slam ncesi Trk iiri

(1)

Girig

Turk dirinin en eski donemi, pek de uygun olmamakla birlikte, "fsl&m oncesi Turk giiri" diye adlandmlabilir. Bu donemin, teorik alarak, baflangctan XI. yiizylla kadar surmug olduw diijuniilebilir ise de, Turk Girinin bize kadar gelebilen en eski orneklerinin VIII. yiizylldan kalma olduw goz oniinde tutulursa, fsl&m oncesi Tiirk giirinin VIII-XI. yiizydlar arasmdaki donemi kapsad@ soylenebilir.

f

sl6m oncesi Tilrk giir geleneginin Do@ Tiirkistan'daki Budist Uygurlar arasmda XIII. yijll sonlarma kadar devam etmig o l d u a dikkate a h ~ r s a , bu donemi, Arat gibi, VIII-XIII. m a r arasi, yani aga& yukan alti yiiz ydhk bir donem ola- - rak gabul etmek gerekir.

Tiirk giirinin bize kadar gelebilmig en eski orneklerinin hangileri o l d u a sorunu aragtlricilar arasmda tartqma konusudur. Eski Turk giiri alamdaki aragtlrma ve qdqrnalan ile unlii Sovyet Tiirkologu Stebleva, Orhon y a u t l m manzum oldu&, dolaysiyla da bunlam Turk giirinin en eski ornekleri sayilabilece& gorugiindedir.

Hemen belirtelim ki Orhon y a u t l a r m manzum o l d u b veya bunlarda m a n m par~alar bulundugu goriigu yeni deudir. Orhon ymtlarmda m a m parwlar bulunduw goriigu daha Korg tarafmdan ileri siiriil- mugtii. a Korg'a gore, ornegin, Kiil Tigin ymtmm giiney-dogu yiiziindeki gu paqa manzurndur :

bunca bitig bitigme "Bunca yauyi yuan (men) kiiI tigin atzsz @en) Kul Tigin yegeni yollug tigin bitidim Yollujj Tigin yazdm

-

yigimi kun olurup yirrni giin oturup

bu tagka bu tamga kop bu taga bu duvara hep yollug tigin bitidim Yollu& Tigin yazdlm" Korg ayru ymtm giiney yiiziinde, 22. satltda,

Stebleva, f. V . , Poeziya tyurkov V7-VZZZ vekov, Moskva 1965, 9.-12-13. K o q , F . Y., Drevmyjiy narodn~y st4 turestkib plemen, St. Peterburg 1906.

(2)

&ere tengn' basmasar "Yukanda(ki) gok gokrnese asra yk tetimeser aga&da(ki) yer delinmese"

ibareleri ile bagfayan ciimlenin bu iki parwsmda da he& olgusiiniis 7% kalrb& gBmQtiir,

Fuad Kopriilii, Korg'un

bu

goriigiinii hemen benimsemig ve onun zikreftigi ilk pargay1 gekil ve fwrik ba-ndan Divan'daki aBt (Alp Er Tonga a&ti) gibi bir "mersiye", yani a&t (!) saymqtx : "Meselb Orhun Kitabeleri'nde Yuhg Tigin tarafmdan yaPI&B a & a anlatilan iki paqaya tesadiif ediyoruz ki, kitabenin bir lusm epeyi bozuk bir halde bulmmakla k a b e r , bir mersiye paws1 gekil ve mahiyethde telakki olunabilir :

Yigirmi k h olurub Bu t q g a bu tamga kob Yulug-Tigin bitidim B t q a bitig bitigrne

. Meng Ktiltigin atm Yulzg- Tigin bitidim"

Hemen belirtelim

ki

Korg'un ileri siirdiigii, Kopriitq'niia

tie

kabuf etmh oldu@ bu goriig yanllgtu. Soz konusu parw Kiil Tigin yaatmm "hatime" lusrmdE ve biitiin yavt gibi bu luslm da manzum degil, mensurdur. Koq, kzil tigin atzsi ibaresinin oniine yaatta ohayan men "ben" kelirnesini ek- liyerek bunu 7 heceli yapmg, bu ciimle ile onu izleyen cihnleyi 7 heceli parwlara bolup bunlan alt alta getirerek sozde mannun bir p a w yarat- mghrl Bu siizde manzum par* gewkte goyledir : Bunca bitig, bitigme ktil tigin a t w yol(1)ug tigin bitidim. Yigirmi kiin olurup bu t q k a bu tamku kop yol(1jug tigin bitidim". Aqikqa goriiIdu@i gibi, bu parw iki cumleden olugan mensur bir p a r w k . ~ u n h soma gelen iig ciimlelik gu lusun da bu gSriigii destekler : Igar oglanmgzzda taygwzungzzda yegdi igidiir erh- giz. Uga bardzgzz. Tengr[ide ] tirigdekice [ boltaci siz ] "(Halkrlll~l) &- gerli evlbtlawdan, tay (gibi) o/$llmzdan daha iyi besliyor idiniz. Ugup gittiniz. (Dilerim) goklerde (de) hayattaki gibi olasmz !"

Orhon yaatlaruun ve Irk Bitig'in manzum oldu/$ veya Turk

nazmuun

ilk ornekleri sayllmasi gerektig goriigunu bugiin tek bagma ileri suren

. ve savunan aragtmci, yukallda da belirtrnig oldu&muz gibi, Sovyet Turko* logu Stebleva'du. 1963'te yayrmlanan "Poeziya orbono-yeniseysk@ -tyurok9' (Orhon-Yenisey Tiirklerinin giiri) adh ilk yaasmdan baglayarak y a w l nan biitiin ara~tmalarmda bu goriigiinu ispatlamaya wligan Stebleva yaa l a m metnini, cumleleri uzunlu lusah parplara biilup alt alta yazarak genellikle dortliik, ara sua da iiql-liik, ikilik, be~lik (!), hatti3 sekizlik

lu-

a Kapriiliizade M. Fuad, "Tiirk edebiyatm m e w , Millf Tetebbuiur Meemuasz, 11, s.

5-78; s. 53 ve dev.; yeni harflerle, Edebiyat Arwt~rrnaiarz, Ankara 1966, s. 98.

(3)

rzllar geklinde "manzum" hale sokmaktadrr. U n c a k , hemen belirtelim

ki,

Stebleva'nin g6riiniigte ''manzum'' olan y w t metinlerinde nazrmn vazgq11- mez ageferi olan o l ~ i i ve u p @ rastbruna&& gibi, devrik ciimle veya ibare de bulunmamaktz&r. omegin, Kiil Tigin y m t m @hey m d e k i ilk iki ciimleyi Stebkva giijrle bir iiqIiik halinde veriyor :

Tengri teg tengride holmy

nirk bilge kagm bu Sdke olurtm. Sabzmzn triketi eqidgil

Ag&a g6riildiiB gibi, i i ~ "dize"den olug~n bir "ii~liik" oldufi ileri siirii- len bu parqada

ne

o l ~ i i ne de uyak vardrr. Bunlar o l m a w i& de p a r p da herhangi bir ''na~m ghengi" yoktur. 0 ha1de p a r q mannun degil, mensurdur : "(Ben), T a m gibi (ve) Tanri'dan olmq Tiirk Bilge Hakan, bu de- virde

(tahb)

oturdum. Sozlerimi s o n p a kadar

@in!"

Orhon yazltlan manzum d@i-mensbrdur. Sovyet Tiirkologu $tebleva9-

yr yantlam manzum olduj@ goriigiine yiinelten ve onu bu goriigli lsrarla sa- vunmaya iten yazltlarda kuHadan artistik deyig, yani iislfiptur. Tilrk a n & oteden beri

wk

sevilen ve gerek s6zlii gerehe y& anlatrmda

slk

slk bagvurulan alliterasyonlu ,knlime kogrnalan veya eganlamli sozler

(alkzn- an-, biti- bediz-, yangzl- yazzn-, yabzz yablak, yadegm yabngzn,

vb. gibi) ile kogutlu@n neden oldu@ 6l~iili5 bi~ili anlatun tarnmu Sov-

yet Tiirkologunu y a d t m q oldurn anlaghyor. G e m e n , Orhon yaztt- lamdaki deyigin en onemli ozelliklerinden biri, Bombaci'nin de belirt- mig oldurn gibi, ibareler veya c i i d e pargalan amsmdaki kogutluktur :

Uze k6k tengri

/

asra yagzz yer k h t u k d a .

.

Uze tengri hsmasar

/

asra yer telimeser ,,

-

_-

----

___--

---

Kiitum bar & i n

/

Ijlu'giim bar

iim.

.

Czgay bodunug bay kzltzm

/

az bodunug Ijk@ kzltzm Ba~lzgzg yCk&tiirmiq

/

tizligig sokiirmij

fgre ajszz

/

tapw tonsuz.

.

Koriir k 6 z h k6rmez teg

/

bilir bilgim bilmez teg bolt1 TEn udmatz

/

kiintcz o l u r ~ t z

.

. .

klzzl kanzm toku'ti

/

kara terim yiigiirti. . .

Poeziya tyurkov VI-VIII vekm, Moskova 1965; " Y w o raz ob orbonoyeniseysk* tekst* kak proizvedeniy& p d ' , Narodr Azii i rqliiki, 1969, No. 2; Poetikrr drevnetyurkskoy litere tun, Moskva 1976.

Stebleva'mn bu gorii@ Jirmumrkiy ve Hrebisek tarafindan tenkit edidmi~tir : V. Jirmunskiy, "Orbonskiye nadpisGst@ ili proza?", NOTO& Azii i Ajriki, 1968, No. 2, s. 74-82.; L. HrebiM, "Are the Old-Turk Inscriptions' Written in Verses?", Arhiv Orientalnf, 35 (1969), s. 477-482.

Bombad, A, "The Turkic Litexat-. Introductory Notes on the 'History and Sytle", Fwrdamenta 11, Wiesbaden 1965, s. XXI-XXtI.

(4)

6 hldm 2)ncesi Turk Siiri

fgte bunlar ve bunlar gibi daha nice birbirine kogut ibare ve ciimleler Orhon yantlamda kulladan anlatun tamna veya deyige yer yer "napm edasi" vermekte, bu "eda" da ban aragtmacdan yadtmaktabrr.

Turk Nazmznzn Olu$umu

Orhon ymtlan dilinde gorulen artistik nesir ogeleri (alliterasyonlu kelime kogmalari, kogut ibare ve ciimleler, bag uyak ve son uyak) a s h & nazma ait, ritmik ogelerdir. Deyimler ve atasozleri gibi qarpici ve etki- li olmasi gereken ozlu anlatlm iiriinleri iqin Tiirk

h d h q n

bagtan beri bu ritmik ogelere bagvurmug oldu@ anlaghyor. Tiirk nazmlnln ne zaman olup t u m u bilemeyiz ama nasd olugtumu soyleyebiliriz. Tiirk halk edebiya- t m en eski anonim iiriinlerinden olan atasozleri Tiirk n a z m m olugumu sorununu ayddatacak r+teliktedir. Kiiggarli Mahmud'un XI. yiizydda tes- - _{pit ettiB, fakat olugumlari}

_hi^

_{guphesiz qok daha eski qaglara giden ata-} sozlerinin bir lasrm, bilindigi gibi, ibare veya ciimle sonu uyaklih :

-

_{Alp yagzda, alqak ~ogzda}_(I,₄₁₎

Yir basrulu tag, bodun basrulu beg (I, 466)

Tagg ukrulun egmes, tengizni kaygdm bogmes (I, 100) Kug kanatm, er atzn (I, 34) ,

Alp gerigde, bilge tirigde (I, 388)

KIZ birle kure~me, b r a k birle yarzJma (I, 474)

Anasi tewlug yuwka yapar, ogli tetik koga kapar (III, 33) Divan'daki atasozlerinin bir lasm sadece cumle sonu uyakh olmaylp a p zamanda ol~iiliidur. Bu gibi atasozleri bir mamumeden allnmq iki dize gibidir :

Alunq arslan, birimqi szcgan (I, 35)

Ag ne yimes, tok ne times (I, 79)

Alplar birle uruJma, begler birle turqma (I, 182)

Kigi sozle~u, ylllu yldla,yu (111, 104)

Kug balasi kusunpg, it balasi o&anpg (111, 232) Oglak yiliksiz, oglan biligsiz (I, 119)

Tatslz Turk bolmas, bagslz bork bolmas (I, 349) Suburganda ew bolmas, topurganda aw bolmas (I, 516)

Telim soziig uksa bolmas, y a h kaya ylksa bolmas (111, 20) vb. Son iki atasoziinde oldujju gibi, bazan bir atasoziinde bir degil,

iki

uyak bulunur : Suburganda

/ topurganda ve ew /

aw, telim / yalzm ve uksa /

7 A. von Gabain bir yavs~nda Hoyto Tamir yantlannm manzum oldugu gijrifgiinii ileri shnilgtiir : "Inhalt und magische Bedeutung der altturkischen Inschriften", Anthropos, c. 48 (1953). s. 550 ve devam. Gabain'in bu gariigu Tourkhan Gandjei tarafmdan, hakh olarak, elq- tirilmigtir : h r b l i c k iiber den vor- und friihislamischen tiirkischen Versbau", Der Islam, c. 33,

(5)

Taut Tekin 7 yzksa. Cift uyak, yukarida verdigimiz orneklerden Anasz tewlug yuwka yapar, oglz tetik koja kapar atasoziinde de goriiliir (tewliig

/

tetik ve yaparl kapar). Yine yukarida zikrettigimiz atasozlerinin bazdarmda bag uyaktan ve ses tekranndan nasll yararlamlmig oldurn a g k p goriiluyor : Alp.

.

./

algak

. . .

,

Tagzg ukrukm

. . .

/ tengizni kaygzkzn

. . .

,

Kzz

. . .

lkzsrak

. . .

,

yuwka yapar /

. . .

koja kapar, Oglak.

. .

J oglan, Tatszz Ttirk.

. .

/ bajszz bork vb.

gibi. igte bunlar ve bunlar gibi ritrnik ogelerle d o h eski Turk atasozleri Turklerin siizlii edebiyat iirunlerinde olgii ve uyaga buyiik onem verdik- lerini, nazma ait bu uyum ogeleiinden biiyiik olgude yararlanchklan a q k ~ a gostermektedir. Bu gibi olgiilii uyakli sozlerden nazma ge~mek igin bir adun atmak, bagka bir deyigle, bir konu etrafinda sozii uzatmak yeter. Arat'm derleyip yaylmlamq oldujju eski Tiirk (Mahiheist ve Budist Uygur) giiri ornekleri ile Kfiggarli Mahmud'un sozlii@ndeki Tiirk halk giiri ornekleri kargilagtmhsa, eski Tiirk nazminda iki ayn gelenegin bu- lundub yargsina vardabilir. Bunlardan biri, Mojjol giirinde de goriilen, bag uyakli veya dize b a ~ i uyakli giir gelenegi, obiiru de Divan'daki halk giiri orneklerinde gorulen ve gunumiize kadar suregelen son uyakli veya dize sonu uyaldi giir gelenegidir. Ban aragtirialar bag uyakli giir gefene- ginin asli ve daha eski olduanu, son uyakli giir geleneginin ise Turk nazminda Arap-Fars giirinin etkisiyle daha sonra belirdigni ileri surmiiglerdir. Ancak en eski Turk nazmmda dize sonlannda uyak bulunmad@ giirugiine katdmak zordur. Yukandan beri yapt~@rmz aglklamalam igijjmda, eski Turklerin dize bay ve dize igi ses benzerlikleri kadar dize sonu uyaktan, yani son uyaktan da yararlamg olduklarindan giiphe edilemeyeceB rahat- M a ileri surulebilir.

Maniheist Uygur &iri (VIII-X. yiizydlar)

-

islfim oncesi Tiirk giirinin bize kadar gelen en eski ornekleri, soz- lii halk giiri ornekleri olup XI. yiizyllda ve daha soma yavya gegirilmig uriinler h a r i ~ tutulursa, Do& Tiirkistan'da Maniheist ve Budist Uygur kul- tiir gevrelerinde yaratdmig. eserlerdir. B u n l a g en eskileri de Maniheist kiiltiir ~evresinde yaratilmig olanlardir; ~iinkii, bib&$$ gibi, Uygurlar Maniheizmi Dojju Tiirkistan'a gelip yerlegmeden gok once, daha Mogo- listan'da iken kabul etmig - b~lunuyorlar&. Mogolistan'daki Uygur dev-

letinin (744-840) iit$.incii hiiktimdan Bogu Kagan (759-779) Mani dinini, bilindia gibi, 762 ylinda kabul etmig ve Maniheizm Uygurlar arasmda lusa zamanda yaylmigti. Maniheizmin devlet dini olarak kabul edi1diB

Regid Rahmeti Arat, Eski Tiirk Siiri, Ankara 1965.

8 Bk. am. A. Bombaci, 'The Turkic Literatures. Introductory Notes on the History

and Style", PhTF II, XVII ve XXII; $. Tekin, "Uygur edebiyatlnm meseleler?', TCrk KCl- tCrC Ar~tzrmrrlarz 11, 59-66.

(6)

tarihle Uygurlarm I ( l r g z h n basklsi ile Do@ Tiirkistan'a g 6 ~ ettikleri 840 tarihi arasmda a$a& yukan 80

ydhk

w c a bir sure vardr. Bu siire i h d e , yani Uygurlar daha Mogolistan'da iken, onlam araslnda Maniheist bir edebiyatm olugup gelipneye b a g l a d m dCl#inmek big de y a d g ' o k . Dofi Tiirkistan'da bulunmug olan Mgniheist U y p b r d a n kdm& e-1yaz-

m a l a m bir

ktsmr,

bdyiik bir olasddcla Mojjolistan'da yaPlrmg,

daha

soma giigb birlikte TWistan'a getirilmig eserlerdir.

Mahiheist Uygurlardan kalma elyazmalan kG$k boy& olup yiizyll-, I&ca toprak a l h d a kaldrklan iqin biiyiik olqiide tahribata uj$mm~lardr. M a d ve Uygur alfabeleri ile yazllmzg bu eserlerin ve eser parplaruun iinemli bir lnsmrm Sogdcadan ve obiir fran dillerinden

~~~

did Iller tinler, tovbe dualan ve W y e l e r olugturur. Bunlar a r m d a onemli say&

marmm

dua ve iliihilerle din &$I saydabilecek bir agk t$iri de buEuamak-

tadr. i

Manzum Maniheist dua ve il&leri once A. von

Le

Coq (Manihatixa

IT

ve

HI,

1919, 1922), Bang (Manichaische Hymnen :

Le

Museon, 38, 1925, 1-55) 've Bang-Gabain (Tiirkisehe ~ w f a n - ~ e s e 111,1930) tarafmdan iglenerek yaylmlanrmg, bunlar daha soma

rat

tarafmdan bir may51 getiril- migtir (Eski Turk Siiri, Ankara 1965, 1-59 : "Mani muhitinde yapIan

Eserler"). Bu giirlere Zieme tarafmdan Berlin'deki Turfan metinleri

kfil-

liyatmda franca metinler arasmda bulunan ve iir; diirtlugii okunabilen Tiirkw bir Mani giirini de eklemeliyiz. lo

Maniheist Uygurlardan kalma bu sekiz g i i ~ iiqii iliihi, ikisi ovgii; biri oliim ve biri c e h e ~ e m tasviri, biri de bir ask veya sevgi giiric3.r.

u~

iliihiden biri Tang Tengri p a n Tamsi, Sogdca Vam vagr), ikincisi Farlak, GQqlii ve Bilge T a m , ugunciisii

de

h&%-

cum

Mani iqin ya- Pirmghr. Ibsa olan ilk iki ildhi & i l bahnmdan diger Maniheist ve Bu- dist Uygur ildhilerinden tpk farkh olup ddeta serbest napm tekni$$ ile yaplmig modern giir havasl tagunaktadr. Bu ilWer& dhenk &ha

~k

dize tekyn, alliterasyonlu kelime kogmalan ve serbests kullamlan bag ve son uyaklarla sa@anmigtlr. "Tan Tamsi" ildhisi (ETS, s. 8, 9) goyledir :

Tang tengri kelti Tan Tams1 gel&,

Tang tengri 6zi kelti Tan T a m 1 kendisi geldi; Tang tengri kelti Tan Tams1 geldi,

Tang tengri iizi kelti Tan Tams1 kendisi geldi. Turunglar kamag begler

k a d ~ l a r Kallutuz, biitiin beyler, karde~ler .

Tang tengrig 6;gelim Tan Tannsm oveliml

lo Zeme, P., "Ein manichaisch-tiirkisches Gedicht", TDAY-Belleten 1968, Ankara 1958,

(7)

, T a m Tekin 9

KJrrigme kiln tengri Goren Guneg Tannsl,

Siz biznj kiizeding

siz

bizi koruyun!

K6riinfgme ay tengri Goriinen Ay Tanm,

Siz bizin' kurtgarmg siz bizi kurtam!

Tang tengri Tan T a m % !

Ydlrg ytparlzg G b 1 kokulu, misk kokuIu,

Yaruklug ya.yuklug parlak ve nurlu.

Tang tengri 5 Tan Tams1 (5 kez)!

Tang 8engri Tan Tanrrsi!

Yzdlzg yiparlig

Gi.izel

kokdu, misk kokulu,

Yaruklug ya&lug park& ve M u .

Tang tengri Tan

Tanpsi!

Tang tengri Tan T a m s ~ !

Soidca Vam Vagz-nung b a ~ ?'Tan Tanria iliihisi") b a g b r tagxyan bu i l M n dizeleri yazmada bir nokta ile birbirlerinden ayalmqtlr.

fk

iki dizenin tekrar edilmesi ile bagta bir dortliik olugmakta,

iki

dizelik ikinci lutadan soma kogutluk esasi iizerine kurulmug bir dortliik daha gehek- tedir. Mannunenin dordhcii ldasi lusa fakat alliterasyonlu beg W e n olugmakta ve iliihi bu beg dizenin bir kez daha tekran ile sona ermektedir. fl-fihide &enk bakumndan diktcati pken iinemli bir nokta dordiincu lutanm

Tang tengri geklindeki son h l e r i n i n b e ~ r kez tekrar edilmesi gerekti- &idir. Bu latada Tang tengri ibaresinin beg kez tekramdan sonra durula- ,

'

rak aynl ibarenin be9 kez daha tekrar edilmesi ile ililhinin iihengi davul giimbiirtiilerinin slklagip yo@nlagmasl izlenimhi ayanduan doruk nok-- tasrna erigmekte, son pargada ise dizeletin 3-5-6 tarmda kademeli olarak ug heceliden alti heceliye kadar yiikselmesi ve soma tekrar iig heceliye dQmesi ile b& bitig keya bitirig ghengi saganrnaktadu. Tang tengri, yzdlzg '

y~parlig, ymuklug pa~uklug gibi alliterasyonlu ibarelerle Kodgme kiin teng- ri

/

Siz bizni krizeding

/

K6rlinl;igme ay tengri

/

Siz bizni kurtgarzng gibi

, kogutluk esasi iizerine kurulmug dizelerden olugan dortliik de ilghiye ayn

ve de&igik bir ilhenk veriyor. Aytnca, gergekten uyakh ~olmarnakla birlikte,

kiizeding

/

kurtgarzng ve yrparhg

/

ya&lug kelimeleri ile sonlanan dizeler

.

de kulakta, zaylf da olsa, uyakli izlenimi blrakmaktadu.

. _Serbestnamn teknigi ile y-_a _{benzeyen ikinci iUhi}_(ET&₁₂₎ de goyledir :

Tengri yaruk krigltig bilgeke yalvarar biz btriyir biz kiSn ay tengrike

Yapn tengri npm kutl

(8)

- 10 fsliim Oncesi TGrk Siiri Kut kolur [biz] tengrim-e Et'ozrlmiizni kiizeding ~zu'titmu'znl bogung

Krv kolur biz yaruk tengrilerke Adasrzrn turalrm

ogrincligin erelim

Bu iliihiyi bugiinkii Tiirkqeye goyle qevirebiliriz :

"Tam, nurlu (ve) giiglii bilgeye yalvarmz, Yakiintrz Giineg (ve) Ay tannlarma; Simgek T a m s ~ , din kutu,

Mar Mani(ye) (ve) meleklere. Kut dileriz, ey Tabnm! VucQdumuzu giizetin, Rtihumuzu

ha&

edin!

Kut dileriz nurlu tandardan ! Tehlikeden (xak) duralun, Sevinq iqinde olahm!"

franca Bag r6gan zgwar jfrift-nung bagta ("Nurlu, Giiqlii, Bilge T a m ilahisi") baghjjm tagiyan bu parqallln frmca bir ilfhinin Tiirlqe sviri-

si o l d u h sadmaktacfir. Qviri de olsa, bir dortliik ve iki iiqlukten olu-

$an bu ilshinin usta igi bir eser oldu@ ink& edilemez. Birinci dizenin 13 heceli oldukqa uzun ve qetrefil diiz ciimlesinden soma lusa ve devrik ciim- leli ikinci dize ile gair "nesir"den "naztm"a geqmekte ve parqa "giir"1eg- mektedir. uqliiklerin degi~ik tekrarlama ile k u d a n ilk d i z e l e ~ d e n son- raki ikiger dize egit saytda hecelerden (ilk uqliikte 7-8, ikinci iiqliikte 7-7) olugmaktadrr. ilk uqlii@in son iki dizesi uyakh sayilmasa bile bunlardaki z alliterasyonu (Etozfimelzni krlzeding

I

bziitelmdmi.

.

.) ile kogutluk iiqlii@ ghenkli duruma getimigtir. fkinci [email protected] son iki dizesi ise tam anlam ile olqiilii ve uyakhcfir (. ,

. turabm

I

.

erelim). Ayrica, ilihinin ikinci, dordiinci, beginci ve sekizinci dizeleri de uyakh sayilabilir.

Mani icin BuyZik &hi

Maniheizmin kurucusu Mani iqin y h i g biiyiik illhi (ETS, 30-59) aslmda 123 dortliikten olu~an b u m bir manzume ise de bu eserin biiyiik bir lusm, kitap sayfalarum tahribata u&amig olmasi nedeniyle kaybol- mugtur. Baw dortliikler de yararlanllmayacak gekilde zedelenmig o l d u r n - dan bu biiyiik ilshiden tam olarak ancak 39-40 d5rtliik kalmq bulunmakta- dn. Butun h n l a r a ra@en bu eser eski Turk n a z m m ozelliklerini yansitan onemli bir kaynak eser niteli$jindedir.

(9)

TaIdt Tekin I I

Biiyiik ilbhi dortliiklerinde uyak dize bapndadu. Dize bag1 uya&, ilk kelimeler iinlii ile bagliyorsa tek iinliiye dayanu. Bu iinlii yavarlak ise, o ile baglayan kelimeler o ve u ile baglayanlarla, o ile baglayan kelimeler &

6 ve u" ile baglayanlarla uyakh saydrr. Unsiizle baglayan kelimelerde ise ilk iinsiiziin ayni olrnasmdan bagka onu izleyen iinliiniin de a p , yani a, e, 1,

j' veya olu, o/u olmasi gerekir. Son uyaga gelince, bunun iqin dizelerin son kelimelerinin aym veya benzer gramer gekillerine sahip olmalan yeter. A p c a , dortliikleri olugturan dizelerdeki hece saylslntn aym olmasi gerekmez; dizelerin hece saydan arasmdaki fark 3, 4, 5, hattil daha fazla olabilir.

Mani ilbhisinde Mani'nin hizmetleri, iydikleri ve erdemleri bir bir saydip dokiilmektedir. HiMye tarzlnda olan bu lasmlarda, dogal olaralc, fazla bir "gi'riyet" yoktur. Ancak, Mani'ye kaqi olan derin say@ ve sevginin ifade edildigi girig dortliikleri ile ildhinin sonlamdaki yalvang-yakang dortliiklerinde iqten bir duygusalL& ve "gi'riyet" sezilir. u r e a , ilbhinin

ikinci ve iiqiincii dortliikleri goyledir : Anuntumtcz sizinge

Asra kongiiiin yiikiingeli Alzng amtz umug znag Aikunung b[arca ] yiikiincin

Yiikiiniir biz sizinge

Yuz ylizegiitin beru kirt@ncin Ytik[unmi]~ sayu arzzun Yiigerii

...

I

Bu iki dortliik bughkii Tiirkcpye goyle qevrilebilir :

"Toplamp geldik huzurunuza Algak goniille ibadet iqin;

Kabul edin gimdi, ey iimid (imiz) (ve) inanc(1mlz) Herkesin ciimle ibadetini!

Tapmyoruz (igte) size

Yiizlerce yddan beri, inanqla, Tapin*a (biz) temizlensin

' 3

Yukan

...

ilbhinin Tanh'ya yalvang ve yakangi dile getiren son dortliiklerin- den iiqii de gSyledir :

Yincuru topin yuk[l?niir bi]z Yig tistiinki [tengrimilz sizinge YirtiinNdkki tz[nlzg]iar

(10)

A[pngang] k6ngu"Iin y&tim?r biz Alku yirtiinpideki tznlzglar Alp adalarzntzn ozzunlm Amnlmzg nzrvanzg tapzunlar

Oge yihinmig buyanzmzz t ~ i n d k Cfstiinki altznkz tengrilerning

Ongi ongi kut vakgklerning tfstelziin t e n g r i h kiigleri

- Bu dortliikler de bugiinkli Tiirkpye foflece aktadabilir :

"Secdeye vanp tapmm,

(Ey) en yiice (ve) en iistiin T a m m u size! (Bu) yer yiiziindeki (tiim) c a d a r , Hep Njrvana'da do&u-dar !

Say@ ganiille {oniinde) egiliriz : T k (bu) yer yikiiadeki cadlar Tehlikelerinden kurtulsunlar,

Siikfin igindeki Nirvana 'yl b u l s d a r !

C)vgiilii secde(mizin) sevabi sayesinde Ustteki (ve) alttaki (tiim) t a m l a m Ve lmgka (bilciimle) ruhlarrn

Cojjalsrn ildhi giigleri !"

Yukarrdaki dortliiklerde dizeler aym iinlu veya aym ses grubu ile lmp lamaktadlr (yuvarlak iinliilerden o ile u ve 6 ile zi, daha once de belirtmig 01dujjumu.z gibi, aym sayh). Ancak bu manzumelerdeki ritmik iigeler bunlardan ibaret deadir. Bu dortliiklerde, tekrar veya redif pklinde

de

olsa, son uyak bulundu@ da ileri siiriilebilir. Ilk iki dortlugiin yziku'nu'r biz "secde ederiz" ibaresi ile sona eren ilk dizeleri uyafi oldu@ gibi hece sayilan da birbirine egittir. Aynca, birinci diirtlii- son dizesi ile ikinci dortlugiin son

iki

dizesi de uyakQsayilabiI1r :

.

t o g d a r

/

.

o z m l a r ] .

. .

tapzunlar. Aym g y son dortluwn ikinci ve iigiincii dizeleri igin & soyk- nebilir :

.

tengrilerning

/

. . .

vakgiklerning. Bunlardan lxqka, Anun- tumuz sizinge, YifkiinlSr biz sizinge, uste'lnin tengridem ktigleri vb. gibi devrik cumleli dizelerin a n l a t m peki~tirdigi ve deyiw giirsellik kazandlr-

&&

da giiphesizdir.

Aprzn Cor Tigin'in Siirleri

Soz konusu Maniheist giirlerden ikisinin A p m Cor Tigin adh bir $ai-

rin eserleri oldu@ bunlarm baynda ve sonunda kaydedilmigtir. Bu iki $iiri ihtiva eden yapram bajinda gu kaylt vardu : [baglmtz] aprzn gor [tigin kiigi tlakptlarz "Bagladi Apnn Cor Tigin manzumeleri". Mani

(11)

Tddt Tekin 13 i&

bir

ovgii d a n ilk giirin sonunda ise [t]tikedi[a]prm Cor tigin ku'gi "Bit- ti A p m Cor Tigin'in giiri" ibaresi bulunmaktadu. A p m Cor Tigin, boy- l e e , a h bilinen en eski Tiirk gaki saydabilir.

A p m Cor Tigin'in kiig a& verilen il&i dslQbunda kaleme almmq livgiisii ug dortliikten olugmktadu. Manzumenin ilk dortliigii zedelem&, oldu&ndan bu diirtlugiin dize baglari A. von

Le

Coq ve Bang tarafindan farkls gekilde onardmak istenmigtir. Siirin ikinci ve upiincii dortliikleri ise goyledir (ET& 16) :

Bilegiistiz yiti vaj[rr ti]yCr BilegGstiz yiti vajr[r tiytir]

Vajrrda otvi biligligim toziiniim yarukum Vajrrda 6tvi biligligim bilgem yangam Kiin tengri yarukrn teg kdku"z1iigiim bilgem Ku'n tengri yurukm teg koku'zhigiim bilgem

-

K6rtle t6ztin tengrim ktilt?gim ktiziin~iirn

K6rtle toziin tengrim bwkanun bulun~suzum

"Bilenmeden keskin (olan) elmas(tlr)zderler; Bilenmeden keskin (olan) elmas(tlr) derler; Elmastan d a b keskin bilgilim, asilm, igigtm, Elmastan daha keskin bilgilim, bilgem, filim. Gun T a m igi& gibi go&islum bilgem,

Gun T a m igi& gibi gomsliim bilgem; Giizel (ve) asil Tanrun, unliim, koruyamm! Giizel (ve) asil T a m , Buda'm, bulunmaum!"

Bu ovgiide dikkati *ken ozellik diirtliiklerde ilk iki dizenin ayru olmasi, ikiincu ve dordiincu dizelerin de pek az farkla bir'birinden a y d - masidw. Aym ozellik ilk

iki

dizesinin bag krslmlamm kayp oldu@ birinci dortliikte de bulunmaktadw. Dizelerin oldugu gibi veya pek az farkla t e k r a m anlarm pekigtirdigine ve manzumeye ayn ve degigik bir Bhenk verdigne guphe yoktur. Aynca, son dortlugiin ilk iki dizesindeki k, g alliterasyonu ile uqiincu ve dordiincii dizelerdeki

r

(K6rtle toztin tengrim), k (ku"1iigih ku"zu"n~iim) ve b (burkanrm buhmpuzum) alliterasyonlanm giirin Bhengine katluda bulunduklan aqlkqa goriiluyor.

- _{A p m Cor Tigin'in ikinci giiri, dua ile sona ermekle birlikte, agk konu-} sunda ymlrmg din &gi bir eserdir. Bu eserin, Turk Yirik" piirinin'ilk ve en eski ornegi oldu& soylenebilir.

(12)

14 fsldm Oncesi Tiirk Siiri

#

Yedi dortliikten olu~tu& anlagllan bu giirin ilk dortlii@ine ait di- bag k r m l a m d a n da sadece bir veya iki zelerin son luslmlari kaylptv;

kelime okunabilmektedir. Siirin diger dortliikleri goyledir (ETS, 20)ll : '

~aszn~zgzmzn ii[yii] Kadgurar men

Kadgurduk[ca] kap kortlem Kavz~zgsayur men

d z amrakzmzn oyiir men dyii eviriir men odii.

. .

@n b z amrak[zmrn]

bptigseyiir men Bdrayzn tiser Bac amrakzm

Baru yime umaz men Bagrrsakzm

Kireyin tiser Kicigkiyem

Kirii yime umaz men Kin yrpar yzdhgrm

Yar* tengriler Yarlzkazunzn Yava~zm birle Yakzppan adrzlmalzm Kiiclug pri~tiler " Kiic birziinin Kozi karam birle K[iil]ii~iip[en] oluralzm

Bu giizel agk ~iirini bugiinkii Tiirk~eye goylece ~evirebiliriz : "Yavuklumu dii~iiniip

Kaygdamyorum ;

K a y g d a n a ~ a , kagl giizelim, Kavu~mak istiyorum !

"

Arat bu giiri ii~liikler halinde dtizenlemigtir ( E W , s. 20. Sinasi Tekin, Arat'in bu eseri

i@n yazd@ tanitma yavsinda (Re~it Rahmeti Arat &in, Ankara 1966, s. 449-452) bu giirin iidiik- lerle degil, aaaa geklinde bag uyakll dortlilklerle diizenle~lig olmasi gerektigfini ilen siirmligtfir. ' T. Gandjei, 9. Tekin'in bu goriigiine kargi qlrrmg ve Tiirk edebiyatinda 4 heceli dizelerin bulun- mayacam iddia etrnigtir ("The-prosodic structure of an Old Turkish poem", W. B. Henning Memorial Volume, London 1970, s. 157-160). Gandjei'ye cevap veren 9. Tekin gorii$iinde mar

etmig ve giirin yazmada dortliik alliterasyonma gore yavlrmg ve noktalarla ayirt edilmig oldu- &nu belirtmigtir : "Bir uygur giiri h-da not". TDAY 1975-1976, 61-63.

(13)

Taldt Tekin 15

6z

sevgilimi dugiiniiyorum ; DQiiniip durdukqa.

.

ilz sevgilimi Opmek istiyorum! Gideyim desem, Giizel sevgilim, Gidemiyorum da ; Merhametlim ! Gireyim desem, Kuqiiciigiim, Giremiyorum da ;

Misk (ve) anber kokulum! Nurlu ta&ilar

Lfitfedip buyursun : Yumugak huylurn ile Birlegip (hiq) ayidmayalm ! Kudretli melekler

Guq versin : Gozleri karam ile Giilugerek, oturahm !"

A p m Cor Tigin'in bu giiri, goriildugii gibi, lusa dizelerle kurulmug- tur. Dizelerdeki hece says1 4 ile 7-8 arasinda deiijgmektedir.

Siirin dortluklerinde bag uyak veya dortluk alliterasyonundan bagka yer yer son uyak da vardv :

. . .

amrakzm

/

Bagzrsakun. Birinci ve ikinci dort- lugiin son dizeleri de uyakli saydabilir : Kavyzgsayur men

/

dpfigseyrir men. Aynca, uquncu ve dorduncu dortliikler arasmdaki kogutlukla beginci ve altinci dortliikler arasindaki kogutluga da igaret etmek gerekir : Barayzn ti- ser.

.

Kireyin tiser, Baru yime umaz men.

.

Kirii yime umaz men, Yaruk tengriler

/

Yarl~kazunzn. :

.

Ku~lug pri~tiler

/

KUG birziinin, Yava~zm birle.

. .

Kozi karam birle, Yakzppan adrzlmalzm.

. .

XiiliQCpen oluralzm. Bunlardan bagka, k a ~ z k&tlem, kiizi karam vb. gibi alliterasyonlu ibarelerin de giirde ozellikle se~ilip kullan~ld@na igaret etmek gerekir.

Hukiimdar &yisrl

Maniheist Uygurlardan kalma giirler iqinde bir hukumdar ovgusu de bulunmaktadu-. Zieme tarafindan Maniheist franca metinler arasmda bulunan bu giir de dortluklerle yaulmig olmakla birlikte bunlarda bag uyak veya dortluk alliterasyonu yoktur. Buna k a r g a , giirde yer yer son uyaktan yararlanla goriilmektedir (Zieme, TDAY 1968, 39-44).

\ Bag ve son lusimlan kayip olan bu giirin okunabilen dortliikleri gun- lardr :

(14)

16 fsldm dncesi Tiirk Siiri

Kok bori teg sini [bide] yorzyzn fira kuzgun teg toprak iize kalayrn fgke k6mfiri

. Bilegi?ke yarz teg bolayzn Erklig ulug iligimiz eriir siz Altunca tommzg

Tomlmga tommz8

Kutlug bilge begihiz eriir siz Y(i)me kalua kara bochmunguznr King koyunguzda

Uzun etekingizde

KGyi kiizedi tutup acznu igdiir siz

Bu dortltikler bugiinkii Tiirkpye goyle qmilebilir : "Boz kurt gibi senin (ile) varayun,

Kara kuzgun gibi toprak iistunde kalaym; Hastahga komiirii,

Biley tagma tiikriifl gibi olaylm! Kudretli ulu hakanunlzsmz; Altm gibi yuvarlak,

Top gibi yuvarlak, Kutlu bilge beyimizsiniz! Ve ~ o k sap& hallunm , Geni~ koynunuzda,

Uzun eteginizde,

. KoruJup gozetiyor, balup besliyorsunuz."

Goriildiifl gibi, bu dortliiklerde bag uyak veya dortliik alliterasyonu yoktur. Buna kaqlllk, birinci ve ikinci dortliiklerde son uyak bulunur : '

. . .

yorayzn

1 . . .

kafayzn

1 .

. .

bolayzn ve

. .

iligimiz eriir siz

/

. .

.

beg& miiz eriir siz, Altunga tommy

1

Tomlunca tommzj. Birinci dortlii* uyak gemasl, boylece, aaba, ikinci dortliigiinki de cddc ~ekliadedir. Ayrica,- &hci dortliij@n. ilk ve son dizeleri ile iiqiincii d o r t l u m son dizesi de uyakh saydabilir :

. . .

eriir siz

/

.

ig&r siz (grarner uyah).'

Bu ovgiide $air dikkat ~ k i c i benzetmeler yapmgtlr. ilk dortliikte hii- kiimdam hizmetine girrne arzusunu dile getiren $air, lulavuzluk veya muha- fiz& gibi bir gorev verilwnde bu gorevi kok b&i, yani "boz kurt" gibi yerine getirecegini, daha miitevazl bir gorev verildiginde ise bu gorevi

kara kuzgun teg, yani "kara bir kuzgun gibi" y a p a c a m ifade edryor. Gorev verildigi takdirde kendishin hiikiimdara hastah& karg komikih, biley tag1 i ~ i n de tiikriigiin yararh olaca& kadar, yani pek fazla yararh

(15)

Taldt T s k h 17

o l a c a w belirtiyor. fkinci dortliikte hiikumdar, deger balumclan yuvarlak som a l t ~ a ve altm kiireye benzetilmigtir.

. dliim ve Cehennem Tasvirleri

Maniheist Uygur giirleri iqinde bir oliim bir de cehennem tasviri bulun- dujjunu soylemigtik. Bunlardan oliim iizerine olani Tang Tengri ve Y a n k Kligliig Bilge Tengri ildhileri ile birlikte aym yaprakta bulunmaktadtr. Yazrnada adzngzg tiirkge bagik ("bagka bir Tiirkqe iltlhi") ba$& ile verilen bu ildhinin sadece 7 dortliigu bize kadar gelmigtir. Yedinci dortlugiin son iki dizesi de tahibata uBamqtlr (Manichaica 11, 10-12; ET$, 22-25).

Bu ildhinin gekle ait en onemli ozelligi bagtan itibaren beg dortliim nun t- alliterasyonu ile diizenlenmig olmasidtr. Dizeler genellikle 10 ile

11 araslnda degiamektedir. Dort dize 9, bir dize 8, bir dize 7, bir dize de

13 hecelidir. DortliiWerde son uyak aym ekleri iwren kelimelerle sag-

lanmigtu. Son uyak gemas1 genellikle aaaa, bbbb; geklinde olmakla birlikte 3. diirtliikte bbcc [email protected].

Bu ildhinin iiqiincu, dordiincii ve beginci dortlfikleri goyledir :

Tiipinte 01 ok ma olmeki bar ~ t i n e r i ~ tamuka t e m e k i bar Tiimenlig yekler kelir tiyiir Tumanlzg yekler ayar tiytlr Tiinerig tiingiile basar tiyiir Tunumlug [

. .

, ?

1-

tegir tiytii

To8 lize olurup tiiltiinir tiyiir Tanmzg ozzitler tapkar t i p 2 Tardzg teg etY6zin kodur tiyli'r Tavarz turkuru kalzr tiyiir

Tertrii sagltg kurtga'yek kelir tiyiir Tolilzg bubt teg tunkz kagltg tiMr

Bu dortliikleri, dizeletin hece saylslnr koruyarak ve tamu (cehennem) kelimesini muhafaza ederek, goylece svirebiliriz :

"Sonunda yine gti olmesi var, Karanhk tamuya diigmesi var; Binlerce geytan gelir derler,

D u d geytanlar hiikmeder derler. Kara& gece gibi qoker derler S h h (yiirege) diiger derler Go@ oturvp bastux derler,

(16)

A&(?) gibi bedenini b~taktr derler, Mah miilkii ciimle kahr derler, Aksi, lulh, kart geytan gelir' derler, Dolulu bulut gibi pit& kagh derler."

GBriildugii gibi, bu mammede Bhengi sagayan ritmik ogelerden biri de oldukp diizgiin igleyen duraklardu :

Tiipinte

/

01 ok ma

/

olmeki bar (3+3+4)

Tibterig

/

tamuka

/

t a m e k i bar (3+3+4) (3+3+4)

Tiinerig

/

tunpile

/

basar tiyiir

Tardzg teg

/

et'ozin

/

kodur tiyiir (3

+

3 +4)

Tavarz

/

turkuru

/

kahr tiyiir (3+3+4)

Tumenlig yekler

/

kelir tiyiir _{(5 +4)} Tumanlzg yekler

/

ayar tiyiir (5 +4)

Dortliikler boyunca suriip giden t alliterasyonunun da manzumeyi iihenkli lulan ogelerden biri olduguna igaret edelim.

Cehennem Tasviri

Yukandaki manzumeye benzeyen bir cehennem tasviri Orta franca bir illhi ile birlikte ayni varakta bulunmugtur (Manichaica II, ss. 12-13;

ET& ss. 26-29). Bag ve sonu eksik olan bu parqidan t- .alliterasyonu ile kurulmug bir dortlugii aga@ya aktarryorum :

Tetrii saglzg kurtga yek kelipenin Tanmz~ oziitlerig tutupanzn

Tiinerig tamuka tartar ti* -

Topiisin tongtaru tzkar tiyiir

"Aksi, ldh, kart geytan gelerek, f&cl ruhlan tutarak,

Karanllk tamuya ~ e k e r derler; Bas aga& edip tlkar derler."

Dortlugiin son i i ~ dizesindeki t- alliterasyonu ile dize sonlarmdaki gamer uyaklan (.

. .

kelipenin

/

. . .

tutupanzn,

. .

.tartar tiyur

/

.

. .

trkar tiyzir) bu parpya kuwetli bir Bhenk vermektedir.

Budist Uygur Siiri (IX-XIII. yiizyllar)

Budist Uygurlardan kalma rnanzum eserlerin saps1 Maniheist Uy- -

gurlara ait giirlerin s a p m a oranla ~ o k daha fazladu. Arat'm derledijji 25 manzum eserdeki toplam dize saps1 1400'i.i bulmaktadu. Bunlara Arat'tan sonra muhtelif aragtmcdar tarafindan yaylmlanan 15 manzume ile Zieme tarafmdan yaylmlanan

*

60 par* da eklenirse Budist Uygurlardan kalma

l a Peter Zieme, Budhistfiche Stabreimdichturrge~ der U&uren (=Berliner W f m Texte XIII),

(17)

Taldt Tekin 19

manzum eserlerin ve manzume parGalanm buyiik bir saylya dash& an- lagdlr

.

Budist Uygur manzumelerinin hepsi d i d eserlerdir. Bunlam buyiik bir lusm Budizrni oj$etmek amaci ile yazdmia olduklamdan giirsenikten veya giirsel coakunluktan yoksun didaktik parqalar&r. Ancak pek az eserde ve parwda manzume s m n aadmg ve aiirsellige ulaglrmgtu. Bunlar doga-

rzlh

kucaijnda yapdacak meditasyon zevkini terenniim eden aiir (ET$

No, 8) ile Maitreya ovgiisii gibi ovgiiler ve eser sonlamdaki dua veya yalvaq-yakam parplaridu.

Budist Uygur manzumelerinin bir l u s m qeviri eserler olduguna aiiphe yoktur. Bunlardan birinde ~ v i r i y i yapan Uygur rahibinin a& ve unvam da zikredilmiatir : Karunadaz Sidu (Ziehe, BSY, s. 179). Ancak Budist Uygur manzumelerinin buyiik bir lusmlnln telif ve orijinal eserler oldu@ndan da giiphe edilemez. Manzum eserlerin b d a m d a gairleri k i d i adlarm da zikretrniglerdir. A d l a m bildigimiz Budist Uygur gairleri gunlardu : Kiki veya Kiki Siai, Pzratya-~iri (< Sanskrit PrajiiaSro, Cina~iri

(< Sanskrit JinaSro, Czsuin Tutung, Aszg Tutung, An-tsang g(a)nlin Key~i, Singsun Sila (bk. ETS, XXI-XXII, Zieme, BSU, s. 10).

Budist Uygur manzumelerinin qogunda baa uyak veya dortliik alliterasyonu vardu. Ban mensur eserlerin iqindeki manzum parqalarda son uyak ve hece olqusu de bnlunur. Pek nadir olarak alliterasyonun biitun mannune boyunca devam ettigi, hattb dizelerdeki butiin kelimelerin aym sesle bap la&& goriiliir. &megin, Zieme'nin y a p l a d @ Budist felsefesi ile ilgi. li 38 dizelik p a r p m butiin kelimeleri t- ile baglamaktadu (BSU, No. 18).

Bugiine kadar yaylmlanrmg Budist Uygur giirleri iqinde belki de en giizeli Arat'ta 8 numara ile kapth olan ve her lutasi Anz teg orunlarta ("Oyle yerlerde") dizesi ile sonlanan giirdir. Arat tarafindan sekizer dizelik dort luta haline sokulan bu giir yazmada dizeleri 13 ile 21 hece arasmda degigen diirt dortliik geklindedir.

Siiri, yazmadaki gekli ile, agaBya aktanyorwn :

Adkqu turur kat kat tag&, amzl aglak aranyadanta Artuc s6giit altznznta, akar suvlukta

Amranczguz uc&cz kwkzyalar tirinlik kuvraglzkta Adkagszzzn mengi tegingriliik 01, -anz teg orunlarta

fc

tering kat biik tagta, irteki saki aranYhdanta

- _{fdiz tikim kayalzk basguklug erip idi tikisizte}

fmirt cogurt sogiit arasznta incge kok suv kzdzgznta flinmeksizin dyan olurguluk 01, anz teg orunlarta Sengir bulung tering tagta, seviglig aranyadanta Sermelz'p akar suvluk erip sep sern aglakta Sekiz tiirfig yiller iize tepremetin, serilip anta

(18)

20 &dm Oncesi Tiirk &iri

Kdkerip turur kdrkle tagta, kdngu'l y a r a . ~ ~ aglak orunta Kop yigi telim sdgCtl6g cr@ kdpirip turur kolrnen mvlukta

K6z bwlap kagzglarm y g m p k d d n m i ~ bililrnifie [ o r w l a r t a

_;

Kiisen~igsizin mengi teghgrlliik 01, anz teg orunlarta

"Sua sua kat kat dagarda, silkin (ve) tenhit dranyaciarr'da,

\ Ardq agaqlan altmda, akar su(lar) boyunca, Sevin~le uqugan laqquWarul toplan- yerlerde,

Higbir geye baglamadan huzQra ermeli, oyle yerlerde! fq iw, d e ~ , kat kat daglarda, eski (ve) kadim dranyadan'da Yiice (ve) yalqm kayahk doruklar altmda, tam sessizlik iqinde, fmirt, ~ogurt a&qlan arasmda, ince mavi sulam luysmda, Hiqbir geye ilinmeden dyiin'a dalmah, oyle yerlerde!

Girintili qrkulth yiice dagarda, sevimli Grmyaden'da, SMiliip akan sular arasmda, ~p-lssu tenhtdllta, Sekiz tiirlii ye1 ile lurml&madan dinlenip omda,

Sabula, yapa-yalnq

din?

huzOFa ermeli, oyle yerlerde! Gogerip duran giizel daglarda, gonle uygun tenha yerlerde, Sdc (ve) yogun sogiitliiklerde ve kiipihiip dukn golciiklerde, Goz bagta biitiin duyulardan a m p , hergeyin goriiniir bilinir

gibi olduw yerlerde,

Hiqbir arm beslemeden h&ra ermeli, oyle yerlerde !"

Goriildiigii gibi, bu giir bag uyakh veya alliterasyonlu dart dortliikten olugan bir manzumedir. Ne var ki dizeleri qok uzundur; dizelerdeki

hece

says, 13 heceli ikinci dize ile 14 heceli onuncu dize hariq tutulursa, I5

ile

21 arasmda degigmpedir. Uygurca mannuneler iqinde dizeleri bun-

ca

uzun

bagka bir ornek yoktur. Ancak, gunu belirtmek gerekir

ki

bu manzu- menin dizeleri gerek anlam gerekse gekil balclmtndan dogal duralclarla ikiye b8liinmiig ve dize bag1 alliterasyonu dize iqinde de tekrar edilmigtir. Bap .

ka bir deyigle, bu manzume iq uyakhdx, Divan giirindeki musammat gekline benzer bir navm gekli ile diizenlenmigtir.

Mannunenin ritmik ogeleri bundan ibaret de _de&ll&. Yine goriil@- gii gibi, manzumenin biitiin dizeleri gramer uya& &diPimk uiak tiirii ile

;

sona eriyor :

.

aranyddanta

/

. .

.

suvlukta

/

. . .

kuvraglzkta

/

. .

.

orunlukta ,3 vb. A y w , her dortliigiin birinci dizesinin ilk y a m tagta "daj@a" kelimesi ' ile sona ermekte ve bunlar b-iitiin &elerle uyakh olmaktadsr. Dortliik- lerin son dizelerindeki anz teg omlurta redifinden once de -guluk

011 .

-gziIuk ol geklinde bir gramer uyaa bbulunmaktadr. ;

Butiin bunlara ek olarak, manzumede, $idiye kadar dikkati e e -

i

i mig olan iki uyak daha vardx. Bunlardan biri dortliiklerin son dizelerinin ,. bqmdaki (Aakag-srzm

. . .

/

flinmek-sizin

. .

.

/

Sere yalnguzm

. . .

I

K%en&-

i

(19)

&in.

.

.), digui & son fig diirtliif$in ikin2 dizele$nin erip redifi ile sona eren ilk parwlamdaki uyaictr :

. . .

basguklug erip

/

.

mvluk erip

/

,

.

so"g2i:tltig erip. Bu zengin ritmik ogelerin - manzumeyi son derece tihenkli ve uyumlu lald@na, onu iprik balamndan oldu@ gibi gekil bakmmdan da butiinlegtirdiBne giiphe yoktur.

Konusu baklmlndan dini olmakla birlikte her kitas1 anz teg orunlarta redifi ile sona eren bu giir ayni zamanda gok b a w d bir doga tasviridir. R e a m kuca&nda inzivaya &lip meditasyon yapmak, mutlak sessizlilfe ve tamsal h d r a kavugmak, Nirvana'ya erigmek arzusunu tagiyan inangll bir Budistin dini arm ve duygulantv dojja ile birlqtiren ve biitiinlgtiren bu giirin Budist mannuneler iginde bir egi veya benzeri yoktur.

Otuz Be$ Budaya Saygz

Buda 6vgiileri icjnde Otuz b i ~ burkanlarka yiikiing yt&innrek

("Otuz

bg Buda'ya says ile ealmek") ad11 eser 8 dizeli 35 lutadan dugan zrzun bir manzumedir (ETS, No. 10, s. 80-101); Sekiz dizeden olupn htalar bag upkh olup bunlar -ka/-ke yiikMlTir men ("-a say@ iIe ewirim") redif3 ile sona eren sekizinci dizeleri ile birbirine b a g l a w t w , ICltahm dizeleri aras~nda serbest gekilde son uyak da bulunur, Son. uyaklar genellikle a v eklerle kurulmw kelimelere dayanan gramer uyakkmdtr.

Bu eserin bir lutasm, ornek olmak iizere, veriyorum :

Temir tuc ktimii~ altun tilgenlig Tegzindilrteci kanlar ba&nglzg Tengri yalnguk erkliglerinte Telim ugurzn ertmig apmrg, TenggergGIiiksy'z coglug yabnlzg TepretgGliiksiiz kii~liig ktkinliig Tengsiz iiltigsiiz ed@ a h k l u g Tengrie sizinge yiikii'nu'r men

"Demir, tung, giimtig (ve) altm g r l u Qviren hiikiimdarlar bagbu@;

T a m (ve) insanlam kudretleri araslnda Cok a m a m ge&mig;

IClyaslanmaz (derecede) parlak (ve) alevli, Depretilmez (derecede) giiClii kuwetli, '

Egsiz menentsiz, iyi (ve) sqkin,

Tanrun, skin oniiniizde say@ ile eflirim!'' Hikmet Br&i

-/

Prajnwiri a& bir gair tarafindan Sanskrit~eden wvrilen ve Bilge bi-

lig paramzt'i, yani "Hikmet erdemi"ni oven manzume de Buda ovgiisii sayl- labilir. Yirmi bir dortliikten olugan bu manzume hecenin 12% kahbi ile

(20)

yadmigtlr. Dortliik alliterasyonlan ile diizenlenmig bu manzumede serbest gekilde son uyak da bulunur. Ban dortlukler de gramer uya& ile birbihe b a g a m g t u . Bircok dizesi 4+4+4 durakh olan bu mamumeden, iirnek

olmak iizere, iki dortlii@ aktanyorum :

AIku kamag tizeliksiz burkanlarnzng Adznlarku aszg kzlur t&l?nlerning Astagz iiklitdegi ogi anas1

Adzrtlzgszz yarlzkar siz amrangzg-a

Kayu

nege umug mag burkanlarnzng Kamagunung yalnguz 6gi siz eriir siz Kamagta yig arzg siiztik bolmak lize Kamaglzg siz anasz siz yarlzkar siz

"Biitiin mevcut (ve) en ustiin Buda'lann, Bagkasma yardun eden asillerin

Arttmn cogaltan anasi, annesi,

Ayrmadan (herkesi) yarh$jarsintz, ey sevgili! Daha nice umut, destek olan Buda'lam Hepsinin tek anasi yalntz sizsiniz;

Herkesten ustiin, temiz ve saf oldu~unuz iein Herkesinsiniz, analansw, yarli$jarsw."

Maitreya &@&ti

Uygurca Buda ovgderi icinde Maytri (Sanskrit9 Maitreya), yani gelecek Buda iein yavlmg ve Arat tarafmdan yaymlanmq olan beg diirt- liikten ibaret giir (ETS, No. 17) iizerinde durulacak de$jerde ve giizelliktedir:

Tort gloklug nom iize Tutgz oger men tiziiksiiz TiQ birip munz teg buyanz Tugayzn sizinge Maytri Sansarta iring mini teg Sakznsar erti kim me yok Sqmakszz Burkan bolmzgta Sakzngzl mini Maytri

u g agu iize bulganmzg ug ugqlug kzlzktzn UntQ nomnung kuginte Untirgil [mini] Maytri Altz kagzglzg yagzlarzm A l p iltgelir mini tamuka Anz tipin sizinge evertim Algzl mini Maytri

(21)

Tugiin nzzvmzlarka agukup TQgelir men m a tamuka Tort kirtii nomlug agatzg T6ziini taturgzl Maytri "Dort lutah ogreti ile Durmadan overim arahkslz; Karghk verip boyle bir sevabi Kavugaym size, Maytri!

Sartsar'da benim gibi bir ceGkegi Dii~iinecek bir kimse bile yok! Sasmaz Buda oldugun zaman Beni de diigun, Maytri!

Uq zehir ile b u l a m a Uq aile krli&dan, @lug toresinin giicii ile C h r beni, Maytri! A l t ~ duyu diigmanlanm

Ahp gotiirniek iizreler tamuya; Onun iqin size geldim,

A h

beni, Maytri !

Tiim tutkularla zehirlenip Diismek iizreyim iste tamuya;

Diirt do@u tore agada'su, Tiimiinii tattlr, Maytri!"

Cok &ha hacimli bir Maitreya ovgiisii Tezcan tarafmdan iglenrnivtir (BT 111, 761-1 121). Bu ovgiiye ait bir parqay da Zieme yayrmlarmgtlr (BSU,

, 1 15- 120). Zieme'nin yaymlad@ dortliiklerden birkapm a~a&ya aktan-

yorum :

Alku yirtinfike aszglzg Alp erenlerning tzngusz

Amranmak uguglug bu orununguz Anagamilar ornzntzn a p u r Aytzn kiint[in] ad[r]umzg Altunlug tagtzn yigedmi~ Adzng[z Jg k6rt[l]e et 'oziingiiztin Adrzlp iiner yarukl[a]r

Yarukunguz tegmQge~tznlzglarnmg Yazzlur intiri ka~zglarz

(22)

24

h I h

Oncesi Tfirk Siiri , Yavhk belgzileri yok[a]dfp '

Yavzz kzlzn~larz any[u]r

...

Anz ejidmig~e tengriler Arztur kon@llfig evlerin Alkuka bodzlzg kzzlarzg Anunup ktide tururlar "Ciimle Sileme faydah Yigit erlerin ylgnah,

Sevgi diyan bu makarmtllz Anagamin makamm (da) agar. Aydan (ve) giinegten yiice,

Altm Dag'dan da iyi,

Se~kin (ve) giizel viicudunuzdan Ayrrllp g h r iglklar(ltllz).

Igi- vurur-vurmaz canlrlarrn Ciizfiliir duyum orgaaIan; Kotiiliik belgeleri yok olup Kotii amelleri a m . Onu duyar-duymaz tamlar

Arrtv duyum evlerini Herkes igin Bodi &Ian Hamlamp bekler (sizleri)." Tdvbe Dualarz

Budist Uygur mannuneleri arasmda tovbe dualan onemli bir yer tutar. Bu t6vbe d u a l a m giizel orneklerinden biri Arat'ta 18 n m r a ile kayit- 11 olamdr. fik kez Bang ve Gabaim tarafindan yayunladan bu tovbe duasi- rn bag ve sonu eksiktir. Mevcut 16 dortliikten ikisi biiiiyifk olgiide, ikisi '

de lumen tahribata u&-a&&n&n bu tovbe duasmm tam ofarak 12 dbrtlfigii korunmug demektir. /a

Dklerindeki hece saylsi 12 ile 17 arasmda deatigen bu mamumeden birka~ dortliigii ornek olarak veriyorum :

Mungwlayu ture b6ge kzlmylarzmzn

Muntag yanglzg kamag tiirliig yazuklarzmzn Muna amtl aca yada ayrglarzmm

(23)

.

Taldt Tekin 25 Una amtz isig dzti'mtin b e e znanu

Umug znag yolp y i r ~ i bakjz tutunu 01 yirtinpi yulalarsnga arzg sllziilll

, Ugan e w e r IIksCkIerinte t6ptln yikiinu'

ustitnki 01 kzlylarunzn 6kiiniir men UkcS telim yazuklarzmzn bilinllr men &iim amtz apmr men yadznur men &mez kizlemez yaprmaz batutmaz men Biligsizlig k r l ~ l a r z m 6pllh akznzun Birtemledi arg d i g kit& tarzkzun Bide y a m t6rcimeksiz it& yokaHzm Bir ikinti tip in^ yoiz kjanti b o i m

"Boylece toplay~p yapmq o l d u k l a m , Bu tiirlii islenmis her tiirlti giinahlam, fgte gimdi aqa yaya lcotiiliiklerimi, P i v a n olup

aff&

difetim y a p t l k l a m . Ve i ~ t e gimdi, d n i i ganiilden inanarak Umut, destek, rehber hoca edinip 0 diinya wraglama yiirekten inamp

Kudretli azider oniinde say@ ile eaerek 'Itukarki o amellerim iqin pigma& duygnin, Hadsiz hesapslz giinahlam itiraf ederim; Kendim simdi ifp edip ortaya dokerim, Ortmem, gizlemem, saklamam (ve) kapatmam. Cahillik amellerim dinsin, ortadan

kallcsln.

Hepsi birden tamamiyle &in, &&Ism; Bir &ha goriinmemek iiae yitsin, yok olsun; Bir ikinci, iiqiincii kez ba&lansm -affolunsun!"

Bu tavbe duasmda, giiriildiigii gibi, bag uyak veya~d6rt1iik'alliterasyo-

nundan bagka son uyak da bulunmaktalr : dortliiklerin her dizesi birbiri ile uyaklidlr. Bu uyaklar, bam dizelerde gerwk uyak olsalar da (.

. .

ma- nu

/

. . .

tutunu

/

. . .

yiikiinii), genellikle, biitiin Uygur wnzumelerinde o l d u b gibi, gramer uyaklanlr.

Dizelerdeki hece saylsi 12 ile 17 araslnda deggmektedir. Buradaki sonuncu dortliigiin biitiin dizelerinin 13 heceli ve 4+ 4+ 5 durakh olmasi dikkati m y o r (son dizedeki k w t i kelimesi kz~anti tarzmda i i ~ heceli olarak okunmalidlr). flk d o r t l i i w I., 2. ve 3. dizeleri de 44-44-5 duraklidx :

Munplayu ,l tiire boge

/

kzlmz~lar~mzn Muntag yanglzg

/

kamag tiirliig

/

yazuklarzmzn M m a amtz

/

aGa yada

/

ayzglarzmzn

(24)

26 fsUm dncesi Tiirk Siiri

-

Umug mag

/

yolp yirgi

/

bakgz tutunu Biligsizlik

/

kzhnglarztn

/

@ztin alkmzun Birtemledi

/

arzg silig

/

kitzibt tarzkzun Birle y a m

/

torgimeksiz

/

itzun yokadzun Bir ikinti

/

tiping yolz

/

kjanti bolzun Hatime Dualarz

fstinsah edilip veya tahta kahp yontemi ile bastmhp gogaltilan ~ u t - .

ra'lann sonlannda manzum dualar vardu. "Hatime dualan" a& veri- lebilecek bu parplarda eseri gogaltip &&tan kimse, kendi a& ile birlikte, olmug y a k d a m a d l a m da zikrederek, yapti& bu iyilik k a q h - m d a kendisi ve y a k d a n i ~ i n dilekte bulunur. Baa hatime dualarmda, ayrtca, tiim iilke hallumn sa@& ve esenliB, ye1 ve ya&urlarm vaktin- de esip yamas1 ve dolaysryla iyi uriin allnmasi igin de dua edilir.

Hatime dualan gekil b a l u m d a n diger manzum metinlerden f q r W gosterir. ,Badan dortliikler halinde diizenlenmig olmakla birlikte bag uyak bunlarla s w l i olmayp butiin dizeler boyunca devam eder; bagka bir deyigle, hatime dualarmda dortliik alliterasyonu de&l, mannune alliterasyonu v a r h .

Sitadapri Sudur (Sit5tapatrcZdharant) Hatimesi

Kamala Agari veya Kamala Anantagiri ad11 bir Budist rahip veya hoca (Uyg. agarz, agari < Skr. 5ccZrya "hoca") tarafindan diizenlenen basma bir

Sitadapatri sutrasinda bulunan hatirne duasma ait bir partpy Arat yayun-

lamgti (ETS, No. 25). Daha soma bu hatimenin bag tarafi da bulunmug ve

butiin p a r p Zieme tarafmdan iglenerek yaylmlanmqtir (BSU, No. 47). Alti dortlukten olugan bu hatime duasi goyledir :

Alku yirtincining atz rnanggalz Anaz wnugsuzlarnuzg yolgzsz yircisi Atz kotrtilmi~ burkan bak~zmzznzng Altun agzzzn nomlayu yarlzkamy Alku adalarta umug boltagz Arvzflar iligi sitadaptri sudurug

Ayancang kirtgiinc kongiilin men kamala acari Ayayu yiiz sekiz kiun yakturup uleyu tegindim Arzj arzg bu nomug yakturmz~ buyan kucinte

Alku kamag tengrilerning aszlzun tengritem kucleri Angulayu ok &gan &m &tun bung tayzz altun hruglarz Adaszz tudaszzzn tiimen t i h e n yqazun

(25)

Taldt Tekin 27

AC krz baalap

iiC

ttlrliig yavrz adalar Amtzkrya ok tavrak bogup arnrzlzp Arka kamag bia ajun tznlzglar uguSr Alaszz bir teg mengilig bolzunlar dgum kangzm baalap alku tznlzglar tfziiksiiz nomlug aarg aaayu

tfrlugsizin bilip alku nomlarnrng tfiliingiite burkan kutrn bulzunlar Bu buyan edgii klrn~nrng tuainte

Burkan kutzn bulup men kamala anantagri kininte Bod kliturme~e tznlzglar oglanlarrnga

Bulturayrn nzrvanzg ang uzlGn@sinte

"Ciimle iilemin baht1 (ve) saadeti

cares& (ve) iimitsizlerin Mavuzu, rehberi, A& ulu (ve) yiice Buda Bakglmlm

Altm a@ ile va'z edip buyurdugu I

Tiirn tehlikeler i ~ i n kurtulug iimidi olan Biiyiiler Ham, Sitadapatri Sutrasm

Sayg (ve)

in an^

d o h goniille, ben, Kamala Apri, Say@ ile yiiz sekiz niisha bastmp p a y l a g t v h . Bu tertemiz Sutra'p b a s t m a sevabmn giicii ile Bilciimle tanrilarm ~ogalsm iliihi gii~leri !

Aym gekilde, Hakan, ve prensler, altm qocuklan, Kazaslz beliislz binlerce (yl) yagasmlar!

A&k (ve) luthk bagta i i ~ tiirlii kotii Metler Su anda derhal 'bitip, siikiinet bulup, Diger beg iilemdeki biitiin canlllar da istisnaslz hepsi birden huziira kavugsunlar. h e m (ve) babam bagta, biitiin canldar Her vakit din agmdan yiyerek

Devamh olma&&u bilip tiim (diger) torelerin En sonunda Buda kutunu bulsunlar !

Bu sevap (ve) iyi amelin kargd~bnda

Buda kutunu bulup ben, Kamala Anantagiri, soma, Beden tag~yan (tiirn) canl~larm ~ocuklarma

Bulduraym Nirvana'y~ en sonunda !"

Sadaka vermenin yararlarz'

Zieme'nin yaylmlamq o l d u a manzum par~alar arasmda sadaka vermenin sevap ve yararlanndan soz eden ve 16 dortliilken olugan bir manzume

(26)

v a r h

( M U ,

No. 15, s. 106-109). Dizeleri genellikle 7 ile 8-9 hece arasinda

de&iin

bu ma~lfllmede serbest olarak son uyak.da bulunur. Mamumenin sonunda Tiirk- bitidim " y a z W y yerine Mogolca bigibey "(ben) yazdun"

kelimesi v a r h . Bu da bu manzumenin Mg01 doneminde yazllmq oldu-

@nu gosterir. ,

Bu m a m e d e n ban dortliikleri aga&ya aktarlyorum :

Anrn amtr upasilar a Angakrya seringler Atz k6trulmig nomlamzp Adruk bu nomug trnglanglar Oz yat ulati ed tavarlarnzng urliigsizin bilingler

t h i g yatzg timedin Ogdilig btqr biringler Bup birser bay bolur tip Burkanlarnrng yarligr Bu birkiye nom kentu" B u l u ~ s u z erdinf ennez mti

dgiig kekig kitqip Ovke 'tu"1u"kin sergurrip Ogtig kmgzg tapznu -0zte uluglarzg ayanglar

Az amranmak bu kongdliig Alkuta znaru tzdrnglar Azaglarnang nomznta Arszkmanglar tZizinler a Otlug oprr ev bark 01

_-

, Ogul krz tigme bag gxg 01

0 1 anr reg savlarka Osal srmtag bolmanglar Azb iiktQli btqrntng Arwr arkagz kirtgiing 01

Apam dzntarlarka ttq bolsar Anrng ti@ ulug 01

Burkan kutr k&Qlug Boz bubtrg 6rtiilii

Buplrg yagmurug yagrtsar Bodi kongiil t6riiyrlr

(27)

Taldt Tekin 29 Oglanlarzm toymlar ,

Odugrn sakzn eringler Ozmak t6zin tile.@ ,

On p&aprt tutunglar Tiit@ k e r i ~ iin cogug Tbzintin beru rdalap TCztinlerning ornrnda T o p i p ornanp eringler

"0 halde gimdi, ey Updsaka'lar, Birazcds bekleyiniz ;

A& ~ i i c e ' ~ va'zettigi Bu seqkin va'zl dinleyiniz !

&nriin yagm, ma1 ve rniilkiin Gqici oldugunu biliniz ;

02

yabancr demeden oviilmiig sadaka veriniz! Sadaka veren zengin olur- Buda'lann buyrujju bu; Bu biricik vaaz bile Bulunmaz inci degil mi?

ocii

kini

giderip &Ice giiciinii durdurup Anaya babaya hiPnet ederek Kendimizden buyiikleri saymlz! Tamahkiirhk arzusunu

Her geyden oteye at=; Sapmglann va'ma Aldanmaym ey asiller !

Ategli indir ev bark;

OBI,

lclz

denilen de ayak ba&; Bunlar gibi sozlere

Gafil olup kanmaym! Az veya

wk,

sadakamn

Arqi arkaa imandn;

Eger rahiplere rastlarsa (insan) Onun yemigi (pek) buyiiktur. - Bu& olmak arzusu

(28)

Sadaka ya&nuru y a g h l u s a Bodi bilinci dogar.

O@llarun ! Rahipler ! Dikkatli (ve) uyamk olunuz Asil kurtulugu dileyip On Buyru@ tutunuz! Kavgay, giiriiltiiyii En baglndan bualup, Asillerin yerinde Oturup yerleginiz !"

Goriildiigii gibi, bu manzurne oldukqa dhenklidir. Bu dhenk, bu dortliiklerde dizebagi alliterasyonundan bagka, dizelerdeki hece saymnln az qok birbirine egit olmaslndan ve bau dortliiklerde abcb, badarrnda da aacb tarmda son uyak bulunmasmdan ileri geliyor. Ayrica, ilk dortlii@in ikinci ve dordiincii dizelerindeki gramer uya& (.

..

seringler

1 ...

tzglanglar) bau dortliiklerin son dizelerinde tekrarlamgtu (.

..

ayanglar

1 ...

bol- rnanglar,

...

tutunglar

l

...

eringler).

Manzumede dhenge katluda bulunan ogelerden biri de dize iqi alli- terasyonlardu :

..

Buyz birser bay bolur. Bu birkiye.

..

Otlug oprz.

...

savlarka Osal szmtag

...

A q z arkagz Boz bubtzg

. . . .

dltlm ve Fanflik iizerine

Zieme'nin y a y d a d @ manzumeler iqinde dili ve deyigi ile clikkati

w -

ken giirlerden biri de oliim ve fanilik iizerine yavlrmg olaru&r

(BSU,

No. 16). On iki dortliikten olugtu@ anlasllan bu giirin dokuz dortliigii, birinci dortliian ilk dizesi hariq, eksiksizdir.

0

[Yu.

....

.]

isig og Yokahakz terkkiye 01

Ywnztzp turur szn stingzik Yangdzp ongi saglur

(29)

Taldt Tekin 31 Uzut ajun bilteci

tige tigit beg i ~ i Ustiinki coglug tengriler &e@ yok oliimke Oprak babkka ok~atz Utun yalnguklarnzng et'dzi 01 U ~ s u z kzdzgszz emgektin Ozgalz kutrulgalz kim ugay fg agrzglar k%edip

fnpiretserler et'ozin fsig tznz kesilip I zgaF teg kamrlur Yaguru tugmy yigitler Yarszngzg yavzz oliimke Y a ~ l p yupanlp ozgu yok Yarlzg bilmez lagzka

6 6

. .

.

_{tath can(m)}

Yok olmasi pbucaktv; Bir biitiin(ken) et (ve) kemik DaBhp her yana saqllu. Ruhlar iilemini bilenler, ~

Hanlar, sultadar (ve) beyler, Yiice (ve) nurlu tanrrlar, Kargi koyamaz oliime. Viran (bir) gehre benzer Gunahk3rlam bedeni ;

Hadsiz hesapslz azaptan Kim kurtulabilir

ki?

HastaMar qogalip AEjrtsalar viicudu

Sicak nefes kesilir (ve beden) A@q gibi devrilir.

Yeni do&u~ genqler (bile) fj@enq, kotii oliimden, Gizlenip kurtulamaz

(30)

Bu manzumede, dortliik alliterasyonunclan bagka, serbest gekilde son uyak'da vard.u. Baa dizeler de 4+3 durakli 7% til~iisiine uyar :

Orrir a j m biheci (443)

age tigit beg i ~ i (4+3)

&eg$i yok iilimke (4f3)

fg agrzglar W e d i p (4+ 3)

. .

. . .

.

. .

hig tmz kesilip (4+3)

I zgac teg kamzlur (4+3)

Yarlrg bilmez yagrka (44-3)

Manzumede &en@ sagayan ritmik ijgelerden biri

de

dize i ~ i allite- rasyon1ard.u :

. .

.

sm siingiik, &e~gii yok oliimke, Oprak balzkka okjatr, I

fg agnglar

. . .

,

I rgac

. . .

vb. Son dortliikte, y- ile baglayan kelimeler ozel- likle se~ilmige benziyor

i

Yaguru tugrmg yigitler

Yarsmpg yavrz oliimke

Yapp yupanq ozgu yok

Yarlrg bilmez yagzka

Kutlu, Seckin Uygur Eli &gtisu"

Zieme'b yay~mlamq olduiu Uygurca mannun metinler araslnda iki altlhk, bir dortliik, bir beglik ve bir ikilikten olugm toplam 24 dizelik bir "Uygur eli" manzumesi bu1unmaktad.u (BSU. No. 39). Uygur eli ve dev- letini (850-1250) oven bu manzumede hukiimdar a d olarak alprn kuirn yi-

gethi# arslan bilge hun "yigitlik ve ikbal& iistiin Arslan Bilge Hun" a& g e ~ y o r (3. ve 4. dizeler). Ancak, bu ada bakarak giirin yaz~ldfg tarih hak- h d a herhangi bir goriig iferi siirmek miimkiin deBldir. Uygur tarihinde 981-985 ylllari araslnda hiikiim siirmiig bir Arslan Hun vard.u @k. Hamil- ton, Les Ouighours, s. 143). Ancak, giirde a& gewn Arslan Bilge Han'm bu hiikiimdar~oldu@ ~iiphelidir; ~iinkii manzumede Meolca bogta ke- limesi ge~mektedir. "Uygur eli ovgiisii" her halde Moj?jol donemine ait 0lmahd.u.

Manzumenin baglnda gu kaylt bu1unmaktad.u : bu yime [a]lkr~lzgm [adrulmq] uygur ilimiz a ("Bu da : Ey kutlu ve seqkin Uygur elimiz!"). Bu ilgin~ ~ i i r goyledir :

Alkr.$rgm a h l m y Alkatmq uygur ilimiz

a