
Kanserler Kas-iskelet sistemi hastalıkları
Meme kanseri Meme-genito-üriner sistem hastalıkları
Deri hastalıkları
Tabloda yer alan hastalıkların pek çoğunda yaşam tarzı ile ilgili faktörler (sigara, alkol kullanımı, beslenme sorunları, hareketsizlik, stres) önemli rol oynamaktadır.
İngiltere’de Bazı Sağlık Kuruluşlarının Kayıtları ile Ölüm Kayıtlarında En Sık Sağlık Sorunları
İşyeri Sağlığı Geliştirme Programları 1970 yılından beri uygulanmaktadır
Üretkenliğin artması Çalışan memnuniyetinin artması Sağlık bakım giderlerinin azalması Sonuçları
Toplum sağlığının gelişmesi
Sağlığı Geliştirme Programları
İYİLİK
(WELLNESS)
SAĞLIKLI OLMA (FİTNESS)
İŞÇİYE YARDIM (EMPLOYEE ASSİSTANCE)
Birincil Koruma İkincil Koruma
• İşyerinde uygulanan bir egzersiz programı veya sigara kontrolü çalışmaları yarar sağlayabilir.
• Öte yandan işçiler işyerlerinde toplu olarak
bulunduklarından, eğitim etkinliklerinin bu gruplara ulaştırılması olanağı yüksektir.
• İşverenle birlikte planlama yapmak suretiyle uygun programlarla çalışanlara sağlığın korunması ve
geliştirilmesi yönünde eğitimler yapılabilir.
• Bu konudaki eğitim etkinliklerine işyerindeki bütün çalışanların, özellikle de işverenlerin katılması başarı şansını artırır.
30
• İşyerlerinde sağlık eğitimi çalışmaları genel
toplumda yapılacak benzeri etkinliklere göre daha başarılıdır.
• Bu başarıda çalışanların kolay ulaşılabilir konumda olmalarının yanı sıra, işçiler arasında uygun grup
dinamiklerinin yaratılması ve bu yolla birbirlerini etkilemeleri de önemli rol oynamaktadır.
31
Sağlığı Geliştirme Programının Düzeyleri
1. DÜZEY
Farkında olma
2. DÜZEY
Davranış değiştirme
3.DÜZEY
Destekleyici çevre
Posterler
Broşürler
Tek sayfalık bültenler
Gazeteler
Sağlık taraması
Sigara bırakma
Stres yönetimi
Beslenme ve kilo kontrolü
Düzenli egzersiz
Bel ve sırt ağrılarından korunma
Kişisel koruyucu kullanma
Kadın çalışanlara yönelik programlar
-Gebelik
-Lohusalık
Sağlıklı yiyecek sağlama
Sigara içimini yasaklama
Sağlıkla ilgili işçi
tartışma grupları oluşturma
Egzersiz yapılabilecek birim oluşturma
İzin, ikramiye, teşekkür belgeleri gibi ödüller
Sağlıklı Yaşam İlkeleri
Sigara İçilmemesi
Türkiye sigara kullanan kişi sayısında dünyada 7.
Erkeklerin % 50,6’sı, Kadınların % 16,6’sı,
Genelde 18 yaş üstü % 33,4’ü sigara içiyor.
Sigarayı deneyenlerin %75’i bağımlı oluyor.
Mali yük; 25 milyar TL / yıl
WHO Report on the Global Tobacco Epidemic, 2009: Implementing smoke-free environments.
http://whqlibdoc.who.int/publications/2009/9789241563918_eng_part2.pdf. p:19.
Sigara İçilmemesi
Neden olduğu hastalıklar (akciğer Ca, Kr. Akc. hast..) Akc. ca %90’ı sigara ile ilişkili
Sigara kullananlarda Akc. ca risk 12-15 kat fazla Mücadele:
1- Sigara alışkanlığının edinilmemesi
2- Sigarayı bırakmada yardımcı olunması
3- Pasif olarak etkilenenlerin korunması
Sigara İçilmemesi
DSÖ hastalıkların en önemli önlenebilir nedeni,
Sigara içenlerde hastalık nedenli işe devamsızlık, sağlık harcamaları daha fazla Çalışanlara faydaları;
1- Sigarayı bırakma
2- Pasif etkilenenlerin korunması
3- Sigara- mesleki maruziyet etkileşim riski
azalması (asbest, toz, toksik- irritan gazlar)
1992 DSÖ Sigarasız İşyerleri:
Daha Güvenli Daha Sağlıklı sloganı,
2000, DSÖ- ILO , Sigarasız İşyeri Yılı Ülkemizde mevzuat çalışmaları
( Sağlık Bakanlığı - ÇSGB)
Sigarasız işyeri, Sigaranın sınırlı alanlarda içilmesi
Sağlıklı Yaşam İlkeleri
Sağlıklı Beslenme
• Normal olarak günlük enerjinin;
% 55-60 ‘ı Karbonhidratlardan % 25-30 ‘u Yağlardan % 10-12 ‘si Proteinlerden
sağlanır.
Hatalı beslenme ile kalp damar sistemi hastalıkları, şişmanlık, HT, osteoporoz, kanser arasında ilişki var
Uygun diyet programları - kan kolesterol düzeyinde azalma…
Tuz kısıtlaması HT kontrolünde önemli…
Kalsiyum alımı osteoporoz önlenmesinde önemli…
Beslenme yetersizliği olanlarda işyerindeki toksik
kimyasalları detoksifikiye etme sorunu olabilir…
Tuz Tüketimi:
• Günde 5 gr. olması gereken
• Türkiye’de tüketilen 18 gr.
• Diyetle kalsiyum ve diğer minerallerin yeterli olarak alınması ile de
osteoporozun önlenmesine katkıda
bulunmak mümkün olmaktadır .
İşyerinde Beslenme:
Her çalışan günde en az bir öğün yemeğini işyerinde yemektedir.
İşyeri beslenmesinde diyetisyen desteği…
İşyerindeki yemek programının sağlıklı olması bir yandan bir öğün yemeğin sağlıklı bir diyet
şeklinde yenmesini sağlar, öte yandan işyerindeki yemek alışkanlığının kişinin evindeki yemek
alışkanlığına, dolayısı ile genel yaşamına
yansımasına olanak verir.
• Çalışanların beslenme programı yapılırken,
yaptıkları işin ağırlık derecesinden başlayarak günlük enerji gereksinimleri belirlenmeli, bunu karşılayacak şekilde besin ve kalori değerlerine göre düzenlenmelidir.
• Özellikle ağır ve tehlikeli işlerde çalışanlar için yüklü enerjinin tek bir öğünde verilmemesine
dikkat edilmeli; en az bir ara öğün de
verilmelidir.
• Ağır işlerde çalışanların sıvı alımı, susama duygusuna bakılmaksızın artırılmalıdır. Güneş altında, çok sıcak ortamlarda çalışma durumunda günde en az 12-14 bardak veya her 1000 kalori başına 1 litre sıvı
tüketilmesi sağlanmalıdır.
• Sıvı olarak, başta temiz içme suyu, tercihen taze meyve suları, ayran, süt, açık çay, bitki çayları, limonata, çorba vb. sulu yiyeceklerin tüketimine olanak sağlanmalıdır
Gazlı içeceklerin (kola, gazoz vb.) sağlıklı ve dengeli beslenmede yeri yoktur.
• Çok soğuk ortamda çalışanlara sıcak içecekler, çorbalar sıklıkla verilmelidir.
• Ağır işte çalışanların terlemeye bağlı olarak
normalden çok azot kaybettikleri bilinmektedir.
Çalışma ortamındaki ısı çok yüksek veya çok düşük olduğunda da azot kaybı artmaktadır protein % 10-20 arttırılmalı
• Yeterli ve dengeli beslenme konularında sağlık
personeli ve varsa diyetisyen eğitimler vermeli
• Çalışanların beslenme hizmetlerinden memnuniyet düzeylerini ölçmeli ve elde edilen sonuçlar
doğrultusunda gerekli düzenleme ve kalite
iyileştirme çalışmalarını yapmalıdır.
Obesite:
• Enerji alımı enerji tüketiminden daha fazladır
• Yağ dokusunun artışı vardır
DSÖ 1997’de, şişmanlığın
• küresel bir epidemi halini
• aldığını ve mutlaka tedavi
• edilmesi gereken
• kronik bir hastalık
• olduğunu ilan etmiştir.
• BKİ : Ağırlık (kg) formülü ile hesaplanır.
Boy (m)
2 (18,5- 25 arası normal)• Dünyada 1,1 milyar insan normalin üzerinde kiloludur.
• ABD’de toplumun 2/3’si normalin üzerinde vücut ağırlığına sahiptir.
• Türkiye’de aşırı kilolu ve obez oranı %41
• Çocukların obesitesi daha da tehlikeli…
Sağlıklı Yaşam İlkeleri
Fizik Egzersiz
• Modern teknoloji – hareketsiz yaşam
• 100 yıl önce işyerlerinde kullanılan
enerjinin 1/3’ü insan gücü – günümüzde %1 dolayında
• Hareketsizlik:
Obezite, HT, osteoporoz, DM, KAH artışı…
• İşyeri egzersiz programı ile daha sıcak ilişkiler, iş motivasyonunda artış,
hastalıklardan korunma sağlanabilir.
• Egzersiz süresi 30 dakikadan az olmamalı
• 1 hafta boyunca en az 1 saat egersiz yapılmalı
• Düzenli egzersiz ile kardiyovasküler verimlilik artışı, sistolik (13 mmHg) ve diastolik (10 mmHg) kan
basıncında düşme, HDL kolesterolde artma
• Egzersiz sırasında ve sonrasında bir kaç saat boyunca enerji kullanımı artar,
• Obezite kontrolünde egzersiz önemli,
• DM Tip 2 regülasyonunda kolaylık,
• Osteoprozda koruyucu.
Sağlık personelinin egzersiz programı geliştirme sürecinde dikkat etmeleri gereken özellikler
• Düzenli egzersiz işyerinde duş imkanı varsa öğle yemeği saatinde, duş olanağı yoksa çalışma saatinin sonunda
planlanmalıdır.
• Yaz aylarında uygulamalar dışarıda yapılabilir.
• Gün içinde yapılan uygulamalar diğer vardiya çalışanları için tekrarlanabilir.
• Programlar konuyla ilgili olan ulusal günlerde başlatılabilir.
Örn: kalp haftasında, kanserle savaş günü veya sigara bırakma gününde ilgili programlar başlatılabilir. Böyle bir durumda çalışanlar konuyu yazılı ve görsel medyadan da takip edebileceği için katılım oranı artabilir.
• Programlar uzun bir süreyi kapsamalıdır (8-10 hafta).
Aynı gün ve saatte olmasına özen gösterilmelidir.
• Programla ilgili sonuçlar haber panolarında duyurulmalıdır.
Sağlıklı Yaşam İlkeleri
Stres
Güvenli- huzurlu çalışma ortamı Stres etkileri
Stresle Mücadele Programları
A) Stresle ilişkili belirtilerle başa çıkma ( tek yada grup görüşmeleri, yüzyüze- telefon görüşmeleri, işyerinde yada dışardan alınan destek, somatik belirtilerin stresle ilişkisi ortaya konmalı)
B) Bireysel duyarlılığı azaltma (seminer, grup
çalışması, sosyal ilişkileri geliştirici programlar) C) Kişiler arası ilişkilerin düzeltilmesi ( kaynaşma ve
dayanışmayı özendirici destekleyici sosyal etkinlikler)
D) İşten kaynaklanan stres faktörlerinin kontrolü ( işyeri, çalışma düzen değişimleri)
E) Yönetimden kaynaklanan stresle başa çıkma F) Bireysel stres kaynaklarının kontrolü ( evdeki sorunlar, ekonomik güçlükler, sağlık sorunları, genel yaşam koşulları)
İnsan yaşamı bütünlüğü Stres bulaşıcı
Bireysel çaba - destek
İşyeri Sağlığı Geliştirme Programlarında İş Sağlığı Hemşiresinin Rolü
LİDERLİK KO O RDİNASYO N PRO G RAM YÖ NETİMİ EĞ İTİMCİ
Sağlığı Geliştirme Program Modeli
Program Tanılama Programda görev
alacakların belirlenmesi
Gereksinimlerin tanılanması İç ve dış kaynakların/bütçenin belirlenmesi
Program Planlama
Danışma kurulunun oluşturulması
Firmanın
politikalarının tanımlanması Amaçları ve
hedefleri belirlemek
Uygulama takviminin oluşturulması Programın
aşamalarının belirlenmesi
Programın Uygulanması Amaçların ve
hedeflerin uygulanması
Hedef içeriği
farkındalık Davranış değişimi
Çevresel değişim
Spesifik program İçeriği geliştirme
Hedef Katılımcılar
Bireysel Grup
Devam
Programı Değerlendirme
Amaçların/ hedeflerin gerçekleşmesi
Yöntem/metod
Niceliksel/niteliksel performans
Etki
Girişimlerin/hedeflerin kısa vadeli etkileri
Sonuçlar
Sağlık sorunlarına uzun vadeli etkileri Maliyet-etki analizi Maliyet-yarar analizi
Kaynak:Rogers, B.:Occupational Health Nursing Concept and Practice. W.B.Saunders Company,(1994), p.299.
İşyerinde Sağlığı Geliştirme Programı:
Amacı net belirlenmiş,
Amaçlar işçiler ve işveren tarafından benimsenmiş,
Katılımcıların istekleri öğrenilmiş,
Programın sürdürülmesi için uygun yer ve zaman ayarlanmış,
Finansman sağlanmış,
İşverenin katılımı sağlanmış olmalı.
Çalışmalarla ilgili kayıtlar düzenli tutulmalı,
Katılımcılardan geri bildirim alınmalı,
Programın sonuçları değerlendirilmeli ve katılımcılara bilgi verilmeli.
İşyerinde
Sağlığı Geliştirme Etkinliklerinin Yararı
• İşveren ...üretim
(İşverenler açısından öncelikli amaç, hastalık ve kaza nedeni ile olan iş kayıplarının azaltılması, işyerinde verimli çalışmanın sağlanması ve sonuç olarak üretimin artırılmasıdır.)
• Çalışan...sağlıklı çalışma
(Çalışanlar açısından ise amaç, güvenli bir çalışma ortamında sağlıklı olarak çalışmaktır.)
