ùekil 3. Ekartman belirleme amacÕyla kullanÕlan LVDT.
Linear Variable Differential Transformer sözcüklerinin kÕsaltmasÕ olan LVDT, bir objenin do÷rusal olan mekanik hareketini, elektrik sinyallerine dönüútüren elektromekanik bir dönüútürücüdür. LVDT yer de÷iúimi algÕlayÕcÕlarÕ, 0.01 mikron seviyelerindeki yer de÷iútirmeleri belirleyebilecek kapasitededir .
Bu çalÕúma kapsamÕnda tasarlanan ölçme sistemi için Schaevitz Sensors firmasÕ tarafÕndan üretilen GCD-SE-2000 modeli LVDT seçilmiútir. Seçilen LVDT modeli 0 - 50.8 mm aralÕ÷Õnda ölçüm yapabilmektedir. Bu modele ait teknik özellikler Tablo 1 de verilmiútir.
Tablo 1. GCD-SE-2000 LVDT teknik özellikleri (Schaevitz, 2005) Giriú Gerilimi 8.5 – 28 VDC
Giriú AkÕmÕ 6 mA
ÇalÕúma SÕcaklÕ÷Õ -25qC - 85qC Saklama SÕcaklÕ÷Õ -55qC - 95qC ÇÕkÕú Gerilimi 0-5 VDC (4 kablo ile)
1-6 VDC (3 kablo ile) ÇÕkÕú EmpedansÕ < 1 :
Gürültü (Noise) <10 mV Do÷rusallÕk <0.25 % Tam Alan Tekrarlanabilirlik 0.0006 mm KararlÕlÕk (Stabilite) 0.1 % Tam Alan
E÷im Ölçer
Tasarlanan ölçme sisteminin konularÕndan biri de ray hattÕndaki dever ve hattÕn boyuna e÷iminin belirlenmesidir. Dever ve boyuna e÷im miktarlarÕnÕn UIC standartlarÕna uygun olarak belirlenebilmesi için HLPlanar Technik firmasÕ tarafÕndan üretilen NS-15/V2 modeli çift eksenli e÷im ölçer tercih edilmiútir. ùekil 4 de ölçme sisteminde kullanÕlan çift eksenli e÷im ölçer, Tablo 2 de ise e÷im ölçere ait teknik özellikler verilmiútir.
ùekil 4. Ölçme sisteminde kullanÕlan e÷im ölçer Tablo 2. NS-15/V2 e÷im ölçer teknik özellikleri (HLPlanar, 2003)
ÇalÕúma AralÕ÷Õ ±15q
DuyarlÕk -3q - +3q aralÕ÷Õnda 0.03q -10q - +10q aralÕ÷Õnda 0.08q
Çözünürlük 0.001q
Analog ÇÕkÕú -2V(-15q) - +2V(+15q) Besleme Gerilimi +12 - +24 VDC ÇalÕúma SÕcaklÕ÷Õ 0qC - +70qC
RTK GPS yönteminde istenilen sÕklÕkla koordinat bilgisi elde etmek mümkündür. Günümüzdeki RTK GPS alÕcÕlarÕ 10 Hz – 20 Hz’ e kadar veri toplayabilmektedir. Bu da 0.1 saniyede hatta 0.05 saniyede bir koordinat bilgisi elde edilmesi anlamÕna gelmektedir. RTK GPS yöntemi ile toplanan koordinat verilerinin bilgisayar ortamÕna aktarÕlabilmesi için alÕcÕdan ba÷ÕmsÕz bir veri formatÕna ihtiyaç vardÕr.
Günümüzde her marka ve model RTK GPS alÕcÕsÕ NMEA formatÕnda veri çÕkÕúÕ verebilmektedir.
Ölçme sistemi ile birlikte kullanÕlan yazÕlÕm, GPS alÕcÕlarÕndan alÕnan NMEA formatÕndaki verilerle iúlem yapabilmektedir. Bu sayede ölçme sisteminde hangi marka ve model GPS alÕcÕsÕ kullanÕlÕrsa kullanÕlsÕn, bilgisayar ortamÕna veri aktarÕmÕ sÕrasÕnda herhangi bir sorunla karúÕlaúÕlmamaktadÕr.
Total Station
Ölçme sisteminde GPS in kullanÕmÕnÕn mümkün olmadÕ÷Õ bölgelerde sistem total station ile desteklenmektedir. Günümüzde ulaúÕlan teknoloji total station ile hareketli objelerin izlenmesine olanak vermektedir. Ölçme sisteminde GPS in kullanÕmÕnÕn mümkün olmadÕ÷Õ bölgelerde kullanÕlacak olan total station için Leica TCRA1201 tercih edilmiútir. Ölçme sisteminin do÷rulu÷unun test edilmesi aúamalarÕnda da söz konusu alet kullanÕlmÕútÕr. TCRA1201 total station seçilmesinde, reflektörü otomatik takip etme (ATR) özelli÷inin olmasÕ ve açÕ ölçme do÷rulu÷unun 0.3 mgon olmasÕ büyük etken olmuútur (Leica Geosystems AG, 2005).
Ray hattÕ üzerinde hareket halinde olan ölçme sistemi ATR sistemli total station tarafÕndan sürekli izlenerek konumu belirlenmektedir. Ölçme sistemi ile toplanan verileri kullanarak anlÕk olarak ray geometrisinin belirlenebilmesi için total station ile toplanan verilerin ölçme sistemine kablosuz olarak aktarÕlmasÕ gerekmektedir. Bu amaçla, biri total stationa di÷eri ise ölçme sistemi üzerindeki bilgisayara ba÷lanmak üzere 2 adet radyo modem söz konusu araútÕrma projesi kapsamÕnda temin edilmiútir.
2.1.3 Ölçme Sistemi YazÕlÕmÕ
Ölçme sistemi bileúenlerinden alÕnan verilerin bilgisayar ortamÕna aktarÕlmasÕ ve gerekli iúlemlerden sonra ölçülen ray hattÕna ait geometrik parametrelerin belirlenerek, bu parametrelere ait deformasyon miktarlarÕnÕn hesaplanabilmesi için, ölçme sistemi ile entegre çalÕúacak bir yazÕlÕm geliútirilmiútir.
Ölçme sistemi yazÕlÕmÕ için Microsoft Visual Studio.NET ailesinden C# programlama dili seçilmiútir.
C# programlama dilinin sundu÷u nesne yönelimli programlama özelli÷i sayesinde, karmaúÕk iúlemlerin düzenli ve hÕzlÕ bir úekilde yapÕlabilmesi mümkün olmaktadÕr (Algan, 2007).
Ölçme sistemi yazÕlÕmÕ, proje verilerinin mevcut oldu÷u hatlarda kontrol amaçlÕ, proje verilerinin mevcut olmadÕ÷Õ hatlarda rölöve amaçlÕ ölçme yapabilecek kapasitede tasarlanmÕútÕr. Ölçme iúlemi sÕrasÕnda ray hattÕ geometrik parametrelerinden, ray hattÕ orta eksen yatay konumu, sa÷ ve sol ray yükseklikleri, ekartman, dever ve boyuna e÷im miktarlarÕ hesaplanmaktadÕr. Hesaplanan bu büyükler, raylÕ sistem güzergahlarÕ ile ilgili uluslararasÕ standartlara göre karúÕlaútÕrÕlmaktadÕr. KullanÕcÕya istenildi÷i taktirde kendi standartlarÕnÕ tanÕma imkanÕ da sa÷lanmÕútÕr. Ray hattÕ orta eksen yatay ve düúey konumu, ekartman, dever ve boyuna e÷im miktarlarÕ ile ilgili tolerans de÷erler yazÕlÕma girilebilmektedir.
Ölçme sistemi yazÕlÕmÕ, sistem bileúenlerinden aktarÕlan verileri istenilen kayÕt aralÕklarÕnda aldÕktan sonra, UTC zamanÕ ile birlikte bir dosyaya kaydetmektedir. ÇalÕúan ray hattÕna ait proje bilgilerinin yazÕlÕma yüklenmesi ile anlÕk olarak ölçülen hattÕn proje verilerinden olan sapma miktarlarÕ ya da kullanÕcÕ tarafÕndan tanÕmlanan özel tolerans de÷erlerinden olan sapma miktarlarÕ hesaplanÕp, kullanÕcÕya gösterilmektedir. ùekil 5 de ölçme ekranÕ ile ilgili örnek verilmiútir. Bu ekrandaki yeúil renk söz konusu büyüklü÷ün standartlarÕ sa÷ladÕ÷ÕnÕ, sarÕ renk sÕnÕr de÷erler içinde oldu÷unu, kÕrmÕzÕ renk ise standartlarÕn dÕúÕna çÕkÕldÕ÷ÕnÕ ve ray hattÕnÕn ölçülen bölümünün tehlikeli oldu÷unu ifade etmektedir.
ùekil 5. Ölçme ekranÕ.
Ölçme iúlemi sÕrasÕnda yapÕlan anlÕk de÷erlendirme iúleminden baúka yazÕlÕmÕn ölçü sonrasÕ de÷erlendirme ve analiz modülü de hazÕrlanmÕútÕr. Bu modülde ray hattÕndan elde edilen verilerin ayrÕntÕlÕ analizi yapÕlÕp, grafiklerle kullanÕcÕya bilgi verilmekte ve söz konusu ray hattÕnÕn durumu ile ilgili ayrÕntÕlÕ rapor hazÕrlanmaktadÕr.
3. Verilerin De÷erlendirilmesi
De÷erlendirme iúleminin ilk aúamasÕnda ölçme sistemi bileúenlerinden alÕnan verilerde kaba hata araútÕrmasÕ yer almaktadÕr. Bu aúamada MAD Filtreleme Tekni÷i kullanÕlmÕútÕr (Menold vd. 1999).
LVDT, e÷im ölçer ve konum belirleme sistemlerinden alÕnan verilerdeki olasÕ kaba hatalar giderildikten sonra ikinci aúamada ray hattÕndaki dever, enine ve boyuna e÷im, ekartman ve yol orta ekseni koordinatlarÕ hesaplanmaktadÕr. Hesaplanan bu büyüklükler veri tabanÕna güzergah uzunlu÷u ve UTC zamanÕ bilgileri ile birlikte kaydedilmekte, bu sayede tüm kanallardan elde edilen verilerin senkronizasyonu mümkün olmaktadÕr. Zaman senkronizasyonu yapÕlmÕú veriler, ray hattÕna ait mevcut proje verileri ile karúÕlaútÕrÕlarak geometrik de÷iúim miktarlarÕ kalman filtreleme tekni÷i kullanÕlmasÕ
ùekil 6. Verilerin de÷erlendirilmesi için akÕú diyagramÕ.
5. Sonuç ve Öneriler
Tasarlanan ölçme sistemi ile østanbul UlaúÕm A.ù. iúletme sahasÕ içinde bulunan test hattÕnda gidiú ve dönüú olmak üzere test ölçüleri gerçekleútirilmiú, ölçülerin de÷erlendirilmesi sonucunda da sistemin performansÕ de÷erlendirilmiútir. Konum belirlene sistemi olarak RTK GPS yönteminin kullanÕlmasÕ durumunda, belirlenen ray hattÕ geometrik parametrelerinin, raylÕ sistemler için geçerli olan uluslararasÕ standartlarÕ sa÷ladÕ÷Õ görülmüútür. Konum belirleme sistemi olarak ATR sistemli total station kullanÕlmasÕ durumunda ise, özellikle yatay ve düúey konum bileúenlerinde önemli derecede iyileúmeler olmuútur. Her iki sistemin birlikte kullanÕlmasÕ ile de özellikle GPS ile ölçüm yapÕlmasÕnÕn mümkün olmadÕ÷Õ tünel gibi bölgelerde sistemin total station ile desteklenmesi mümkün olmaktadÕr.
Tasarlanan ölçme sisteminin ek algÕlayÕcÕ sistemler ile daha da geliútirilebilece÷i düúünülmektedir.
Örne÷in ray açÕklÕ÷Õ belirlemek için kullanÕlan LVDT nin sayÕsÕnÕn ikiye çÕkarÕlmasÕ, ray açÕklÕ÷ÕnÕn aracÕn salÕnÕm ve titreúimlerinden etkilenmeden, çok daha hassas olarak belirlenmesini sa÷layacaktÕr.
Sistemde kullanÕlan e÷im ölçer yerine INS (Inertial Navigation System) sistemlerinin kullanÕlmasÕ ile sistemin üç eksende dönüklü÷ünün belirlenebilmesi mümkün olacak ve sistem için kurulan kinematik modelin daha da geliútirilmesi sa÷lanabilecektir. Bununla birlikte sisteme entegre odometrelerin kullanÕmÕ ile de ray hattÕndaki güzergah uzunlu÷u de÷erleri GPS ve total station ölçümlerinden ba÷ÕmsÕz olarak belirlenebilecektir. BunlarÕn dÕúÕnda sisteme lazer tarayÕcÕ, yer altÕ radarÕ (GPR) eklenmesi ile de raylÕ sistem hattÕ çevresinin ve altyapÕsÕnÕn da bir ölçme sistemi ile belirlenebilmesi mümkün olacaktÕr.
Kaynaklar
Algan, (2007), “Her Yönüyle C#”, 7. BaskÕ, ISBN:975-6477-17-2, Pusula YayÕncÕlÕk, østanbul.
Amberg Technologies AG, (2007), GRP1000 Brochure, Regensdorf, Switzerland.
Dünisch, M., Kuhlmann, H., Möhlenbrink, W., (2000), “Baubegleitendes Festpunktfeld bei der Einrichtung und Kontrolle der Festen Fahrbahn”, AVN 10/200, Wichmann, Heidelberg.
Gülal, E., (2002), “Mühendislik Jeodezisinde Sistem Analizi”, YTÜ, Fen Bilimleri Enstitüsü, Jeodezi ve Fotogrametri Anabilim DalÕ, Geomatik ProgramÕ, Ders NotlarÕ, (BasÕlmamÕú).
Gülal, E., AkpÕnar, B., (2003), “Applications of GPS Based Machine Guidance Systems in Open Pit Mining Operations”, International Conference of Modern Management of Mine Producing, Geology and Environmental Protection, 9-13 June 2003, Bulgaria.
HLPlanar Technik, (2003), “NS-15/V2 Dual Axis ønclinometer with Analog Output”, HL- Planartechnik GmbH, 28.01.03, Dortmund.
Hofmann-Wellenhof, B., Lichtenegger, H., Collins, J., (2001), GPS-Theory and Practice, 5th Edition, Springer, Wien.
Leica Geosystems AG, (2005), “Leica TPS1200 Series Technical Data”, Leica Geosystems AG, Switzerland.
Lemmon, R.T., (1999), “The Influence of the Number of Satellites on the Accuray of RTK GPS Positions”, The Australian Surveyor, Volume 44, Number, 1, pp.64-70.
Milev, I., Gruendig, L., (2004), “Rail Track Data Base of German Rail-the Future Automated Maintenance”, INGEO 2004 and FIG Regional Central and Eastern European Conference on Engineering Surveying, 11-13 November 2004, Bratislava, Slovakia.
Schaevitz Sensors, (2005), “GCD-Se Seris Precision Gage Heads”, Schaevitz Sensors, USA.
Tarhan, R., AkpÕnar, B., (2005), “ùehiriçi RaylÕ Sistemlerde Deformasyon Ölçmeleri”, 2. Ulusal Mühendislik Ölçmeleri Sempozyumu, 23-25 KasÕm 2005, ø.T.Ü., østanbul.
Ünlütepe, A., (2005), “Marmaray BC1 Projesi ve Ölçme ÇalÕúmalarÕ”, 2. Ulusal Mühendislik Ölçmeleri Sempozyumu, 23-25 KasÕm 2005, ø.T.Ü., østanbul.
Welsch, W.M., Heunecke, O., (2001), “Models and Terminology fort he Analysis of Geodetic Monitoring Observations”, The 10th FIG International Symposium on Deformation Measurements, 19-11 March 2001, Orange, California, USA.
YÕlmaz, S., Ceylan, A., Öztürk, C., (2007), “Konya-Ankara HÕzlÕ Tren Projesi ve Jeodezik
ÇalÕúmalar”, 3. Ulusal Mühendislik Ölçmeleri Sempozyumu, 24-26 Ekim 2007, Selçuk Üniversitesi, Konya.
indirgenir ya da zemin noktasÕna indirgenir. Nirengi noktalarÕ arasÕndaki yükseklik farklarÕnÕn karúÕlÕklÕ gözlemlerle belirlenmesi durumunda, iki nokta arasÕndaki uzunluk genelde 3-5 km civarÕndadÕr. Bu durumda ölçülen düúey açÕlarÕn iúaret tepesine ya da zemin noktasÕna indirgenmesi için ölçülen açÕlara getirilecek düzeltme miktarlarÕ literatürde verilen yaklaúÕk formüllerle yeterli do÷rulukta elde edilebilmektedir. Ancak deformasyon belirlenmesi gibi amaçlarla yapÕlan çeúitli mühendislik ölçmeleri için iki nokta arasÕndaki uzunluk bazen birkaç yüz metre civarÕnda, hatta daha da kÕsa olabilmektedir. Böyle mikro jeodezik a÷larda yaklaúÕk formüllerle hesaplanan düzeltme de÷erleriyle iúaret tepesine ya da zemin noktasÕna indirgenmiú düúey açÕlarla nokta yükseklikleri, yeterli hassasiyetle belirlenemez. Yine teknolojinin geliúimine paralel olarak günümüzde açÕ ölçme aleti olarak teodolit yerine genelde total station kullanÕlmaktadÕr. Elektronik takeometre (total station) kullanÕldÕ÷Õ zaman düúey açÕ ile birlikte e÷ik ya da yatay uzunluk da ölçülebilmektedir. Ölçülen bu uzunluklar da dikkate alÕnarak düúey açÕlarÕn iúaret tepesine ya da zemin noktasÕna indirgenmesi için kesin formüller kullanÕlabilir.
ÇalÕúmada düúey açÕ ölçümü ile birlikte uzunluk ölçümünün yapÕlÕp yapÕlmamasÕna ba÷lÕ olarak düúey açÕlara getirilecek düzeltme miktarlarÕnÕn hassas bir úekilde hesaplanmasÕ için gerekli formüller verilmiútir.
Anahtar Sözcükler: Trigonometrik nivelman, düúey açÕ ölçümü, düúey açÕ indirgeme, karúÕlÕklÕ gözlemler, deformasyon ölçmeleri
APPROCHES ON REDUCING THE VERTICAL ANGLE MEASUREMENTS IN MICRO GEODETIC NETWORKS
We usually determine the height differences between points with geometrical leveling. Sometimes it is necessary to determine the height differences between points with trigonometrical leveling accurately.
Reciprocally measured angles are reduced to on the top of the marker or on the ground point. When determining the height differences between triangulation points, distance between two points is about 3-5 km. In this situation correction values about the angles when reducing the vertical angles to on the top of the marker or on the ground point can be determined with enough accuracy. But sometimes distance between two points may be about 100 meters especially on engineering measurements such as deformation measurements. In these micro geodetic networks, correction values which are calculated by using usual equations can not be determined with enough accuracy. Depending on technological developments, total stations are used instead of teodolites for angle measurements.
Slope or horizontal distances can be determined when the total stations are used. By considering these distances, specific equations can be used for reducing the vertical angle to on the top of the marker or on the ground point.
In this study, necessary equations for determining the correction values about the vertical angles accurately are given.
Keywords: Trigonometrical leveling, vertical angle measurement, reducing the vertical angles, reciprocal observations, deformation measurements.
1. Giriú
Mühendislik yapÕlarÕndaki jeodezik noktalar arasÕndaki yükseklik farklarÕnÕn belirlenmesinde dolaysÕz bir yöntem olmasÕ ve ölçülerin mm biriminden daha hassas bir do÷rulukla elde edilmesi nedenleri ile hassas geometrik nivelman yönteminin uygulamada ço÷unlukla tercih edilmesini sa÷lamaktadÕr.
Ancak, yanÕna ulaúÕlmasÕ olanaklÕ olmayan noktalar ile arazinin topografik yapÕsÕndaki zorluklar gibi nedenlerle geometrik nivelman yapÕlmasÕnÕn güçleúti÷i yerlerde dolaylÕ bir yöntem olan trigonometrik nivelman yönteminin uygulanmasÕ kaçÕnÕlmaz olmaktadÕr. Bu yöntemin mühendislik yapÕlarÕndaki uygulamasÕ ise düúey açÕ ve kenar ölçüsünün hassas olarak belirlenmesini gerektiren hassas trigonometrik nivelman yöntemidir. Günümüzde ATR sistemli robotik elektronik takeometrelerle yüksek do÷ruluklu ve incelikli ölçme yapÕlabilmesi yöntemin mühendislik yapÕlarÕndaki aplikasyon ve kontrol ölçmeleri çalÕúmalarÕnda rahatlÕkla uygulanabilmesine olanak sa÷lamaktadÕr.
Mühendislik yapÕlarÕndaki jeodezik kontrol noktalarÕ genellikle pilye olarak inúa edilmektedir.
Yükseklik farklarÕnÕn belirlenmesi için ölçülen düúey açÕ ve e÷ik kenar uzunluklarÕnÕn pilye üzerine indirgenmesi gerekir. E÷er jeodezik noktalar zemin noktasÕ ise bu kez de ölçülerin zemine indirgenmesi söz konusu olmaktadÕr. Muhtelif kaynaklarda ölçülen düúey açÕnÕn zemin noktasÕna indirgenmesinde düzeltme de÷eri įzA için
U
G .
AB A B
A s
i
z t
(1)
eúitli÷i verilmektedir. Burada iA: durulan noktada alet yüksekli÷i, tB: bakÕlan noktada iúaret yüksekli÷i ve SAB: durulan ve bakÕlan noktalar arasÕndaki yatay kenar uzunlu÷udur. øndirgenmiú düúey açÕ ise
A I A
A z z
z G
(2)
úeklinde hesaplanmaktadÕr. (1) eúitli÷i uzun kenarlÕ kontrol a÷larÕnda iki nokta arasÕnda oluúan iA-tB
kÕsa kenarlÕ ve SAB uzun kenarlÕ üçgenin dik üçgen oldu÷u öngörüsüne dayanÕlarak elde edilmektedir.
Buna karúÕn mühendislik yapÕlarÕnda kullanÕlan kÕsa kenarlÕ kontrol a÷larÕ için bu varsayÕm geçerli olmamaktadÕr. Bu durumda i-t ve S’in dik üçgen kenarlarÕna dönüútürülmesi gerekmektedir.
2. Düúey AçÕ øndirgeme Düzeltmesinin HesabÕ
Genellikle jeodezik kontrol noktalarÕ arasÕnda karúÕlÕklÕ gözlem olana÷Õ bulunmaktadÕr. Ancak e÷rilikli kemer barajlar, köprüler, termik santral bacalarÕ ve tv kuleleri gibi yapÕlarda ço÷unlukla kontrol noktalarÕndan ölçülecek objeyi temsil eden obje noktalarÕna tek taraflÕ gözlem yapma olana÷Õ ile karúÕlaúÕlmaktadÕr. Bu nedenle indirgeme eúitliklerinin karúÕlÕklÕ gözlem olmasÕ ve tek taraflÕ gözlem olmasÕ durumlarÕ göz önüne alÕnarak ayrÕ ayrÕ incelenmesi uygun olacaktÕr.
ùekil 1. Düúey açÕ ölçülerinin iúaretin tepesine indirgenmesi ùekli 1.’e göre;
I B I
A z
z , : Ölçülen düúey (zenit) açÕlar,
B
A z
z , : øúaretin tepesine indirgenmiú düúey açÕlar olmak üzere;
įzA ve įzB nin yaklaúÕk hesabÕ:
°°
¿
°°¾
½
I B B B B
B B
I A A A A
A A
z z z S
b S
i z t
z z z S
a S
i z t
į ȡ
ȡ į
į ȡ
ȡ į
(3)
įzA ve įzB nin kesin hesabÕ: D ve AI D e÷ik uzunluklarÕ ölçülmemiú ve S yatay uzunlu÷u BI verilmiúse öncelikle bu e÷ik uzunluklar,
sin
sin BI
I I B
A I
A z
D S z
D S
(4)
eúitlikleri ile hesaplanÕr. Sonra Nepper formüllerine göre,
2 z 200 z 2
2 z 200
2
z z 200 z
2
z z 200 z D
a D a
I A g A
I A g
A I A g A
A I A g A
I A I A
G G
G
G G
tan tan )
tan (
) tan (
(5)
yazÕlan yukarÕdaki (5) eúitli÷i aúa÷Õdaki úekilde düzenlenerek
2 z 200 D
a D a 2
z 200 z
2 g IA
I A I A I
A g
A
tan
tan G
¸¸¹
·
¨¨
©
§
2 z 200 D
a D a 2
z 200 z
2 g IA
I A I A I
A g
A arctan tan
G
¸¸¹
·
¨¨
©
§
2 z 200 D
a D a 2
z 200 2
z
2 g IA
I A I A I
A g
A arctan tan
G
2 z 200 2
z 200 D
a D z a
I A g I
A g I
A I A A
¸¸¹
·
¨¨
©
§
tan
arctan
G
(6)
eúitli÷i elde edilerek į zA hesaplanÕr. Benzer úekilde
2 z 200 2
z tan200 D b
D arctan b z
IB g IB g BI
BI B
¸¸
¹
·
¨
¨
©
§
į
(7)
yazÕlabilir. Bir üçgende bir dÕú açÕ kendisine komúu olmayan iki iç açÕnÕn toplamÕna eúit oldu÷undan ùekil 1.’e göre aúa÷Õdaki eúitlikler yazÕlarak iúaretin tepesine indirgenmiú zA ve zB düúey açÕlarÕ hesaplanÕr.
B I B B A
I A
A z z z z z
z G G
ùekil 2. Düúey açÕ ölçülerinin zemin noktasÕna indirgenmesi ùekil 2.’ye göre;
I B I
A z
z , : Ölçülen düúey (zenit) açÕlar,
B
A z
z , : Zemin noktasÕna indirgenmiú düúey açÕlar,
I B I
A D
D , : ölçülen e÷ik uzunluklar,
DI : zemin noktalarÕ arasÕndaki ortalama e÷ik uzunluk, S : zemin noktalarÕ arasÕndaki yatay uzunluk,
B
A i
i , : alet yükseklikleri,
B
A t
t , : iúaret yükseklikleri olmak üzere;
A B B
A i b t i
t
a , kÕsaltmalarÕ ile uzun mesafe
2 D D D
D D
I B I I A I
B I A
# o
# kabulüyle
I A I
z sin D S
sin o
ÕA
I z
D
S
(8)
sinüs teoremine göre (9) eúitli÷i yazÕlÕr.
B I B B A
I A A
I I B B I
I A A
z z z z
z z
D z a D z
z b
G G
G G
2 IA sin2zIB
S z a sin sin
z S sin sin b
sin
(9)
g
g 110
90
z arasÕnda sinz#sin2z#1 alÕnabilir. GzAve GzB’nin küçük açÕlar oldu÷u da dikkate alÕnÕrsa (10) eúitli÷i yazÕlabilir.
U U G
U U
G
S a D z a S
b D
zA bI B I
(10)
2.2. Tek TaraflÕ Gözlem BulunmasÕ Halinde Düúey AçÕ øndirgeme Düzeltmesinin HesabÕ D' : Ölçülen e÷ik uzunluk,
D'' : Gz nin hesabÕnda kullanÕlan e÷ik uzunluk, D : Zemin noktalarÕ arasÕndaki e÷ik uzunluk, S : Zemin noktalarÕ arasÕndaki yatay uzunluk, Z' : Ölçülen düúey açÕ ve
Z : Zemin noktalarÕna indirgenmiú düúey açÕ olmak üzere
ùekil 3a. Z > 100g ve i < t olmasÕ durumu
ùekil 3b. Z > 100g ve i > t olmasÕ durumu
°°
°°
°°
¿
°°
°°
°°
¾
½
c
cc c cc
c
c
z Z Z
iúaretli z
D atn b z
ds D D
Z a b
Z a ds
iúaretli a
t i a
G G G
) (
sin cos ) (
(11)
°°
°°
°°
¿
°°
°°
°°
¾
½
c
cc c cc
c
c
z Z Z
iúaretli z
D atn b z
ds D D
Z a b
Z a ds
iúaretli a
t i a
G G G
) (
sin cos ) (
(12)
ùekil 3c. Z < 100g ve i < t olmasÕ durumu
ùekil 3d. Z < 100g ve i > t olmasÕ durumu
Mühendislik ölçmelerine yönelik çalÕúmalarda noktalarÕnÕn uzaysal konumlarÕnÕn belirlenmesi amaçlanÕr. Daha açÕk bir ifade ile noktalarÕn üç boyutlu konum de÷iúimleri belirlenmeye çalÕúÕldÕ÷Õndan ölçülen düúey açÕlarÕn da geometrik modeli kurmak için pilye olarak tesis edilmiú ölçme (kontrol) noktalarÕnÕn üzerine indirgenmesi gerekir.
Geometrik indirgeme
z : ölçülen düúey açÕ,
i : teodolitin gözlem ekseni yüksekli÷i, t : gözlem yapÕlan noktada iúaret yüksekli÷i ve s : durulan ve bakÕlan noktalar arasÕndaki e÷ik uzunluk
°°
°°
°°
¿
°°
°°
°°
¾
½
c
cc c cc
c
c
z Z Z
iúaretli z
D atn b z
ds D D
Z a b
Z a ds
iúaretli a
t i a
G G G
) (
sin cos ) (
(14)
olmak üzere düúey açÕnÕn 100g 'dan küçük ve büyük olmasÕ durumlarÕ için ùekil 3 a,b,c ve d de verilen indirgeme düzeltmelerinin hesabÕnda kullanÕlacak genel ba÷ÕntÕ aúa÷Õdaki úekilde elde edilir.
°°
°°
¿
°°
°°
¾
½
z Z Z
D z b
ds D D
Z a b
Z a ds
t i a
G G
'
"
arctan '
"
' sin .
' cos .
(15)
3. Uygulamalar
YukarÕda açÕklanana dört duruma göre düúey açÕ de÷erleri 90-110, 99-101 ve 95-105 grad karúÕlÕklÕ ölçü de÷erlerine göre indirgeme formülleri ve genel formüller kullanÕlarak hesaplanmÕútÕr. Hesap sonuçlarÕ Tablo 1.’de verilmiútir. Tablo incelendi÷inde karúÕlÕklÕ gözlem bulunmasÕ durumunda yukarÕda ifade edilen üç durumun karúÕlÕ÷Õ olarak 1. sütundaki 1-4 ve 2-3 deki karúÕlÕklÕ gözlemlerin indirgenmiú de÷erlerinin verildi÷i 11. sütundaki açÕ de÷erleri toplamÕnÕn 200 grad oldu÷u görülmektedir. Böylece umulan sonuca ulaúÕldÕ÷Õ görülmüútür. Ölçülen e÷ik uzunluk ve düúey açÕ ile indirgenmiú ve düúey açÕlardan elde edilen yatay uzunluklarÕn aynÕ oldu÷u da tespit edilmiútir.
Tablo 1. Düúey açÕ ölçülerinin zemin noktasÕna indirilmesine iliúkin örnekler
Duru m ZI
(g) DI (m )
i (m
) t (m )
a=
i-t b=
a*sinzI ds=
a*coszI DII= DI-ds
dz=
atn(b/DI
I)
Z=
ZI+dz D=
DÕÕ2+b2 S=
DI*sinz
I
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13
1 90 10
0 0.3 1.3 -1 -
0.9876 9
- 0.1564
3
99.8435
7
-0.62975 90.6297
5 99.8484 5 98.768
83
2 90 10
0 1.3 0.3
1 0.9876 9 0.1564
3
100.156
43 0.62778 89.3722
2 100.161 30 98.768
83
3 11 0 10
0 0.3 1.3 -1 -
0.9876 9 0.1564
3
100.156
43 -0.62778 110.627
78 100.161 30 98.768
83
4 11
0 10
0
1.3 0.3 1
0.9876 9
- 0.1564
3
99.8435
7
0.62975 109.370 25
99.8484 5
98.768 83
1 99 10
0 0.3 1.3 -1 -
0.9998 8
- 0.0157
1
99.9842
9
-0.63662 99.6366
2 99.9892 9 99.987
66
2 99
10 0
1.3 0.3 1
0.9998 8 0.0157
1
100.015 71
0.63642 98.3635 8
100.020 71
99.987 66
3 10 1 10
0 0.3 1.3 -1 -
0.9998 8
0.0157 1
100.015
71 -0.63642 101.636
42 100.020 71 99.987
66
4 10 1 10
0 1.3 0.3
1 0.9998
8 -
0.0157
99.9842 0.63662 100.363
38 99.9892 9 99.987
66
Sunulan çalÕúma ile düúey açÕlarÕn indirgeme düzeltmelerinin karúÕlÕklÕ veya tek taraflÕ gözlemlerle kolay bir hesaplama ile yaklaúÕk olarak de÷il kesin de÷er olarak belirlenebilece÷i gösterilmiútir.
KarúÕlÕklÕ veya tek taraflÕ ölçü de÷erlerine göre yapÕlan düúey açÕ indirgemelerinde yukarÕda verilen eúitliklerle elde edilen indirgenmiú düúey açÕ de÷erlerinin aynÕ sonucu verdi÷i görülmüútür. Ölçme ve hesaplama araçlarÕnÕn geliúmiú olmasÕ nedeni ile düúey açÕ indirgemelerinin yaklaúÕk formüllerle de÷il kesin sonuç veren eúitliklerle hesaplanmasÕ önerilmektedir.
Kaynaklar
AydÕn Ö. (1997), Ölçme Bilgisi 2, YTÜ BasÕm-YayÕn Merkezi, østanbul.
Erkaya, H. (2006), Yükseklik Ölçmeleri Ders NotlarÕ (BasÕlmamÕú Ders NotlarÕ), YTÜ ønúaat Fakültesi, Harita Müh. Bölümü, østanbul.
Hoúbaú, R.G. (2004), Barajlarda Deformasyon Ölçmeleri (BasÕlmamÕú Ders NotlarÕ), YTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü, østanbul.
Kahmen H. (1993), Vermessungskunde, Berlin - New York.
Kahmen H. (1993), Angewande Geodeasie: Vermessungskunde, Berlin - New York.
Koç ø. (2003), Ölçme Bilgisi II (Konum Ölçmeleri ve Mühendislik Ölçmeleri), Ekol TanÕtÕm Güzel Sanatlar MatbaasÕ, østanbul.
Moffitt F.H. (1987), Surveying, Harper & Row, Publishers, ønc., New York.
Özbenli E., Tüdeú T., (1985), Ölçme Bilgisi Pratik Jeodezi “, Karadeniz Üniversitesi BasÕmevi, Trabzon.
Songu C. (1981), Ölçme Bilgisi økinci Cilt, Daily News Web. Ofset Tesisleri, østanbul.
Ulsoy, E., (1969), Düzlem ve Küresel Trigonometri, Fen Fakültesi Döner Sermaye BasÕmevi, østanbul.
Welsh, W., Heunecke, O., Kuhlman, H. (2000), Handbuch Ingeneieurgeodaesie (Auswertung Geodaetischer Überwachungsmessungen), Herbert Wichmann Verlag – Heidelberg.
Oturum Başkanı: Doç. Dr. M. Zeki COŞKUN
Şantiye Ortamında Gerçekleştirilen Mühendislik Projelerinde Proje Yönetimi ve Harita Mühendisliği Hizmetleri
Ş. Kuşçu, E. Can
Altyapı Bilgi Sistemlerinde Mobil CBS Uygulamaları İSKİ Altyapı Bilgi Sistemi (İSKABİS) Örneği
A. Dinçyılmaz, R. M. Alkan
Kentsel Alanlarda GSM Baz İstasyonları Tespiti ve
Elektromanyetik Kirlilik Haritasının CBS Yoluyla Oluşturulması O. Uygunol, S. S. Durduran
Karayollarının Yakın Tarihi ve Ulaşım Sektöründe Harita Mühendisliğinin Yeri ve Sorunları
M. Küçükoğlu
konuda, belirli bir zaman sÕnÕrlamasÕ içinde, belirli kaynaklarÕn kullanÕmÕ ile, belirli bir amaca yönelik faaliyetler de proje faaliyeti olarak adlandÕrÕlÕr.
Bu çerçevede, mühendisler için, belirli bir zaman, kaynak ve amaç sÕnÕrlamasÕ ile gerçekleútirilen bir mühendislik tasarÕmÕ proje türü bir faaliyet oldu÷u gibi bu tasarÕmÕn, yine zaman ve kaynak sÕnÕrlamasÕ ile gerçekleútirilmesi de bir projedir ve bu kapsamÕnda yapÕlan faaliyetler proje türü faaliyetlerdir.
Bu faaliyetlerin amacÕna uygun olarak gerçekleúmesi için, proje özelinde yapÕlan yönetim faaliyetleri ise “proje yönetimi” olarak adlandÕrÕlmaktadÕr.
Bildiride, úantiye ortamÕnda gerçekleútirilen mühendislik projelerinde proje yönetimi ve harita mühendislerinin bu yönetim faaliyetlerindeki görev ve sorumluluklarÕ ile ilgili olarak; bu konulardaki yasal ve idari düzenlemelere ve deneyimlere dayalÕ bilgilere ve önerilere yer verilmektedir.
Anahtar Kelimeler : Proje Yönetimi; Proje, Yöneylem araútÕrmasÕ ABSTRACT
PROJECT MANAGEMENT AND SERVICE OF SURVEYING ENGINEERING FOR REALIZED ENGINEERING PROJECT IN THE WORKSITE
Project, in term of engineering applications “the realization of an application needed all documents and information relevant with each other” can be defined. Many times this term is used “design and plan” with same meaning as in terms. On the other hand, every activities are also called the Project activities because of with use of specific resources and particular purpose however limited a certain time in every field and every subject.
In this meaning the engineering design is type of a Project activity that is carried out by engineers with in specific time and within limit of purpose, however within specific resources.
In this context these activities are type of project activities.
Management activities are called project management for to realize purpose of these activities in accordance within project.
In this article project management however duties and responsibilities of surveying engineers are given in management activities at worksite. Besides legal and administrative
arrangements, experiences and suggestions are included.
Keywords: Project management, Project, Operational research 1-PROJE VE PROJE TÜRÜ FAALøYETLER
Proje terimi mühendislik disiplinleri açÕsÕndan, teknik anlamda, “Bir mühendislik uygulamasÕnÕn gerçekleútirilmesinde gereksinim duyulan birbirleri ile iliúkili bilgi ve belgeler bütünü” olarak tanÕmlanabilir.
Uygulamada, ço÷u kez “tasarÕm” ve tasarÕmÕnÕn øngilizcesi olan “Dizayn” terimleri ile eú anlamda kullanÕlÕr. Di÷er yandan, belirli bir amaca yönelik, kaynak ve zaman sÕnÕrlamalarÕ ile gerçekleútirilen faaliyetler de proje türü faaliyetler olarak adlandÕrÕlÕr. Bu kapsamda, mühendisler için, zaman ve kaynak sÕnÕrlamalarÕ içinde gerçekleútirilen belirli bir amaca yönelik her türlü mühendislik faaliyeti de birer proje türü faaliyet niteli÷indedir.
Bu tanÕma uygun olarak, bir mühendislik uygulamasÕnÕn zaman ve kaynak sÕnÕrlamasÕ ile yapÕlan tasarÕm (projelendirilme iúi) de proje türü bir faaliyetin konusunu oluúturabilir. Bu bildiride, proje terimi zaman ve kaynak sÕnÕrlamalarÕ ile, úantiye ortamlarÕnda gerçekleútirilen, belirli bir amaca yönelik mühendislik uygulamalarÕ ile ilgili faaliyetler anlamÕnda kullanÕlacaktÕr.
Proje türü faaliyetler, baúta zaman, kaynak ve amaç sÕnÕrlamalarÕ olmak üzere rutin (tekdüze) faaliyetlerden ayÕran önemli farklÕlÕklar taúÕr.
Bu farklÕlÕklardan baúlÕcalarÕ olarak;
x Her proje faaliyetinin özgün bir faaliyet oluúu ve kendine özgü yönetim ve organizasyon gerektirmesi,
x Sonuçlanan her proje faaliyetinin bir gereksinimin karúÕlamasÕ ve o konudaki mevcut iúleyiúte az ya da çok bir de÷iúim, geliúme ve iyileúme sa÷lama amacÕ taúÕmasÕ,
x BaúÕ sonu belli bir takÕm alt faaliyetlerden oluúmasÕ,
x Proje türü faaliyetlerin insan yaúamÕnda, her konuda geliúimin ve de÷iúimin en önemli araçlarÕndan birisini oluúturmasÕ
gibi özellikler (farklÕlÕklar) sayÕlabilir.
2- HARøTA MÜHENDøSLøöø øLGø ALANINA GøREN PROJE FAALøYETLERø Genelde, harita bilgisi ve uygulamasÕ gerektiren her türlü faaliyet, az ya da çok Harita Mühendisli÷i disiplininin ilgi alanÕna girer. Bu faaliyetlerin baúÕnda da co÷rafi tabanlÕ (arazi içerikli) mühendislik uygulamalarÕ ile ilgili projeler gelir. Bu kapsama giren projeler, Harita Mühendisli÷i hizmetleri açÕsÕndan;
Baúka ülkelerde oldu÷u gibi, ülkemizde de Harita Mühendislerinin büyük bir bölümünün bu ikinci gruba giren hizmetler ve projeler üreten ve uygulayan kurumlarda ve iúlerde görev yaptÕklarÕ bilinmektedir.
Ülkemizde, Harita Mühendislerinin % 30 civarÕnÕn inúaat sektöründe (ve genelde mühendislik ölçmeleri kapsamÕna giren iúlerde ve kurumlarda) görev yapmasÕ; ABD’ de deki Ölçmecilerin (Surveyor’larÕn) % 60’ÕnÕn inúaat sektöründe görev yapmasÕ; dünya’ da birçok ülkede Maden Harita Mühendislerinin ayrÕ mühendis odalarÕnÕn ve uluslar arasÕ örgütlenmelerinin (Uluslar ArasÕ Maden HaritacÕlarÕ Örgütü – ISM’ nin) olmasÕ bu tespitin göstergelerini oluúturmaktadÕr.
Ülkemizde, proje denildi÷inde, genelde, kamu kurumlarÕ tarafÕndan üretilen ve gerçekleútirilen, yol, kanal, kanalizasyon, enerji tesisleri, hidrolik yapÕlar ve tesisler, binalar ile ilgili inúaat úantiyesi ortamlarÕnda gerçekleútirilen ve meslek disiplinimizi de ilgilendiren projelerin akla geldi÷i bilinmektedir. Bu nedenle, bu bildiride bu tür kamusal projelerin süreçleri ve yönetimi asÕl konuyu oluúturmaktadÕr.
Bu tür Co÷rafi TabanlÕ Mühendislik Projeleri (CTMP)’ nin;
x Genelde kamusal hizmetlere yönelik alt yapÕ projeleri niteli÷inde olmasÕ, x Çok disiplini ilgilendirmesi (multi disiplinler olmasÕ),
x Her aúamasÕnda Harita Mühendisli÷i ilgi alanÕna giren bilgi, belge ve hizmetler gerektirmesi
x TasarÕmlarÕnda, uygulama çevresi ile ilgili, jeolojik, jeoteknik, hidrolojik, topo÷rafik ve arazi kullanÕm özellikleri gibi konularla ilgili, genelde kesin de÷erlerle ifade edilemesi zor olan (projenin oturdu÷u noktaya ve alana ba÷lÕ olarak de÷iúebilen) bilgilerin ve parametrelerin kullanÕlmasÕ (bu nedenle de her aúamasÕnda uygulandÕ÷Õ alana, çevreye daha uygun ve uygulanabilir yapma arayÕúlarÕ içermesi),
gibi ortak özellikler taúÕrlar.
Ülkemizde bu kapsama giren CTMP üreten ve ihale yöntemiyle gerçekleútiren kamu kurumlarÕnda, bu tür önemli projelerin ùekil 1’ de görülene benzer bir süreç içinde geliútirildi÷i, tasarÕmlandÕ÷Õ ve gerçekleútirildi÷i söylenebilir.
PROJE øLE øLGøLø øHTøYAÇ VE øSTEKLERøN ORTAYA ÇIKIùI
øHTøYAÇ VE øSTEKLERøN TANIMLANMASI, ÖN øNCELEME VE DEöERLENDøRMELERøN YAPILMASI
PROJELENDøRME øÇøN GEREKLø VERøLERøN TOPLANMASI Teknik
Y.D.
øHTøYAÇ, øSTEK VE ÖNERøLERøN TEKNøK, EKONOMøK, SOSYAL VE øDARø AÇILARDAN YAPILABøLøRLøK DEöERLENDøRMELERø (Y.D.)’ NøN YAPILMASI
Ekonomik ve Mali Y.D.
Toplumsal Çevresel Y.D.
Y.D.
Kurumsal ve Yönetimsel Y.D.
PROJENøN KONUM, BOYUT VE BøÇøMøNø BELøRLEYEN UNSURLARIN PROJELENDøRøLMESø
(GEREKLø MÜHENDøSLøK HESAP VE GRAFøK TASARIMLARININ YAPILMASI)
PROJENøN NøTELøK, NøCELøK, FONKSøYON VE STANDARTLARININ BELøRLENMESø (GRAFøK OLMAYAN UNSURLARININ PROJELENDøRøLMESø)
Uygulama øle ølgili:
x Genel ve Özel Teknik úartnamelerin, x StandartlarÕn,
x Sözleúme rapor,
v.b. yazÕlÕ belgelerin hazÕrlanmasÕ Ön Uygulama Projesi øle ølgili:
x Mühendislik hesaplamalarÕnÕn, x Yerleúme planlarÕnÕn, mimari Projelerinin, x Kesitlerin, görünüúlerin, detaylarÕn, x Alt projelerin,
x Çevre düzeni (peyzaj) projelerinin v.b. grafik belgelerin hazÕrlanmasÕ
PROJE METRAJ VE MALOLUù (KEùøF) øùLEMLERøAùAMASI
KAYNAK SAöLAMA KAMULAùTIRMA VE DøöER BÜROKRATøK øùLEMLER AùAMASI
øHALE øùLEM DOSYASI OLUùTURMA AùAMASI
øHALE SÜRECø VE SÖZLEùME AùAMASI
PROJENøN UYGULANMASI VE PROJE (ùANTøYE) YÖNETøMø AùAMASI
Finansman, mülkiyet, arazi kullanÕmÕ gibi baúka
konularla ilgili Y.D.
GERÇEKLEùTøRME AùAMASI
øHALELø USULDE EMANET USULDE (øADRE ELø øLE) TEKNøK PROJELENDøRME (PROJE DOSYASI OLUùTURMA) AùAMASI
øùLETME (HøZMET) AùAMASI
organizasyon, yönetme (sevk ve idare), koordinasyon ve denetim içerikli faaliyetler bütünü olarak yapÕlabilir.
Projeler belirli bir amacÕn, belirli zaman ve kaynak sÕnÕrlamalarÕ içinde gerçekleútirilmesi ile ilgili faaliyetin adÕ oldu÷una göre, bu amacÕn gerçekleútirilmesi için yapÕlan yönetim faaliyetinin adÕ da proje yönetimi olmaktadÕr. YakÕn zamanlara kadar, genelde endüstri ve inúaat sektörü ile ilgili büyük ve önemli projeler için söz konusu olan ve düúünülen proje yönetimi, günümüzde gerek kamuda gerekse özel sektörde her alandaki proje türü faaliyetlerde bir zorunluluk olmaktadÕr. Bu zorunluluk, projenin boyutu ve karmaúÕklÕ÷Õ arttÕkça daha da artmakta ve önem taúÕmaktadÕr. Proje yönetimi, pratikte, “ Proje PlanlamasÕ ve Yönetimi”, “Proje Yönetimi ve Kontrolü”; inúaat projelerinde “ønúaat-ùantiye Yönetimi”
gibi adlarla da anÕlmaktadÕr.
Proje yönetimi, her yönetim faaliyetinde oldu÷u gibi projeye özel, planlama-programlama, organizasyon, koordinasyon, sevk ve idare, denetim fonksiyonlarÕnÕ içerir. Bu yönetim türü, mühendisler için disiplinler üstü bir u÷raú olup, bu alanda görev alacak mühendislerin, en az teknik bilgi ve beceriler kadar proje yönetimi konusunda da bilgi ve beceri sahibi olmasÕ gerekir.
Yönetim konusu genelde, yönetime konu organizasyonun yapÕsÕna ve özelli÷ine göre farklÕ oldu÷u gibi, proje yönetimi de projenin özelli÷ine ve kurumuna göre farklÕlÕklar gösterir.
Özellikle büyük ve önemli projelerde proje yönetimi bir ekip iúi olup, bu ekibin ve projenin tamamÕnÕn yönetiminden proje yöneticisi sorumlu olur.
Kamu kurumlarÕnda, úantiye ortamÕnda, ihale yoluyla gerçekleútirilen CTMP’ lerinde di÷er projelerde oldu÷u gibi iúi yaptÕran, kurum “ødare”; yapan “Yüklenici” olarak adlandÕrÕlÕr ve iúin taraflarÕnÕ oluúturur. Görevleri ve sorumluluklarÕ sözleúmelerle ve sözleúmelerin eklerini oluúturan yasal ve idari düzenlemelerle tanÕmlanÕr. Bu ortamlarda iúi yapan (yüklenici) açÕsÕndan proje yönetimi, inúaatÕn-faaliyetin-úantiyenin yönetimi; øúi yaptÕran (idare) açÕsÕndan da yapÕlan faaliyetlerin denetimi proje yönetiminin asÕl amacÕnÕ oluúturur.
ùantiyenin (projenin) yönetiminde (iúin boyutuna göre) úantiye sorumlusu (ùef, Müdür, Baú Müdür v.b); denetimin yönetiminde, (Kontrol Mühendisi, Baú Mühendis, Müdürü v.b.) proje yöneticisi konumunda olurlar. Projenin sözleúmesine uygun olarak yönetilebilmesi için idare ve yüklenici arasÕnda iúin sözleúmesine uygun bir uyum ve koordinasyonun olmasÕ zorunludur. Bu koordinasyonun da idareler tarafÕndan sa÷lanmasÕ gerekir.
4-ùANTøYE ORTAMINDA GERÇEKLEùTøRøLEN COöRAFø TABANLI MÜHENDøSLøK PROJELERøNøN YÖNETøMøNDE HARøTA MÜHENDøSLERøNøN GÖREV VE SORUMLULUKLARI
Daha önce de belirtildi÷i gibi, úantiye ortamÕnda gerçekleútirilen inúaat ve madencilik faaliyetleri gibi konularla ilgili CTMP’ leri çok disiplinli (multi disipliner) projelerdir. øú ile ilgili makine, insan gücü ve malzemenin birlikte oldu÷u ortamlar olan úantiyelerde, iúlerin gerçekleútirilmesinde ve yönetiminde ønúaat, Makine, Maden, Elektrik ve Harita Mühendisli÷i disiplinleri, genelde, temel disiplinleri oluúturur. Bu disiplinler ile ilgili görevler arasÕnda kesin sÕnÕrlarÕn belirlenmesi zor olsa da;
x Projenin, kazÕ-dolgu ekonomisi, çevreye ve topo÷rafyaya uyum açÕlarÕndan en uygun úekilde konumlandÕrÕlmasÕ ve uygulanmasÕ,
x Projenin mülkiyet, arazi kullanÕmÕ ve planlama sÕnÕr ve sÕnÕrlamalarÕna uygun olarak tasarÕmÕ ve uygulanmasÕ
x UygulamanÕn, tasarÕmda öngörülen konum ve geometride gerçekleútirilmesi (aplikasyonu), konum ve geometriyle ilgili kontrol ve denetim görevleri,
x Uygulama aúamasÕndaki, kazÕ-dolgu, taúÕma iúleri gibi araziye ba÷lÕ iúlerle ilgili topo÷rafik ölçü, röleve ve miktar (metraj) hesaplamalarÕ,
x Özellikle, otoyol, baraj, metro, tünel, açÕk maden iúletmesi gibi konularla ilgili büyük uygulama projelerinde, CBS mantÕ÷Õ ile proje bilgi sistemlerinin oluúturulmasÕ ve iúletilmesi
x ve Proje yöneticisinin verece÷i proje ile ilgili baúka görevler ve gereksinimler, genelde Harita Mühendislerinin baúlÕca u÷raú alanlarÕnÕ oluúturur.
ùantiye ortamlarÕnda yürütülen projelerde, disiplinimiz ile ilgili görevlerin, BakanlÕklar ArasÕ BÖHHÜY’ de, proje ile ilgili genel ve özel teknik düzenlemelerde belirtilen hususlar, ihale yoluyla gerçekleútirilen iúlerde, gerek idareler gerekse, yükleniciler açÕsÕndan daha da önem kazanmakta ve ço÷u kez Harita Mühendisi istihdamÕnÕ iúin gere÷i ve mevzuat açÕlarÕndan zorunlu kÕlmaktadÕr.
Bilindi÷i üzere, denetim konusu, her türlü yönetim iúinde beú önemli fonksiyonundan birisini oluúturur. Proje yönetiminde de (özellikle iúlerin ihale yoluyla gerçekleútirildi÷i úantiyelerde) projenin tasarÕmÕna uygun konum, boyut ve geometride gerçekleútirilmesi ve bu konulardaki kontroller çok daha önemli olmaktadÕr. Bu çerçevede projelerle ilgili konuma, geometriye, boyuta ba÷lÕ miktar (kazÕ-dolgu-kübaj) belirlemelerine yönelik uygulamalar ve kontroller Harita Mühendislerinin görev alanÕna giren önemli konular arasÕndadÕr.
Günümüzde bu tür projelerde, Harita Mühendisleri, gerek ødare gerekse Yüklenici kadrolarÕnda iúleri fiilen yapma ve yaptÕrma görevleri yanÕnda, proje yönetim ekibinin bir üyesi ya da projenin tamamÕnÕn yönetiminden sorumlu proje yöneticisi olarak da görevler almaktadÕrlar.
Bu nedenle bu tür projelerde görev alan Harita Mühendislerinin klasik Harita Mühendisli÷i görevleri ile yetinmeyip bunun yanÕnda, baúta proje yönetimi ve planlamasÕ konularÕ olmak üzere, metraj (kesin hesap), keúiflendirme, iúçi sa÷lÕ÷Õ ve iú güvenli÷i, proje bilgi sistemleri gibi konularda da görev ve sorumluluklar üstlenmeleri hem kendileri hem de meslek disiplinimiz açÕlarÕndan önem taúÕmaktadÕr.
Genelde CTMP’ leri ve özellikle de úantiye ortamlarÕnda gerçekleútirilen projeler birden çok mühendislik disiplinini ilgilendiren (Multi disipliner) projelerdir. Harita Mühendisli÷i disiplini úantiye ortamÕ uygulamalarda temel disiplinlerden birisini oluúturur. ÇalÕúmalarÕn her aúamasÕnda; yapan, yaptÕran ve yöneten olarak görev alÕrlar. Geçmiúte bu tür iúlerde bir topo÷raflÕk hizmeti olarak görülen görevler, günümüzde ihtiyaçlarÕn, teknolojinin ve ilgili teknik ve idari düzenlemelerin zorlamasÕ ile Harita Mühendisi istihdamÕnÕ “olmaz ise olmaz”
konumuna getirmiútir.
Harita mühendisleri için, baúka alanlara göre, genel de, daha yüksek kazançlar da sa÷layan bu tür projelerde ve proje yönetimlerinde Harita Mühendisli÷i disiplininin önemini ve etkinli÷inin artÕrÕlmasÕ kapsamÕnda;
x Baúta inúaat ve madencilik sektörü olmak üzere, CTMP üreten ve uygulayan kamu kurumlarÕnda, yürürlükteki BakanlÕklar ArasÕ BÖHHÜY’ nin etkin olarak uygulanmasÕnÕn sa÷lanmasÕ ve bu yönetmeli÷e ba÷lÕ olarak Mühendislik ve Madencilik Ölçmeleri konularÕnda alt teknik düzenlemelerin hazÕrlanmasÕ ve uygulamaya sokulmasÕ,
x CTMP’ de ve özellikle úantiye ortamÕnda gerçekleútirilen projelerde görev alan Harita Mühendislerinin yukarÕda belirtildi÷i üzere, klasik harita mühendisli÷i görevleriyle yetinmeyip ilgi duyduklarÕ di÷er konularda da kendilerini yetiútirmeleri, görev ve sorumluluklar üstlenmeleri,
x Büyük projelerin yönetiminde, proje yönetimine destek unsuru oluúturmak üzere, Harita Mühendislerinin öncülü÷ünde, proje bilgi sistemleri oluúturulmasÕ ve iúletilmesi,
x Harita Mühendisli÷i Bölümlerinin Ö÷retim PlanlarÕnda, proje yönetimi ve planlamasÕ, tasarÕmÕ; bilgisayar destekli proje yönetimi gibi konularla ilgili derslere yer ve önem verilmesi,
x Üniversitelerde, Endüstri-UygulamacÕ birlikteli÷inde yürütülen uygulama projelerine önem ve (akademik yükselmelerde) de÷er verilmesi
konularÕ önem taúÕmaktadÕr.
KAYNAKLAR
BÕyÕk, C., Tüdeú, T. Harita ÇalÕúmalarÕnda Proje PlanlamasÕ ve Yönetimi, KTÜ-Trabzon.
Emrealp, S. (1993) Belediyelerde Proje Yönetimi, BaúbakanlÕk Toplu Konut ødaresi.
Galipo÷ullarÕ, N.(2000, 2001) ùantiye Yöneticileri øçin ønúaat Yönetimi,Birsen YayÕnevi Keskinel, F. (2000) ùebeke BazlÕ, Bilgisayar Destekli Proje Yönetimi, Birsen YayÕnevi- østanbul
Kuúçu, ù. (2003) Harita ve Kadastro Sektöründe Teknik Düzenlemeler, Beklentiler, Türkiye 9. Harita KurultayÕ Bildiriler KitabÕ, ANKARA
Kuúçu, ù.(2008) Jeodezi ve Fotogrametri Müh. Bölümü, Proje Yönetimi ve PlanlamasÕ Dersi, Ders Notu,ZKÜ
ÖzÕúÕk, A.G. Proje Yönetim Teknikleri, Birsen Kitapevi.
PancarcÕ, A., Öcal, M.E. (2002) YapÕ øúletmesi ve Maloluú HesaplarÕ, Birsen Kitapevi.
Sunguro÷lu,K.(1996) YapÕ øúletmesi ùantiye Tekni÷i Maliyet HesaplarÕ Yamak, O. (1998) Proje Yönetim Teknikleri, Komputron Ltd. ùti
önemi artmÕú ve bu taleple birlikte çeúitli yeni teknolojik uygulamalar ve hÕzlÕ veri toplama yöntemleri ortaya çÕkmÕútÕr. Bu kapsamda, Mobil Co÷rafi Bilgi Sistemi (MCBS) kavramÕ son yÕllarda artan bir ilgi ve taleple gündeme gelmiútir. MCBS, arazi ve büroda yapÕlan çalÕúmalarÕn bir arada yürütülebilece÷i bir ortam sunarak verimlili÷in artmasÕna, maliyetlerin azalmasÕna ve projelerin tamamlanma sürelerinin en aza indirilmesine olanak sa÷lamaktadÕr. Bu çalÕúmada, MCBS’nin co÷rafi referanslÕ verinin kullanÕmÕnda ve toplanmasÕnda sa÷ladÕ÷Õ olanaklar irdelenmiútir. Bu kapsamda østanbul il sÕnÕrlarÕ içinde içme suyu, atÕk su-ya÷mursuyu, altyapÕ ve üstyapÕ tesislerinin konumsal olarak sorgulanabildi÷i, muhtelif a÷ analizleri ile modelleme çalÕúmalarÕnÕn yapÕlabildi÷i bir bilgi sistemi olan øSKø AltyapÕ Bilgi Sistemi (øSKABøS)’in Mobil bir CBS uygulamasÕyla desteklenmesi ile ilgili bir dizi çalÕúma yapÕlmÕútÕr. Oluúturulacak olan sistem sayesinde seçilen bir pilot bölgede yeni veri toplama ile mevcutlarÕn güncellenmesi/do÷rulanmasÕ gibi bazÕ çalÕúmalarÕn yapÕlabilirli÷i ve klasik yaklaúÕmlara göre verimlili÷i analiz edilmiútir. Sistem sayesinde mevcut bir altyapÕ CBS uygulamasÕnÕn, mobil bir platformda, sahada gerçek zamanlÕ olarak oldukça etkin bir úekilde farklÕ amaçlarÕ gerçekleútirmek üzere farklÕ kullanÕcÕ profilleri tarafÕndan kullanÕlabilir hale getirilmesi amaçlanmÕútÕr. ÇalÕúmanÕn sonucunda øSKø’nin ulaúamadÕ÷Õ müúterilerine ait bilgileri arazi çalÕúmasÕ eúli÷inde daha pratik ve güvenilir bir úekilde toplayabilmesi, sözkonusu bölgelerdeki su kullanÕmÕnÕ daha sa÷lÕklÕ bir úekilde denetlenebilir hale gelmesi açÕsÕndan geliútirilebilir bir çalÕúma ortaya konulmuútur.
Anahtar kelimeler: CBS, Mobil Co÷rafi Bilgi Sistemi (MCBS), øSKABøS, Mobil-øSKABøS, GPS
MOBILE GIS APPLICATIONS IN INFRASTRUCTURE INFORMATION SYSTEM- CASE STUDY: MOBILE ISKI INFRRASTRUCTURE INFORMATION SYSTEM Abstract
The increased use of GIS creates insatiable demand for up-to-date and correct information, technological developments combine this demand has result some new applications and data collection methods. In the early 2000’s, increasing user demands combined with technological developments have brought the concept of Mobile Geographic Information System (MGIS) on the agenda. MGIS make it possible to improve efficiency, reduce costs and minimize completion time of projects by offering an integrated environment for field and office works. In this paper, it is examined the MGIS possibilities in the using and acquisition of geo-referenced data. Basics of MGIS are determined and capacity of software and hardware needed for applications are investigated. It is aimed to collect/update/verify the spatial/non-spatial data by setting an integrated structure with GPS.
ISKABIS refers to ISKI Infrastructure Information System. It is a GIS application project, which subjects ISKI managerial, operational, engineering public works through assembling, storing and displaying geographically referenced information. In this study, information related with the
“ISKABIS Mobile Geographic System” that is developed to update and add new data to the system
and carry out new real-time GIS applications in the field by the end users is given. This mobile system consists of an integrated GPS receiver, a digital camera, a GIS software that can be used by a sample application includes a little part of ISKABIS adopted to mobile and a pocket PC which has ability for wireless communication. The processes of collecting data and updating/verifying existing data in GIS application and the system’s productivity opposite to classical approaches will be realized by means of this system. Existing infrastructure GIS system can also be used efficiently to realize various aims with a mobile unit in real time by various user profiles by means of this system.
Keywords: GIS, MOBILE GIS(MGIS), ISKABIS, MOBILE-ISKABIS (M-ISKABIS), GPS
1. Giriú
Co÷rafi Bilgi Sistemleri (CBS) uygulamalarÕ, bilgisayar ve iletiúim teknolojisindeki ilerlemelere paralel olarak önemli aúamalar kat etmiú ve mekân sÕnÕrlamasÕ olmaksÕzÕn uygulanabilir hale gelmiútir (YomralÕo÷lu ve Döner, 2005). Bunlardan bir tanesi olan Mobil Co÷rafi Bilgi Sistemleri (MCBS) kavramÕ son yÕllarda artan bir ilgi ve taleple gündeme gelmiútir. MCBS, CBS’nin gezici olarak kullanÕlmasÕna olanak sa÷layan bir sistem olup yazÕlÕm ve donanÕm entegrasyonuyla CBS fonksiyonlarÕnÕn taúÕnabilir platformlar üzerinde gerçekleútirilmesine imkân sa÷lamaktadÕr (Alkan ve di÷. 2003). MCBS, arazi ve büroda yapÕlan çalÕúmalarÕn bir arada yürütülebilece÷i bir ortam sunarak verimlili÷in artmasÕna, maliyetlerin azalmasÕna ve projelerin tamamlanma sürelerinin en aza indirilmesine olanak sa÷lamaktadÕr. MCBS sayesinde GPS (Global Positioning System) ile sa÷lanan bütünleúik yapÕyla gerçek zamanlÕ konumsal bilgiler arazide iken do÷rudan dijital olarak elde edilebilmiútir (Udani ve Goel, 2001). Böylelikle CBS kullanÕcÕlarÕ uygulamalarÕnÕ ortamdan ba÷ÕmsÕz bir úekilde gerçekleútirme imkanÕna sahip olmuútur.
MCBS kavramÕ konumsal verilerin elde edilmesinde önemli imkânlar sunmaktadÕr. CBS uygulamalarÕnda konumsal verilerin do÷rulu÷u yapÕlan analiz sonuçlarÕnÕn do÷ru çÕkmasÕ açÕsÕndan önemlidir. Konumsal veriler, genellikle arazi çalÕúmalarÕnda ve geleneksel yöntemlerle toplanmaktadÕr. Geleneksel yöntemlerle, kâ÷Õt kalem kullanÕlarak toplanan veriler zaman alÕcÕ, maliyetli ve hata yapÕlma olasÕlÕ÷Õ yüksek çalÕúmalardÕr (Döner, 2007). MCBS teknolojisi kullanÕlarak konumsal verinin daha hÕzlÕ ve do÷ru úekilde elde edilmesi mümkün olmaktadÕr. MCBS ile güvenilir veriye daha kÕsa sürede, daha az maliyetle ulaúÕlmasÕyla CBS’nin analiz, veri sunumu ve karar verme fonksiyonlarÕ da hÕzlanacaktÕr (Alkan ve di÷. 2003).
Bu çalÕúmada, MCBS’nin co÷rafi referanslÕ verinin kullanÕmÕnda, toplanmasÕnda, güncellenmesinde ve do÷rulanmasÕnda sa÷ladÕ÷Õ yararlar irdelenmiútir. MCBS’nin temel nitelikleri belirlenerek uygulamalar için gerekli olan yazÕlÕm ve donanÕm alternatifleri araútÕrÕlmÕútÕr. GPS ile sa÷lanan bütünleúik yapÕyla konumsal verilerin gerçek zamanlÕ olarak elde edilmesi hedeflenmiútir.
Gerçekleútirilen örnek uygulamada, MCBS’nin geleneksel yöntemlerle karúÕlaútÕrÕldÕ÷Õnda sundu÷u olanaklarÕn belirlenmesi hedeflenmiútir. Seçilen bölgede hem teorik hem de uygulamalÕ çözümler ele alÕnmÕútÕr.
tesisleri, su ve atÕk su havzalarÕ bazÕnda geliúmiú sorgulama ve analiz çalÕúmalarÕ yapÕlabilmektedir (ùekil 1). AyrÕca Yönetim Bilgi Sistemi ve Kent Bilgi Sistemi ile bütünleúik çalÕúan uygulamalar geliútirilmektedir.
ùekil 1. øSKABøS Arayüzü
Projenin temel amacÕ kurumsal manada verimlili÷in artÕrÕlmasÕ ve hizmet kalitesinin yükseltilmesi olarak belirlenmiútir. øSKABøS projesi, 5 temel alanda yürütülmektedir. Bunlar içme suyu temini ve da÷ÕtÕm sistemi, atÕk su-ya÷mursuyu úebekesi, toplayÕcÕlarÕ ve uzaklaútÕrma sistemi, tüm øSKø üstyapÕ tesisleri (arÕtma tesisi, depo, terfi merkezi, idari bina vb.), içme suyu havzalarÕnÕn kontrolü ile Kent Bilgi Sistemi, Afet Yönetimi Bilgi Sistemi, Yönetim Bilgi Sistemi (MIS) ve Müúteri Bilgi Sistemi ile entegrasyondur (AydÕn ve di÷. 2007).
Bu çalÕúmalarÕn tümünde; konumsal sorgulama, standartlarla görüú hazÕrlama, úebeke (network) ve tabaka analizleri, modelleme ve senaryo yönetimi, tematik harita üretimi ve CAD/CBS ve GeoWeb yayÕnÕ araçlarÕnÕ kullanabilecek esnek ve fonksiyonel bir sistem oluúturulmuútur. øSKø, AltyapÕ Bilgi Sistemi –Yönetim Bilgi Sistemi- Kent Bilgi Sistemi entegrasyonunu hedefleyen bir Co÷rafi Bilgi Sistemi (CBS) vizyonunu oluúturmaya baúlamÕú, bu vizyon için gerekli idari ve teknik yapÕlanmasÕnÕ büyük ölçüde tamamlamÕútÕr (AydÕn 2001).
øSKABøS bünyesinde geliútirilmekte olan önemli uygulamalardan birisi “Müúteri Bilgi Sistemi- AltyapÕ Bilgi Sistemi-Kent Bilgi Sistemi” entegrasyonunu hedefleyen “Kent Bilgi Sistemi – Bina Kimlik NumarasÕ” projesidir. Proje Kent Bilgi Sistemi çalÕúmalarÕnÕn temelini oluúturmakta ve tüm Türkiye için model bir proje olmasÕ öngörülmektedir. østanbul Büyükúehir Belediyesi önderli÷inde, øSKø sorumlulu÷unda yürütülen ve Kent Bilgi Sistemine temel teúkil edecek proje kapsamÕnda østanbul sÕnÕrlarÕ içerisindeki tüm binalara sahaya çÕkÕlmadan yeknesak numaralar verilmiútir. øSKø kontrolünde barkotlu etiketler olarak saha çalÕúmalarÕnda binalara yapÕútÕrÕlan bu numaralarÕn ait oldu÷u her binaya ait dijital öngörünüm foto÷rafÕ çekilmektedir. Saha iúlemi son bulduktan sonra saha çalÕúmasÕ sÕrasÕnda belirlenen uyumsuzluklarÕn sayÕsal haritalar üzerinde tekrar düzenlenmesi ve bu
düzenlemeler ile birlikte bina ve bina kimlik numaralarÕnÕn sayÕsal haritalarda son úeklini almasÕ gerekmektedir. Proje ön ofis çalÕúmasÕ, saha çalÕúmasÕ ve çalÕúmaya son halini vermek üzere ofis çalÕúmasÕ úeklinde 3 aúamada gerçekleúmektedir. Bina kimlik numarasÕ verilen tüm binalarÕn adres ve müúteri bilgileri de saha çalÕúmasÕ sÕrasÕnda geleneksel yöntemler kullanÕlarak gerçekleútirilmektedir.
Bu sebeple toplanan verilerde eksiklerin oldu÷u, bazÕ binalara ait verilerin güncellenmesi/do÷rulanmasÕ gerekti÷i tespit edilmiútir.
Bu çalÕúmada, øSKø AltyapÕ Bilgi Sistemi (øSKABøS)’nin bir Mobil CBS uygulamasÕyla farklÕ bir platforma taúÕnarak sahada kullanÕlabilir hale getirilmesi amaçlanmÕútÕr. Bu kapsamda øSKø kullanÕcÕlarÕna ait bina verilerine yönlenilmiú, sistemin bu alandaki eksiklerinin giderilmesine yönelik çalÕúmaya karar verilmiútir. YapÕlan çalÕúmanÕn “Bina Kimlik NumarasÕ Projesine” de destek verici nitelikte oldu÷u, sahada ve ofiste yapÕlan çalÕúmalarÕn kurulan mobil sistem sayesinde daha pratik, kÕsa sürede ve az hatayla sonlandÕrÕlabilece÷i test edilmiútir.
2.2 Mevcut Durumda øSKABøS de Bina Verilerinin SorgulanmasÕ
Uygulama kapsamÕnda seçilen çalÕúma bölgesi PÕnar Mahallesinde bulunan ÇamlÕbel Caddesinin bir kÕsmÕdÕr. Mevcut durumda, øSKABøS de bina verilerinin nasÕl sorgulandÕ÷ÕnÕn anlatÕlmasÕ, Mobil CBS çalÕúmasÕ amacÕnÕn anlaúÕlmasÕnÕ kolaylaútÕracaktÕr. Bu kapsamda MicroStation ara yüzündeki øSKABøS’in bina sorgularÕna yönelik fonksiyonu incelenir. ølk olarak çalÕúma bölgesine ait veriler getirilir. ùekil 2’de øSKABøS ortamÕ kullanÕlarak PÕnar Mahallesine ait bina verileri, adres verileri (cadde, sokak) ve uydu görüntülerinin getirilebildi÷i görülür. Görüntülenen veriler PÕnar Mahallesine ait veriler olup bu veriler ÇamlÕbel Caddesi bazÕnda sadeleútirilmiútir.
ùekil 2. ÇamlÕbel Caddesinin østanbul ùehir Rehberindeki ve øSKABøS’teki Görüntüsü øSKABøS ara yüzünde görüldü÷ü üzere binalar renklere göre sÕnÕflandÕrÕlmÕútÕr. øSKABøS bina verilerini dört grupta toplamÕútÕr. Mavi binalar “øSKø Müúterisi” binalarÕdÕr. Bu binalarÕn tüm bilgileri øSKABøS’ de mevcuttur. KÕrmÕzÕ binalar “Kaçak Su Kullanan Binalar” dÕr ve bu binalara ait herhangi bir müúteri bilgisi øSKABøS’ de bulunmamaktadÕr. Yeúil binalar “Di÷er YapÕlar” adÕ altÕnda toplanmÕútÕr. Bunlar inúaat halindeki binalar, tarihi eserler, türbeler, çeúmeler, ibadethaneler, trafolar, barÕnaklar, kulübeler, büfeler, bankamatikler, harabe bina vb’dir. Bu binalarÕnda bilgileri øSKABøS’ de mevcut de÷ildir ve bilgi giriúi yapÕlabilmesi için arazi çalÕúmasÕ yapÕlÕp ne amaçla kullanÕldÕklarÕnÕn tespit edilmesi gerekmektedir. SarÕ renkli binalar ise “Özel Binalar” adÕ altÕnda toplanmÕúlardÕr. Askeri binalar özel binalara örnek olarak gösterilebilir. Bu binalara ait herhangi bir veri de øSKABøS’ de mevcut de÷ildir. Söz konusu 4 çeúit binadan “øSKø Müúterisi Binalar” hariç di÷er 3 tür binanÕn verilerinin araziye çÕkÕlÕp toplanmasÕ gerekmektedir. “øSKø Müúterisi Binalar”Õn ise belirli zaman aralÕklarÕyla bilgilerinin do÷rulanmasÕ/güncellenmesi ve øSKABøS ortamÕna aktarÕmÕnÕn gerçekleútirilmesi gerekmektedir. ÇalÕúma amacÕ tüm binalarÕ “øSKø Müúterisi Binalar” sÕnÕfÕnda toplamaktÕr. Bu sayede øSKABøS’ de kayÕtlÕ olmayan herhangi bir bina kalmayacaktÕr. Kaçak su kullanan binalar tespit edilecek, kayÕp su oranlarÕ azaltÕlacaktÕr. ùekil 3’de øSKABøS kullanÕlarak
GGGGGGG ùekil 3. øSKABøS’te “øSKø Müúterisi Binalar“ SorgulamasÕ
ÇalÕúma kapsamÕnda øSKABøS bina sorgusuna yönelik yukarÕda gösterilen örnek, øSKABøS’e kayÕtlÕ olan bir binanÕn sorgulanmasÕ durumudur. “1251885” numaralÕ binanÕn hemen yanÕnda bulunan
“1274902” bina kimlik numaralÕ bina yeúil renktedir. Bu, söz konusu binanÕn “di÷er yapÕlar”
sÕnÕfÕndan oldu÷unu gösterir. Bina üzerinde sorgulama yapÕlmak istendi÷inde binanÕn foto÷rafÕna da ulaúÕlabilinmektedir. Foto÷rafÕndan anlaúÕlaca÷Õ üzere söz konusu yapÕ inúaat halindedir. BinanÕn bu özelli÷i “di÷er yapÕlar” sÕnÕfÕnda bulunmasÕnÕ desteklemektedir. Sorgulamaya devam edildi÷inde
“øSKø Müúteri Bilgisi” sayfasÕndaki bilgilerin boú oldu÷u görülmektedir. Fatura Bilgisi sorgulandÕ÷Õnda da binaya ait herhangi fatura bilgisinin mevcut olmadÕ÷Õ görülür.
2.3 Mobil øSKABøS’in OluúturulmasÕ ve Sahada KullanÕmÕ
Mobil CBS uygulamasÕnÕn temel altlÕ÷Õ olarak østanbul Büyükúehir Belediyesi tarafÕndan 2006 yÕlÕnda yapÕlan ölçmeler sonucu elde edilen 1:1000 ölçekli 5 adet ortofoto harita kullanÕlmÕútÕr. Proje kapsamÕnda bilgi verilmek istenen veriler øSKø SDO VeritabanÕnda bulunan SarÕyer ølçesi verilerdir.
Uygulama için bu veri kütüphanesinden sadece “yapi”, “yol” ve “kapi” katmanlarÕndan yararlanÕlmÕútÕr. Bina bilgisi için kullanÕlan bir di÷er veri kayna÷Õ da øSKø SDO VeritabanÕnda bulunan Kent Bilgi Sistemi verileridir. Yine bu veri kütüphanesi içerisinden sadece “binalar” katmanÕ kullanÕlmÕútÕr. Son olarak yararlanÕlan veri kayna÷Õ ise “Müúteri Bilgi Sisteminden” alÕnan müúteri bilgileridir. Bu veri kütüphanesinde øSKø kullanÕcÕlarÕnÕn bilgileri bulunmaktadÕr. Tüm bu çalÕúmalar, masa üstü CBS ve haritalama yazÕlÕmÕ olan ArcGIS 9.2 arayüzünde gerçekleútirilmiútir. KullanÕlan objeler birbirleriyle iliúkilendirilmiú ve oluúturulan yapÕda bina sorgulama iúlemi sonuçlarÕ øSKABøS sorgularÕyla birebir hale gelmiútir. YukarÕda bina kimlik numaralarÕ kullanÕlarak sorgulanan binalardan elde edilen tüm müúteri bilgileri ArcGIS 9.2 arayüzünde de yapÕlabilir hale gelmiútir.
ÇalÕúmada referans alÕnan øSKABøS, yukarÕda da kÕsaca belirtildi÷i gibi mevcut sistem içinde yer almayan bina verilerinin sisteme girilmesi, mevcutlarÕn güncellenmesi/do÷rulanmasÕ ve gerekti÷inde düzeltmelerin yapÕlabilmesi için mobil hale getirilmiútir. ÇalÕúmalarda ESRI firmasÕnÕn ArcPad Mobil CBS yazÕlÕmÕ kullanÕlmÕútÕr. ArcPad sahadaki kullanÕcÕlarÕna, elbilgisayarÕ gibi mobil cihazlar
