'?I
DIE FARBSTOFFE IN FRUEHEN
Eski DoW
Boy armaddeller
Zeg TFZ Dop.Dr.
Diclc[ln. FcnEdcbiyat Fak. Kimya BBI. DhlARBAKIR
19. yy.m ortasmda B o t ~ Avrupa iilkeleri, Bnceleri yaln~zca ev eSyos1 olarak g6zledikleri geleneksel Dogu h a l ~ s l n ~ sanot eseri olorok ele almoya boglodl- lor. 1880-1920 orasmdaki zomandan koynaklonan yorumlordo hergeyden Bnce ha11 renklerinden ov- giiyle sBz ediliyordu. Ger~ekten hol~ylo Bzdeglepig olan renkler, Bteki dokumolora gBre daho etkileyici ve doyurucuydu.
Amo yiizlerce boyarmadde tan~smdan sonra eski Dogu h d o r m d a k i boyormodde konusundoki eski bilgilerin tiimiiyle dogru olmad~g~ saptand~. Bu amoqla yapdocok en iyi sey, gok kii~iik miktorlor iqin uygun olan modern kimya yBntemleriyle bir haluun ~egitli k~slmlormdon o h a n birkoq liften boyarmoddeleri Bziitleyerek [ekstrakte ederek], bu- lunon her bir boyormodde bile~enini oyrl ayn ince- lemektir.
OMENTTEPPICHEN
In der Mitte des 19. Johrhunderts entdeckten die Laender Westeuropos den traditionellen Orienttep- pich als Kunstwerk; vorher hatte man ihn vor oUem als niitzlichen Einrichtungsgegenstond betrachtet.
In den Kommentaren ous der Zeit zwischen etwa 1880 und 1920 werden von oUem die Farben der Teppichelobend hervorgehoben. Totsaechlich sind die Farben gekniipfter ~ e ~ b i c h e tiefer und sotter 01s die onderer TexfiIien.
Nach vielen hundert Farbstoffidentifizierungen aber wurde festgestellt, doss die alten Berichte iiber die Farbstoffe in friihen Orientteppichen nicht gonz richtig sind. Es wird om besten sein, einfach zu schildern, was man findet, wenn man aus einigen Fosern, die den verschiedenen Forbbereic- hen eines Teppichs entstammen, die Forbstoffe axtrohiert und mit den Methoden der modernen Chemie, die den geringen Mengen angepasst sind, die einzelnen Forbstoffkomponenten untersucht.
west European countries hove begun to consider &iiflerden e&liyordu. knuu ve
. .
sari boyama- the troditional oriental carpet 0s 0 work of art, da mordan alarak gap k d d y o r d u . bir which they hod eadier regarded a s o household giysiyi h m z l y a boyamak ipin bir kaC bin bacek article only. Their colours were referred to with kabugugerekiyordu.oppreciotion in the evaluotians mode in the period & paglardan beri, keten ve pamuklu dokunma- 1880-1920. In fact, the colours which were specifi- larm agaramas1 ezel bir swat olmwtur. ipek ve cally identified with carpets were more impressing yjinliiler gene&kle kolayca boymyor ama beyaz and stotisfying compared with those of other woven renkte istendiginde dokuma, istenen sonup h-
structures. caya dek yanan kiikiirt dumanma tutuluyordu.
B U ~ ofter acquaintance with hundreds of dyestuffs. SelliiJozik elyaflarda ise yeterli beya& ancak uzun it has been observed that the old informotion about ve yorucu bir iglem sonucu elde edilebiliyordu.
dyestuffs in ancient oriental corpets is not quite Eski paglarda iki bin yd bayunca agartma tekni- correct. The beet thing to do, therefore, for the ginde fazla bir geligme olmah. @dtli alkaliler purpose is to extroct the dvestuff by modern che- k u l l d a r a k dokuma kaynathyor, giineg ig~@nda mical methods from the fibres token from different tutuluyor, yay& ayram ya da ekgimig dit iqinde parts of the carpet, and to analyse eoch dyestuff natiirlegtiriliyor ve bu iglemlerin tiimii ya da bi component separately. bbliimii, istenen beyazhk elde edilinceye dek yinele-
niyordu [Edelstein, 19481.
328 TEKSTIL VE MAKINA CILT:l SAYIB KASlM 1987
-
Edinburg'lu Dr. Francis Home, agartma sorunu- 18.yy. da tekstil sanayii, buyiikkimya sanayiinin na ilk kez kimyayl sokmug ve 1756'da agartma ana dah idi. Keten bezinin agartdmasi ipin dokuma konusunda , ''Xgurfm &erine Deneyler" (Experiments kesilmig siit ile igleniyor, soma keten bezi ~imenle- on Bleaching) a& bir kitap yaznugbr. h l i i kimyac~ rin iizerine serilerek giineg altmda agarmaya bwa-
~.W.Scheele ise kendi kegfi olan klor gazuun khyordu. Fabrika al~eginde iiketim ipin yeterli ne agartma azelligini kegfetmig, bu 6zelligi ticari alan- kesik siit. ne de pimenlik v a r d ~ . Bu nedenle kimyasal da uygulanmasi ise C.L.Berthollet tarafmdan ger- agartma ysntemleri a r a n h . Dokumanm seyreltik peklegtirilmigtir. Berthallat kloru, 6nce sulu pazelti, siilfiirik asit ya d a potas ipine daldudd~gmda.
sonralari ise alkali p8zelti halinde pamuklu ve keten giineg ig~gmda h&ca agar&@ bulundu.
dokumalara uygulamlgbr. Berthollet'nin alkali klor
pbzeltisi lasa zamanda genig bir kullmm Tekstil fabrikasyonunda kullarnlan kim~asal bulmug ve ~ ~ ~iiretildigi yefi n ~ ~ a,-jlyla -lavel * d ~ maddelerin tam derigimi her zaman tutturulanuyor- sup" ya da "BerthoNet suyu" d y e iin kazanmgbr. du. Cbzeltiler seyreltik oldugunda hip bir etki
3 -
BertholletTnin bulugunun ticari ijnemini garen J ~ - gbsteremiyor, derigik oldugunda ise lifleri parpah-
.
m e s ~ a t t , bu iglemi hgiltereVye sokmugtur, 1978'de yordu. Aci deneyimler o zamana dek fabrikatBrlere hgiItere.de Charles Tenant, klor ipin p8ziicii olarak y a n h bir Weltinin keten bezini ne denli kolay potasyum hidroksit yerine kirep kaymagm koymus- par@an&glnl WPtmigti. Bu kawsmda ve 17gg9da sanmiig bep iizerinden Mar gepire- analitik k i m y m nice1 telmikleri geligtirilmek zo- rek, agartma tozu geklinde va kolay tagmabilir r u d a k a h d [~zabadvary, 19751.6zellikte aktif klor elde etmeyi bagarnugtir. Giinii- Urdu kimyacl Robert Boyla "Renklere &$kin miizde tekstil sanayiinin kimyac~ ve kimya miihen- Deneiler ve Dgfiinceler" (Experiments and Consi- disleri ha16 daha h h ve daha ekonomik agartrna derations, Touching Co1ors)adh yap~tmda boyama ybntemleri ipin geligme kaydetmektedirler. Ekono- iglemleri, bayarmaddeler ve boyannug dokumaya mik fiyatlarla peroksitlerin sokulmas~ ve yiiksek iligkin pegitli incelemelerini anlatnugb.
h d a siirekli agartma diizeneklerinin geligtirilmesi.
lg71.de Fransa,da Bagbakan Colbert,sBoyma tiim siireci giinler yerine dakikalar mertebesine fcin Gene[BilgilerO((Te Ceneral~tlstrucfions for indirmigtir.
Dyeing) a& eseri yaylrnlatnug ve burada boyamacl- lar g e r ~ e k boya ile boyayanlar va sahtc boya ile 17. yy. ortalarindan soma mordan olarak pegitli boyayanlar diye iki grupta incelenmigtir. Fransiz kimyasal rnalzernelerin genig alpekli iiretimi, Yeni Bilimler Akademisi iiyesi olan Dufay ise yiinlii Diinya'mn kegfedilmig olmas~, kognil ve bakkam iizerinde pegitli boyalarm bashg~ konusunda yiizler- agaci bayasi gibi yeni ve ucuz hoyarmaddelerin ce test yaparak kargiagbrma s t a n d a r l olarak
-
elda edilmesi ve nihayet kalay ve kognilden solmaz kulladabiecek boyah dokumalar geligtirmigtir.lurrmv boy- iiretimi gibi rastlanbsal buluglar ayrica, &el boyah dokuma iizerinde tepkimeye
i boyah kumaglarl cazip hale getirmigtir. 1982'de girerek kullanllan boyarmadde t m s ~ yapabilecek Royal Society'nin ilk iiyelerinden b i i olan Sw bii dizi test pazeltileri geligtirmigtir. Ve nihayet William Petty. b o y a m m yaygn pratiklerinin ta- Dufay, boyama maddesi ile elyaf arasindaki kimya- rihpeaine iligkin bir makale yazrmgb. Makalesinde sal ilgi kavrammdan hareketla boya ile yiinlii, Petty, bu tarihte boyamada k u l l d a n malzemelerin pamuklu ve ipekli dokuma arasmdaki kimyasal ilgi listesini gi3yle vermektedir: Zap (demir sulfat) ve farkhhklaruu slralam~gbr. Dufay'm ardmdan Hellot, akpaagap, agap kabugu, nar pipegi. ceviz a g a c ~ yiidii dokumayl bayama konusunda miikemmel
% 1
kabugu, safra, sumak, krem tartar, giiherpile, pratik teknikleri yaylmlam~gti. Hellot'nun asistam nigadr, potas bitki kiilii), kirep, garap, ispirto, ve Bndegelen Frans~z kimyac~s~ olan Macquer, sirke, limonsuyu, kezzap, bal ve melas, kepek, un, ipekli dokumalarm boyanmasma iligkin dogru ilke- yumurta sansl, mayah hamur, kimyon ve sinameki. leri belirleyerek yaylmlanugbr. ipekliyi Prusya ma- Petty'ye gbre mavi ipin pivitotu, indigo ve bakkam visi ile boyama iglemini ve ipek iizerinde. kognilin agacl; sarl ipin muhabbet pipeB (Reseda luteola), yiidiide verdigi p a r l a m a kmnm renk elde edecek s e n boya a g a c ~ [sar&Bk), nadiren de zerde~al; bir y8ntemi geligtirmigtir. Yine de Berthollet'nin
* l a r m ipin l d servi a g a c ~ , kmlagap, kBkboya, "Boyama Sanat~nln Temelleri" (Elemts of the Art kognil, aspir [yalanc~ safran) ve nadiren de h r m v of Dyeing) a& y a p ~ h , bu konuda uzun siire en boyas] k u l l d d ~ @elstein. 19481. andegelen bilimsel p a h ~ m a olarak k a h g b . Bert-
TEKSTlL VE MAKINA ClLTrl S A Y I B KASIM 1987 329
