Ö. Fa ruk Hu yu gü zel*
A REVIEW OF TURKISH CYPRIOT LITERATURE STUDIES ABSTRACT
Turkish Cypriot Literature can be seen as a regional branch of Turkish literatu-re in general. Studies on this literatuliteratu-re need to take into account the literary movements in İstanbul, which is the real focal point, and in other centres of Turkish literature as well as the relations with English and Greek Cypriot litera-tures. In addition to these, researchers need to delve into the geographical and historical position and the social structure of Cyprus.
Based on these criteria, this article is a study of the prominent names of the Turkish-Cypriot literature and Cypriot folk literature. It also includes a review of the existing studies on this literature.
Keywords: Cyprus, Turkish Literature, Cyprus Press, Cyprus Folklore. ÖZET
Kıbrıs Türk edebiyatı, genel Türk edebiyatı içerisinde bir bölge edebiyatı olarak değerlendirilebilir. Bu edebiyat araştırılırken, aslî merkez olan İstanbul'daki ve Türk edebiyatının diğer merkezlerindeki edebiyat hareketleriyle, İngiliz ve Rum-Yunan edebiyatlarıyla ilişkileri dikkate alınmalıdır. Bunun yanında, tabiî olarak, Kıbrıs'ın tarihî-coğrafî durumu ile sosyal yapısı da göz önünde bulundurulmalıdır. Bu çalışmada, yukarıda belirtilen durumlar göz önünde bulundurularak, Kıbrıs Türk edebiyatının önde gelen isimleri, Kıbrıs halk edebiyatı ile bu edebiyat üzerine yapılan çalışmalar ana hatlarıyla ele alınmıştır.
Anahtar kelimeler: Kıbrıs, Türk Edebiyatı, Kıbrıs Basını, Kıbrıs Folkloru. * Prof. Dr., Doğu Akdeniz Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü.
tı içe ri sin de bel li bir ağır lı ğı ve di ğer millî ede bi yat lar la be lir li iliş ki ve ya alış ve riş -le ri var dır. Bu na ben zer şe kil de millî ede bi yat ta rih -le ri içe ri sin de de çe şit li böl ge ve şe hir le rin mu ay yen bir ağır lı ğı ve bu böl ge ve şe hir ler ara sın da da mu ay yen iliş ki ve alış ve riş ler var dır.
Millî ede bi yat ta rih le ri ya zı lır ken, ço ğu za man bü yük bir ve ya iki edebî mer kez ve bu mer kez ler de or ta ya çı kan ede bi yat ha re ket le ri dik ka te alın mak la bir lik te, bu mer kez ler dı şın da ki ikin ci ve ya üçün cü de re ce mer kez ler de or ta ya çı kan ede bi yat ha -re ket le ri nin de in ce len me si ge -re kir. Çün kü ede bi yat ta ri hi sa de ce zir ve şah si yet le rin ve bü yük edebî ol gu la rın de ğil bü tün edebî şah si yet le rin ve ol gu la rın göz önü ne alın -dı ğı bir ta rih ol mak du ru mun da -dır.
Uzun ta ri hi bo yun ca Türk ede bi ya tı nın aslî ve tâlî mer kez le ri ni teş kil eden böl -ge ve şe hir ler de bir ta kım de ği şik lik ler ol muş tur. Söz -ge li şi İslâm ön ce si dö nem de ve İslâmi dö ne min ilk za man la rın da Ho ço, Tur fan ve Kaş gar gi bi şe hir ler ve da ha son -ra He -rat ve Se mer kant şe hir le ri Türk ede bi ya tı nın aslî mer kez le ri ol muş tur. 1453’te İs tan bul’un fet hin den son ra da çok uzun bir sü re Türk ede bi ya tı nın aslî mer ke zi İs tan bul ol muş tur ve bu du rum gü nü müz de de de vam et mek te dir. Os man lı İm pa ra tor -lu ğu dö ne min de İs tan bul dı şın da Bağ dat, Ka hi re, Ka zan vs. gi bi şe hir ler de edebî mer kez ler ola rak bir iş le ve sa hip ol muş lar dır.
Mat ba acı lı ğın, ki tap ba sım tek nik le ri nin ge liş ti ği ve okur ya zar ora nın da önem li bir ar tı şın gö rül dü ğü 19. yüz yıl da Türk ede bi ya tı da ha di na mik ve zen gin bir man za ra ka zan mış tır. Bu yüz yıl da ye ni ede bi yat tür le ri or ta ya çık mış, bu tür ler de eser ve ren bir çok şah si yet ye tiş miş ve eser sa yı sı da tah min le rin çok üze rin de bir ar tış gös -ter miş tir. Ede bi yat ta bu di na mizm ve ha re ket li lik 20. ve 21. yüz yıl lar da da ar ta rak de vam et miş ve et mek te dir. Böy le ce ge rek Os man lı ede bi ya tın da ge rek se mo dern Türk ede bi ya tın da da ha faz la sa yı da edebî mer kez te şek kül et miş ve bun lar ara sın da da kar şı lık lı alış ve riş ler art mış tır. Os man lı İm pa ra tor lu ğu dö ne min de İs tan bul dı şın -da Ka hi re, Se la nik, İz mir, Bur sa gi bi mer kez le ri, Tür ki ye Cum hu ri ye ti dö ne min de de özel lik le An ka ra’yı bu na bir ör nek ola rak ve re bi li riz.
Bu böl ge ve şe hir ler de ki edebî ha yat, mer kez de ki ede bi ya ta önem li öl çü de bağ -lı ol mak la bir lik te böl ge ve ya şeh rin ta rihî-coğ rafî du ru mu na ve bun lar dan bes le nen sos yal ya pı ya bağ lı ola rak da önem li fark lı lık ve de ğiş me ler gös te re bil mek te dir.
Şim di bu çer çe ve de ge nel ola rak Türk ede bi ya tı ta ri hi içe ri sin de Kıb rıs Türk ede bi ya tı nın ye ri ne dir? Ka na ati mi ze gö re Kıb rıs Türk ede bi ya tı nı da ge nel ola rak Türk ede bi ya tı içe ri sin de bir böl ge ede bi ya tı ola rak gör mek ge re kir. Baş ka de yiş le Aze ri, Ka zak, Öz bek, Kır gız ve ya Kı rım ede bi yat la rı na sıl ge nel Türk ede bi ya tı içe
ri sin de bir böl ge oluş tu ru yor sa Kıb rıs Türk ede bi ya tı da bu du rum da dır. Bu ra da sa -de ce kar şı lık lı iliş ki le rin ma hi ye ti ba kı mın dan bir fark lı lık söz ko nu su dur.
Bi lin di ği gi bi 1571’den son ra üç yüz yıl dan faz la bir sü re Os man lı ida re sin de ka lan Kıb rıs, da ha son ra sek sen iki yıl İn gi liz ler ta ra fın dan ida re edil miş, bir ge çiş dev -re si ve ar ka dan ge len zor lu bir mü ca de le den son ra nis be ten ba ğım sız bir yö ne ti me, bir cum hu ri yet ida re si ne ka vuş muş tur. 438 yıl sü ren bu dö nem de Kıb rıs’ta Türk di liy le mey da na ge ti ri len ede bi ya tın çe şit li ör nek le ri or ta ya kon muş ve bu ede bi yat çe şit li dev re ler de ba zı te sir le re da ha çok açık ola rak bu gü ne ka dar de vam edip gel miş tir.
Kıb rıs’ta mey da na ge len Türk ede bi ya tı araş tı rı lır ken, da ha ön ce be lirt ti ği miz gi bi bu ede bi ya tın aslî mer kez olan İs tan bul’da ki ve di ğer mer kez ler de ki ede bi yat ha re ket le riy le iliş ki le ri ne dik kat edil me si ge rek ti ği gi bi ay rı ca Kıb rıs’ın ta rihîcoğ rafî du ru mu ve sos yal ya pı sı na da dik kat edil me si ge re ke cek tir. Kıb rıs ede bi ya tı üze -ri ne ya pı la cak bi lim sel bir ede bi yat araş tır ma sın da bu iliş ki ler ko nu su nun ve ta -rihî, coğ rafî ve sos yal du ru mun ede bi ya ta te si ri me se le si nin tat min edi ci bir şe kil de ce -vap lan dı rıl ma sı şart tır.
Kıb rıs ta ri hi ve ede bi ya tıy la il gi li araş tır ma la rın teo rik ba kım dan ge nel Türk ta rih ve ede bi ya tıy la il gi li araş tır ma lar dan ma hi yet iti ba riy le faz la bir far kı yok tur. Ya ni ay nı prob lem ve zor luk lar la Kıb rıs ede bi ya tı araş tır ma la rın da da yüz leş mek du ru -mun da yız. Sa de ce prob le min ça pın da bir kü çül me söz ko nu su dur. Baş ka bir de yiş le böl ge ve ya şe hir ede bi yat la rıy la il gi li araş tır ma lar millî ede bi yat araş tır ma la rı ve ya da ha ge niş çer çe ve de dün ya ede bi ya tı araş tır ma la rıy la ay nı prob lem le ri ele al mak du ru mun da dır lar.
Kıb rıs Türk ede bi ya tı nı Türk ede bi ya tı içe ri sin de bir böl ge nin ede bi ya tı gi bi gör mek ten fark lı ola rak, onu ay rı bir ede bi yat, bir azın lık ede bi ya tı gi bi gör me ko nu sun da ba zı id di alar var dır. Kıb rıs ede bi ya tı üze rin de ki de ğer li araş tır ma ve in ce le me le riy -le ta nı nan Ha rid Fe dai’nin bir ma ka -le sin den1 öğ ren di ği mi ze gö re Kül tür ve Tu rizm Ba kan lı ğı ta ra fın dan 2006’da ya yım la nan Türk Ede bi ya tı Ta ri hi ad lı dört cilt lik ha cim -li eser de yer alan Kıb rıs Türk ede bi ya tıy la il gi -li bö lüm de ve baş ka ba zı ya zı lar da bu yol da ba zı fi kir ler or ta ya atıl mış ve atıl mak ta dır. Bu ya zı lar da “az lık ede bi ya tı, azın lık ede bi ya tı, Kıb rıs lı Türk Ede bi ya tı, Kıb rıs lı Türk şi iri, Türk çe ede bi yat” gi bi te rim ler kul la nı la rak Kıb rıs Türk ede bi ya tı nın ta ma men fark lı bir ede bi yat ol du ğu yo lun da bir iz le nim uyan dı rıl ma ya ça lı şıl mak ta dır. Bu du rum bi raz da bi ze İn gi liz di liy le mey da -na ge ti ri len İn gi liz, İr lan da ve Ame ri kan ede bi yat la rı nı, Al man ca ile mey da -na ge ti ri len Al man ve Avus tur ya ede bi yat la rı nı ve baş ka ben zer ör nek le ri ha tır lat mak ta dır.
An cak ka na ati mi ze gö re Kıb rıs Türk ede bi ya tı ile Tür ki ye’de ki ede bi yat ara sın da İn gi liz ve Ame ri kan ede bi yat la rı na ben zer şe kil de bü yük bir fark bu lun ma mak ta dır. Kıb rıs Türk ede bi ya tı ile Tür ki ye’ de ki ede bi yat ara sın da ki iliş ki Kı rım’da ki ve -ya Azer bay can’da ki ede bi -yat ile Tür ki ye’de ki ede bi -yat ara sın da ki iliş ki ye ben zer bir
1 “Türk Ede bi ya tı Ta ri hi İçin de Kıb rıs-Mer ke zi Sor gu la yan Bir Azın lık Ede bi ya tı”, Mü te fer ri ka, nr. 34,
fark lı ol mak la bir lik te, ta rih bo yun ca Kıb rıs lı Türk le rin Rum lar la bir lik te ya şa mış ol ma la rı ve sek sen iki yıl da ol sa İn gi liz ida re si al tın da kal ma la rı, Kıb rıs Türk ede bi ya -tı ile Rum ve İn gi liz ede bi yat la rı ara sın da ba zı iliş ki le rin ve ya et ki le rin oluş ma sı na yol aç mış tır ve bun la rın ih mal edil me si de ka nı mız ca ne müm kün ne de doğ ru dur.
Açık tır ki Kıb rıs Türk ede bi ya tı üze rin de edebî açı dan en faz la be lir le yi ci olan fak tör, Tür ki ye’de ve mer kezî ola rak İs tan bul’da gö rü len edebî eği lim ve mo da lar ol -muş ve İs tan bul’da ki edebî mo da ve eği lim ler di ğer böl ge ve şe hir ler de ol du ğu gi bi bel li bir za man ara lı ğın dan son ra Kıb rıs’ta da ken di ni gös ter miş tir. Türk ede bi ya tı na ait bu te si rin ya nı sı ra Kıb rıs’ta ki ede bi yat ha re ket le rin de el bet te ki İn gi liz ve Rum ede bi yat la rın dan ge len te sir ler de var dır.
Tür ki ye’de ki ede bi ya tın Kıb rıs’ta ki ede bi yat üze rin de ki te si ri ko nu sun da bir kaç ör nek üze rin de du ra bi li riz. Os man lı ede bi ya tı dö ne min de Kıb rıs’ta ba zı di van şa ir le ri ye tiş miş ve bu şah si yet ler şu ara tez ki re le rin de yer al mış lar dır. Kıb rıs müf tü sü Hil mi Efen di’nin şi ir le ri nin biz zat II. Mah mut ta ra fın dan tak dir le kar şı la nıp ödül len di ril di ği ni bi li yo ruz. Bu şa ir ler den ba zı la rı nın di van la rı ve şi ir le ri son ra ki yıl lar da ki -tap ha lin de ya yım lan mış tır.
Kıb rıs mu ta sar rıf lı ğı (1862-1863) sı ra sın da Zi ya Pa şa ve Ma go sa sür gün lü ğü (1873-1876) sı ra sın da da Na mık Ke mal, Kıb rıs lı genç ler üze rin de edebî açı dan bir et ki ye sa hip ol muş tur. Kıb rıs ede bi ya tın da mo dern ro ma nın ilk ör ne ği ni Ya digâr-ı Mu hab bet adıy la 1894’de ya yım la yan Kay taz za de Na zım’ın (18571924) hem şi ir le rin de hem men sur eser le rin de Na mık Ke mal ve Re ca iza de M. Ek rem te si ri ra hat -lık la göz lem le ne bi len bir du rum dur.
Sul tan II. Ab dül ha mit dev rin de yurt dı şı na ka çan ve bir sü re Kıb rıs’ta ka lan şa ir Eş ref gi bi Jön Türk ha re ke ti ne ya kın edebî şah si yet le rin de bu ra da be lir li bir et ki -si ve ya izi ol muş ol ma lı dır.
İn gi liz ida re si sı ra sın da Tür ki ye’den Kıb rıs’ta ki Türk okul la rı na, is tis naî dö nem ler dı şın da sü rek li öğ ret men ler gön de ril me si ve bun la rın ço ğun luk la Türk çe ve ede bi yat öğ ret men le ri ol ma sı da Türk ede bi ya tın da ki ba zı eği lim le ri Kıb rıs’a ta şı mış tır. Ni -te kim ün lü ede bi yat ta rih çi si İs ma il Hik met Er tay lan’ın Kıb rıs’ta gö rev yap tı ğı sı ra da 1934 yı lın da ha zır la dı ğı bir al fa be ve beş kı ra at ki ta bı 1946’ya ka dar il ko kul lar da oku -tul muş tu. Onun yaz dı ğı Efe nin Gün lü ğü ve Kor sa nın Göz de si (1933) ad lı ope ret ler de Kıb rıs’ın ti yat ro ha ya tın da yan kı la nan eser ler ara sın da dır2. İb ra him Ze ki Bur dur lu ve
2 Er tay lan’ın, 150’lik ler lis te sin de ol ma sı do la yı sıy la bu yıl lar da Cün ye’de ya şa yan Rı za Tev fik’i Kıb
-rıs’a da vet ede rek Se rab-ı Öm rüm ad lı şi ir ki ta bı nın Lef ko şa’da Arap harf le riy le 1934’te ba sıl ma sı na ve si le ol ma sı da dik ka te lâyık bir ol gu dur.
3 İs tan bul, 2001, s. 119-121.
Arif Ni hat As ya da Kıb rıs’ta gö rev ya pan ün lü şa ir ve ya zar lar dan dır. Bur dur lu, 1950’li yıl lar da Kıb rıs’ın Türk çe ga ze te le rin de sık sık ya yım la dı ğı şi ir ler, hikâye ler ve şi ir ki tap la rıy la ve ga ze te ler de dü zen le di ği ede bi yat say fa la rıy la bu ra nın ede bi yat ha ya tı na dik ka te de ğer bir can lı lık ge tir miş ti. Arif Ni hat As ya’ nın şi ir le ri de özel lik le at mos fe ri ve te ma la rı ba kı mın dan iki ede bi yat ara sın da ki bü yük ya kın lı ğın dik ka te de -ğer ör nek le ri ara sın da dır.
Tür ki ye’de II. Meş ru ti yet’ten iti ba ren yay gın la şan ve Cum hu ri yet dö ne min de de bir sü re de vam eden he ce şi iri nin Kıb rıs’ta önem li tem sil ci le ri gö rül dü ğü gi bi Ga rip ha re ke ti ne ya kın şi ir ler ya zan şa ir ler de var dır. He ce şi iri nin te si ri ni Nev zat Yal çın ve Na zif Sü ley man Ebe oğ lu ve Ur ki ye Mi ne Bal man’ın şi ir le rin de, Ga rip Şi iri -nin te si ri ni de yi ne Ur ki ye Mi ne Bal man’ın ba zı şi ir le rin de ve Pem be Mar ma ra’nın eser le rin de gö re bi li riz.
Bu te sir ve ya ya kın lık lar me se le sin de ro man ve hikâye tür le rin de de ör nek ler ver mek müm kün dür. Bu ko nu da ken di ni gös te ren en önem li ben zer lik Tür ki ye’de ki ede bi yat ta Kur tu luş sa va şı ve ya millî mü ca de le nin yan kı la rı ile Kıb rıs’ta 1960-1974 ara sın da ki millî di re niş dev re sin de ve 1974 son ra sın da Türk le rin ver di ği mü ca de le nin ede bi yat ta ki akis le ri dir. Tür ki ye ’de ya zı lan bir çok millî mü ca de le şi iri ve ro ma -nı gi bi Kıb rıs’ta da İn gi liz ida re si ne ve Rum la ra kar şı yü rü tü len millî var lı ğı ko ru ma ve ayak ta tut ma mü ca de le si doğ rul tu sun da ya zıl mış bir çok şi ir, ro man ve ti yat ro ese ri var dır. Yi ne Öz ker Ya şın, Hik met Afif Ma po lar ve Kut lu Ada lı gi bi şa ir ve ya zar -la rın ver di ği eser le rin sa de ce Kıb rıs ede bi ya tın da de ğil, Tür ki ye’de ki ede bi yat ta da ba zı yan kı la rı ol muş tur. Bü tün bu eser ler de ele alı nan baş lı ca ko nu, Tür ki ye ile Kıb -rıs ara sın da ki ta rihî, sos yal ve kül tü rel ya kın lık lar dır.
Kıb rıs’ın bir sü re İn gi liz ida re sin de kal ma sı, ya zar la rın eği tim le ri sı ra sın da İn -gi liz ce yi iyi öğ ren miş ve ya İn -gi liz ce eği tim yap mış bir okul dan ye tiş miş ol ma la rı ve hat ta bir dö nem Tür ki ye’den Kıb rıs’a ki tap ve der gi gi ri şi nin ya sak lan ma sı gi bi se bep ler do la yı sıy la Kıb rıs Türk ede bi ya tın da İn gi liz ede bi ya tı nın da bir te si ri el bet te ki ol muş tur. Bu du ru mun bir so nu cu ola rak ba zı şa ir ve ya zar lar hem Türk hem İn gi liz di lin de eser ver miş ler di. Ha ya tı nın el li yı lı nı Lon dra ’da ge çi ren ve ora da ha ya -ta ve da eden Os man Tür kay (1927-2001) bu isim le rin en ün lü sü dür. Onun 1987’de Lon dra ’da dü zen le nen bir pa nel de “Bir da lım Tür ki ye’de, bir da lım Lon dra’da, bir da lım New York’ta kal mış bir şai rim” de me si bu iki li du ru mu ha zin bir şe kil de be -lirt mek te dir. Bu nun la bir lik te İn ci En gi nün, Cum hu ri yet Dö ne mi Türk Ede bi ya tı3ad -lı çok de ğer li ça -lış ma sın da Os man Tür kay’ı Türk ede bi ya tı kad ro su için de ve “Türk şi iri ni dün ya ya ta nı tan bir şa ir” ola rak de ğer len dir miş tir. Tür kay’ın bu ra da be lirt me -ye ça lış tı ğı mız du ru mu, Türk ede bi ya tın da Mev la na, Gen ce li Ni zamî ve ya Cen giz Ayt ma tof gi bi şa ir ve ro man cı la rın du ru mu na ben ze mek te dir.
Yük sek öğ re ni mi ni İn gil te re’de ya pıp ön ce İn gil te re’ye, da ha son ra Fran sa’ya yer le şen ve bir da ha Kıb rıs’a dön me yen Ta ner Bay bars da Türk çe şi ir le ri nin ya nı sı
-4 Da ha ge niş bil gi için bkz. Ser vet Sa mi De de çay, “Kıb rıs lı Türk ve Rum Ozan la rın Kıb rıs lı Türk ler
Hak kın da Yaz dık la rı Rum ca Des tan lar, Tür kü ler ve ya Şi ir ler”, Bib li yog raf ya: Kıb rıs lı Türk ler Ta ra
fın dan ve ya Kıb rıs lı Türk ler Hak kın da Türk çe ve ya Ya ban cı Dil ler de Ya zı lıp Ya zı lıp Ya yım lan mış Ki -tap lar, Lef ko şa, 1987, s. 81-84; Ha rid Fe dai, “Rum ca Bir des tan”, Kıb rıs Türk Kül tü rü, Bil di ri ler I,
An ka ra, 2002, s. 1-18.
gi liz ede bi ya tı ara sın da ih ma li müm kün ol ma yan bir iliş ki ler ağı nın var lı ğı nı gös ter -mek te dir.
Kıb rıs Türk ede bi ya tıy la Rum ve ya Yu nan ede bi ya tı ara sın da da şüp he siz ki ba zı iliş ki ve ya kın lık lar ol muş tur. Bu du rum el bet te ki köy ler de ve ka sa ba lar da Türk ler le Rum la rın uzun bir sü re iç içe ve iki dil li bir ha yat ya şa ma la rı ile ya kın dan il gi -li dir. Bu i-liş ki ler ko nu sun da kar şı mı za çı kan bir kaç önem -li ol gu yu be -lirt mek ye ter -li ola cak tır. Kıb rıs Türk ede bi ya tı içe ri sin de ba zı halk şa ir le ri ve ya saz şa ir le ri var dır ki bun lar Rum ca’yı iyi ko nuş ma la rı do la yı sıy la bir kı sım şi ir le ri ni Rum ca söy le miş ve Rum saz şa ir le riy le atış ma lar yap mış lar dı. Aro dez li (Kal kan lı) Meh met Mol la Ali ve Lu ri ci na (Akın cı lar) kö yün den Mus ta fa Mu zaf fer (Öz boş nak) ad lı saz şa ir le ri bu nun bi li nen ör nek le ri ara sın da dır.
Öte yan dan Türk le rin ha ya tın da önem li olan ba zı olay la rı şi ir ko nu su ya pa rak bu ko nu lar da Rum ca des tan lar ya zan Rum saz şa ir le ri de var dır. Baf lı Azi nas adıy la bi li nen bir saz şa iri nin, Ha ra lam bos M. Azi nas’ın, Ata türk’ün ölü mü do la yı sıy la yaz dı ğı “Ke mal Ata türk’ün Ha ya tı ve Ölü mü” baş lık lı 154 mıs ra lık Rum ca des ta nı bu nun en ta nın mış ör nek le ri ara sın da dır. Rum halk şa ir le ri ay rı ca Türk ler le Rum lar ara sın da ce re yan eden ve her iki top lum da da yan kı la nan ba zı önem li olay la rı da şi ir ko -nu su yap mış lar dır4.
Bun dan baş ka bir de Rum lar la bir lik te ya şa ma ide ali ne ina nan ve şi ir le rin de Ak de niz uy gar lı ğı, sa vaş kar şıt lı ğı ve ba rış te ma la rı nı şi ir le rin de iş le yen Meh met ve Ne şe Ya şın gi bi genç şa ir ler var dır ki bun lar da iki ede bi yat ara sın da ki iliş ki ve ya kın -lı ğın fark -lı bir plan da yer alan ör nek le ri ara sın da dır.
Yi ne İn gi liz ida re si sı ra sın da 1930’lu yıl lar da G. Blo unt Pu sey ad lı bir İn gi liz ta -ra fın dan Os man lı Türk çe si, Rum ca ve İn gi liz ce ola -rak ya yım la nan Em bros der gi si ni bu üç ede bi yat ve ya ya zı ha ya tı nın bu luş tu ğu bir or gan gi bi gör mek müm kün dür. Bu -ra da Kıb rıs lı Türk ya zar la rın edebî eser le rinin ya nı sı -ra çe vi ri le ri de ya yım lan mış tı.
So nuç ola rak de ne bi lir ki Kıb rıs Türk ede bi ya tı ko nu sun da ki araş tır ma lar bü tün bu iliş ki le ri ve ya kın lık la rı dik ka te al mak du ru mun da dır. Bu ra da ye ri gel miş ken Kıb rıs’ta ya pıl mış ede bi yat araş tır ma la rı üze rin de ki göz lem le ri mi ze yer ver me miz uy -gun ola cak tır.
5 İki cilt ha lin de çı kan Kıb rıs Türk le ri Bib li yog raf ya sı (T.C: Baş ba kan lık Dev let Ar şiv le ri Mü dür lü ğü
Ya yın la rı, no. 21, An ka ra, 2000) bun la rın en ha cim li si dir. An cak bu ra da sa de ce Türk çe kay nak la ra yer ve ril miş tir. Bu bib li yog raf ya lar ara sın da Ser vet Sa mi De de çay’ın ön ce ki dip not ta zik ret ti ği miz ça lış -ma sı da bü yük bir emek -mah su lü de ğer li bir araş tır -ma dır.
6 Bu ilk ga ze te ler için bkz. Meh met De mir yü rek, “Kıb rıs Türk Ba sı nı ve Tür ki ye Hü kü met le ri”, Ata
-türk Yo lu, nr. 25-26, Ma yıs-Ka sım 200, s. 121-123. Ümid ga ze te si nin İn gi liz ce-Rum ca ola rak 29 Ağus tos 1878’de çı kan Cyprus/Kypros ve ta ma men Rum ca ola rak 4 Ha zi ran 1879’da çı kan Ne os Ki
-ti on ga ze te le riy le he men he men ay nı ta rih ler de çık mış ol ma sı dik kat çe ki ci bir du rum dur.
Gö re bil di ği miz ka da rıy la Kıb rıs Türk ede bi ya tı üze rin de ki araş tır ma la rı esa sen iki kıs ma ayır mak müm kün dür. Bun la rın ilk kıs mı Kıb rıs’ta ki ve ya Tür ki ye’de ki Türk Di li ve Ede bi ya tı bö lüm le rin de ve da ha çok aka de mik yön tem le re uy gun şe kil -de ya pıl ma ama cı gü -den yük sek li sans ve dok to ra tez le ri dir. İkin ci grup ça lış ma lar ise üni ver si te dı şın da ki bir ta kım va kıf ve der nek ler ta ra fın dan yü rü tü len ve ya ferdî ola rak ça lı şan bir ta kım uz man lar ta ra fın dan ya pı lan araş tır ma lar dır.
Kıb rıs Türk ede bi ya tı araş tır ma la rın da alt ya pı yı teş kil eden bib li yog raf ya lar ko nu sun da Kıb rıs’ın ol duk ça şans lı bir du ru mu var dır. Bu ko nu da epey ça lış ma ya pıl -mış ve ya yım lan -mış tır. Kıb rıs üze ri ne ve ya Kıb rıs lı Türk ler üze ri ne ya zı lan Türk çe ve ya ban cı dil ler de ki tap ve ma ka le le re da ir bib li yog raf ya lar bun lar ara sın da dır. Bu bib li yog raf ya lar dan ba zı la rın da Tür ki ye ve Kıb rıs ga ze te le rin de Kıb rıs lı Türk ler le il -gi li ya zı ve ha ber ler de mev cut tur. Ay rı ca Kıb rıs’ta Türk çe ola rak ba sı lan ki tap la rın da bib li yog raf ya sı ya pıl mış tır. Bu bib li yog raf ya lar, Kıb rıs Türk Millî Kü tüp ha ne si ve Tür ki ye’de Baş ba kan lık Dev let Ar şiv le ri Ge nel mü dür lü ğü ve me rak lı araş tı rı cı lar ta ra fın dan ya yım la nan bib li yog raf ya lar dır5.
Ku zey Kıb rıs Türk Cum hu ri yet Millî Ar şi vi’nde bu lu nan Türk çe ga ze te ve der gi le ri or ta ya ko yan bir lis te bu lun mak la bir lik te, bil di ğim ka da rıy la Kıb rıs’ta çı kan bü -tün ga ze te ve der gi le rin bib li yog raf ya la rı ya pı la bil miş de ğil dir. Ga ze te ler üze rin de araş tır ma ya pan lar, Tür ki ye’de ol du ğu gi bi bun la rı za man za man ta ra mak la bir lik te bu ga ze te ve der gi le rin sis te ma tik şe kil de bib li yog raf ya la rı ya pı lıp ya pı lıp ya yım lan ma mış tır. Kıb rıs’ın ilk ve ikin ci Türk çe ga ze te si ola rak isim le ri zik re di len Ümit (1879 ve -ya 1880) ve Sa ded (ilk sa yı 11 Tem muz1889) ga ze te le ri nin ko lek si yon la rı ne -ya zık ki ha len el de de ğil dir6. 1891’de çı kan Za man’ın ise ba zı sa yı la rı eli miz de dir. Son ra ki yıl lar da Kıb rıs’ta bir çok baş ka ga ze te ve der gi çık mış tır. Ay rı ca İn gi liz ceRum caTürk çe çı kan ba zı ya yın or gan la rı da var dır. Ni te kim 1930’lu yıl lar da ya yım lan mış İn gi liz -ce, Rum ca ve Türk çe ya zı lar ya yım la yan Em bros ad lı bir de der gi var dır ki bu, ba sın ya yın or gan la rı ta ra ma la rı nın da ha ge niş bir çer çe ve de ya pıl ma sı ge rek ti ği ni bi ze gös ter mek te dir. Bu ga ze te ve der gi le rin ay rın tı lı bib li yog raf ya la rı nın bir an ön ce ya pıl ma -sı, ay rı ca bun la rın di ji tal or ta ma ge çi ril me si uy gun ola cak tır.
Bi lin di ği gi bi ye ni ede bi yat, baş lan gıç ta ga ze te ler de, da ha son ra da der gi ler de ken di ni gös ter miş tir. Edebî eser le rin ki tap lar ha lin de or ta ya çık ma sı ise son ra ki yıl lar da ol muş tur. Bun dan do la yı ye ni Türk ede bi ya tı ta ri hi araş tı rı cı sı, ay nı za man da bir ba sın ta -rih çi si gi bi ça lış mak ve bel ki de ön ce lik le ba sın ta ri hi me se le si ni çöz mek zo run da dır.
la rı na hız ver mek ge re kir. Böl ge de ki fi kir ve sa nat adam la rı, eser le ri ni ken di mem le ket le rin de çık mış ga ze te ve der gi ler de ya yım la dık la rı gi bi baş ka mer kez ler de ki ga ze te ve der gi ler de de ya yım la mış ola bi lir ler. Ni te kim me selâ Kıb rıs lı ya zar lar dan Ah -met Ra ik, Mı sır’da ki Türk, Ba ku’da ki Fü yu zat, Tif lis’de ki Ha yat der gi le ri ne din, dil ve ede bi yat ko nu la rın da ya zı lar gön der miş tir. Öte yan dan Tür ki ye’de çık mış bir çok ga ze te ve der gi de Kıb rıs lı şa ir ve ya zar la rın ke sin lik le çok sa yı da ese ri bu lun mak ta -dır. Bu ba kım dan ga ze te ve der gi ler de ki ürün le rin tes pi ti ve der len me si ko nu su, is ter is te mez bü tün Türk ba sı nı na, hat ta İn gi liz ve Rum ba sı nı na doğ ru ge niş le ye cek tir.
Bu es ki ve ye ni ede bi yat eser le ri nin tes bit ve der len me si dı şın da köy ve ka sa ba lar da ki halk ede bi ya tı der le me le ri nin de sür dü rül me si ve ta mam lan ma sı el bet te ki el -zem bir hu sus tur. Böl ge de olu şan halk ede bi ya tı ürün le ri nin ya nı sı ra baş ka yer ler de oluş muş halk hikâye le ri nin, des tan la rı nın, tür kü le rin ve ma ni le rin bu böl ge de al dı ğı şe -kil ve de ği şik ver si yon la rın tes pi ti de uzun ve zah met li ça lış ma la rı ge rek tir mek te dir.
Edebî eser le rin tes pi ti ve der len me sin den son ra ki aşa ma, ta biî bun la rın bi lim sel bir şe kil de ya yım lan ma sı ola cak tır. Bi lin di ği gi bi edebî eser le rin bi lim sel ya yı nı nın da ken di ne has zor luk la rı var dır. Es ki Türk ede bi ya tı kad ro su na gi ren eser ler de yaz ma nın şe ce re si nin tes pi ti ve ten kit li me tin neş ri (edi ti on cri ti que) en önem li prob lem -ler ara sın da dır. Halk ede bi ya tın da da ay nı bir ese rin çe şit li böl ge ve yer -ler de de ği şik bir şe kil de söy le nen var yant la rı, bun la rın ya yı nı ve ay rı ca söz lü bir met nin doğ ru bir şe kil de ya zı ya ge çi ril me si me se le si var dır. Ye ni ede bi yat ta ise şa ir ve ya zar la rın eser -le ri nin de ği şik za man lar da ya yı nı sı ra sın da bun lar üze rin de yap tık la rı de ği şik lik -ler ve bir ya za rın bü tün eser le ri nin tes bi ti ko nu la rı bir prob lem ola rak kar şı mı za çık mak -ta dır. Ay rı ca eser le rin kro no lo ji si, bit miş ve bit me miş eser ler, ciddî ve gay rı ciddî eser ler de dik ka te alın ma sı ve çö zül me si ge re ken önem li prob lem ler ya ra tır lar.
Bu ve si ley le be lirt mek ge re kir ki Kıb rıs Tür kü nün ayak ta kal ma ve var lı ğı nı sür dür me mü ca de le si, Kıb rıs ta ri hi nin önem li olay la rı ara sı na gir miş ve bu nun sa nat ve ede bi ya ta şüp he siz önem li akis le ri ol muş tur. Bu olay lar edebî üre ti min bü yük çap -ta art ma sı na yol aç mış tır. Ge rek Kıb rıs’-ta ge rek Tür ki ye de ki ga ze te ve der gi ler de bu ko nu da ya yım lan mış yüz ler ce şi ir ve hikâye var dır. Ge ne ay nı ko nu da on lar ca ro man ve ti yat ro ese ri ya zıl mış tır. Bu du rum İz mir’in kur tu lu şu ve ede bi ya ta ak si ko nu su na çok ben ze mek te dir. Bu olay la rın ede bi yat ta ki akis le ri nin sağ lık lı bir şe kil de der le nip ya yım lan ma sı ve dik kat le in ce len me si de Kıb rıs Türk ede bi ya tı araş tı rı cı la rı nın ele al ma sı ge re ken önem li ko nu lar dan bi ri si dir.
Me tin le rin tes bi ti, der len me si ve ya yım lan ma sı iş le ri nin ya pıl ma sı sı ra sın da es ki ede bi yat, ye ni ede bi yat ve halk ede bi ya tı alan la rın da ve ri len eser ler de ken di ni gös
te ren mahlâslar ve ya tak ma ad lar, ay nı tak ma adı al mış fark lı ya zar lar, im za sız ya zıl -mış eser ler de ya za rın tes bi ti me se le le ri de ele alın ma sı ge re ken bir baş ka önem li prob lem dir. Bir böl ge ede bi ya tı araş tı rı cı sı, böl ge de ye tiş miş ve eser ver miş ya zar la -rın kul lan dı ğı tak ma ad la -rın bir di zi ni ni ha zır la ya bil me li dir. Ta biî böy le bir ça lış ma an cak bu böl gey le il gi li bü tün kay nak la ra ve özel lik le ga ze te ve der gi le re tam an la -mıy la nü fuz et me yi ge rek tir mek te dir. Böy le bir ça lış ma nın Kıb rıs Türk ba sı nı için de ya pıl ma sı ge re ke ce ği açık bir hu sus tur.
Bib li yog raf ya la rın ta mam lan ma sı ve edebî ürün le rin der le nip sağ lık lı bir şe kil de ya yım lan ma sın dan son ra ge ne önem li bir te mel ça lış ma olan ya zar la rın bi yog ra -fi le ri ni ve ren bi lim sel ki tap la rın or ta ya kon ma sı ge re kir. Her şeh rin ve ya böl ge nin ye tiş tir di ği bi lim ve fi kir adam la rı nın bi yog ra fi le ri ni or ta ya ko yan eser le re mut lak su ret te ih ti ya cı mız var dır. Kıb rıs’ta bu kıs men ya pıl mış tır.
Kıb rıs ede bi ya tı ko nu sun da ki ça lış ma lar dan öğ ren di ği mi ze gö re Kıb rıs’ta Türk di liy le mey da na ge ti ri len ilk ti yat ro ese ri 1311/1895 ta ri hin de Ah met Tev fik ta ra fın -dan ya zı lıp ya yım la nan Hic ran-ı Ebedî, ilk ro man ise Kay taz za de Na zım ta ra fın -dan 1312/1894’te ya yım la nan Yâdigârı Mu hab bet’tir. Da ha son ra ki yıl lar da ya zı lan ti -yat ro ve ro man la rın sa yı sı yıl dan yı la art mış ve bun la rın ço ğun da Kıb rıs lı Türk le rin Rum lar ve İn gi liz le re kar şı ver di ği mü ca de le nin çe şit li yön le ri ele alın mış tır. Bu ba -kım dan Kıb rıs Türk ede bi ya tın da ro man ve ti yat ro tür le ri nin ta ri hi, İn gi liz ve Rum ede bi yat la rıy la olan iliş ki ler de dik ka te alı na rak Tür ki ye’de ki ede bi ya tın ro man ve ti -yat ro ta ri hi ne pa ra lel ola rak ya zıl ma lı, ya ni şi ir ta ri hi nin ya nı sı ra ti -yat ro ve ro man tür le riy le il gi li mo nog ra fi ler de mey da na ge ti ril me li dir.
Bu aşa ma, şüp he siz di ğer le rin den da ha önem li ve da ha zor dur. Bir ede bi yat araş tı rı cı sı nın asıl yap ma sı ge re ken şey, edebî eser le rin tah li li ve de ğer len di ril me si dir. Böy le bir ça lış ma ge nel ede bi yat te ori si ne, Türk ede bi ya tı ta ri hi ne ha kim ol ma yı ve ay rı ca ras yo nel ve açık se çik ol ma yı ge rek ti rir. Bir böl ge ede bi ya tı araş tı rı cı sı nın her şey den ön ce sağ lam bir teo rik for mas yo nu ol ma lı dır. İn ce le me sin de uy gu la dı ğı yön tem ve tek nik ler de şahsî ve süb jek tif dav ran ma sı yap tı ğı in ce le me nin red de dil me si ne, yok sa yıl ma sı na se bep ola bi lir ve in ce le me si millî ede bi yat ta ri hi in ce le -me le ri nin ta ma -men dı şın da ka la bi lir.
Bu ra da araş tı rı cı nın sor ma sı ge re ken en önem li so ru, böl ge nin coğ ra fi ko num ve ik li mi nin ve böl ge de ki sos yal ya pı nın ede bi ya ta na sıl te sir et ti ği so ru su dur. Bu nu Kıb rıs açı sın dan söy ler sek, Kıb rıs’ın ta bii şart la rı nın, ik lim ve coğ raf ya sı nın ve bu nun so nuç la rı nı ta şı yan top lum sal ya pı nın ede bi ya ta ge tir di ği fark lı özel lik le rin araş tı rıl ma sı Kıb rıs Türk ede bi ya tı araş tır ma la rı nın en te mel prob le mi ol mak du ru mun -da dır. Kıb rıs’ın ta biî ve sos yal ya pı sı nın te si ri so nu cun -da ede bi ya ta ye ni tem ve ya ko nu lar gir miş ola bi lir. Ge ne bel li bir coğ rafî ve ya sos yal özel lik, ede bi eser ler de ye -ni bir an la tım va sı ta sı nın kul la nıl ma sı na, ye -ni bir şe kil özel li ği -nin or ta ya çık ma sı na yol aç mış ola bi lir. Araş tı rı cı nın bu doğ rul tu da or ta ya ko ya bil di ği so nuç lar, her hal de in ce le me si nin en ori ji nal ta ra fı nı oluş tu ra cak tır.
re ha ne le ri nin du ru mu, ya yı nev le ri ve ki ta bev le ri nin ro lü ay nı za man da ede bi ya tın ta -ri hi ne de ışık tu ta cak tır. Çün kü bu ra lar bir ta kım edebî fa ali yet le re mer kez oluş tu ran, edebî fa ali yet le ri teş vik eden ve yön len di ren yer ler dir.
Öte yan dan resmî ve özel eği tim ve kül tür ku rum la rı nın ta ri hi de ede bi ya tın ta ri hi ni ay dın la ta cak araş tır ma ko nu la rı ara sın da dır. Ede bi yat çı la rın bü yük ço ğun lu ğu -nun öğ ret men ol du ğu dü şü nü lür se bu iliş ki da ha açık an la şı lır. Sam tay Vak fı (Su na ve Ata Atun Ma go sa Ta ri hi ni Araş tır ma ve Ya zın Vak fı) gi bi der nek ve ya va kıf lar da önem li kül tür ku rum la rı ola rak araş tı rıl ma sı ge re ken hu sus lar ara sın da dır. Kıb rıs’ın ilk Türk kül tür ku rum la rı ara sın da yer alan Kı ra at ha ne-i Os manî’nin ilk ola rak 1892’de Emin Ni hat’ın Mü sa me ret na me’si nin ikin ci bas kı sı nı yap ma sı önem li bir edebî ve kül tü rel ol gu ya işa ret et mek te dir.
Bu gü ne ka dar Kıb rıs üze ri ne ya pıl mış araş tır ma la ra bir göz at tı ğı mız da bu araş tır ma la rın ol duk ça ge niş bir ala na ya yıl dı ğı, ni te lik ve sa yı iti ba riy le ol duk ça tat min edi ci bir man za ra gös ter di ği ni söy le mek müm kün dür. Ger çek ten de bir çok ede bi yat araş -tı rı cı sı, özel lik le 1974 Ba rış Ha rekâ-tı’ndan son ra Kıb rıs Türk kül tür ve ede bi ya -tı nın her dev re si ve prob le miy le il gi li ola rak bir çok araş tır ma ve in ce le me yap mış ve bun la rı muh te lif ta rih ler de ya yım la mış lar dır. Bun lar ara sın da Ha rid Fe dai, araş tır ma la rı nı da ha zi ya de Kıb rıs ede bi ya tı nın ta rihî de vir le ri üze rin de, Ser vet Sa mi De de çay ve Ah met An da bib li yograf ya ve kü tüp ha ne ci lik prob lem le ri üze rin de yo ğun laş tır mış gö rün mek te dir ler. Mah mut İslâmoğ lu, Oğuz Yor gan cı oğ lu ve Mus ta fa Gök çe oğ lu folk lor ko nu sun -da dik ka te de ğer der le me ler ve in ce le me ler yap mış lar dır. Be ner Hak kı Ha ke ri, Su na Atun ve Bü lent Fev zi oğ lu’nun araş tır ma la rın da ise bi yog ra fi ler ve mo nog ra fi ler ko nu -suy la ve çağ daş ede bi yat in ce le me le ri da ha ağır lık lı bir yer tut mak ta dır.
So nuç ola rak şu nu söy le ye bi li riz ki Kıb rıs Türk ede bi ya tı araş tır ma la rı önem li bir ge liş me gös ter miş, iler le me kay det miş ol mak la bir lik te yi ne de araş tı rıl ma sı ge re ken önem li ko nu lar var dır ve bun lar ha len ça lış ma la rı nı sür dü ren araş tır ma cı la rın ve ye ni bir şe kil de bu ala na ge re cek genç araş tır ma cı la rın him met ve gay re ti ni bek le mek te dir.8
7 Ce ma let tin Ün lü’nün Kıb rıs’ta Ba sın Ola yı (ba sım ye ri ve yı lı yok), Kıb rıs Türk ba sı nı hak kın da bir
fi kir ver mek le bir lik te ba sın ta ri hi ni kıs men or ta ya koy mak ta dır.
8 Bu ma ka le, Do ğu Ak de niz Üni ver si te si Türk Di li ve Ede bi ya tı Bö lü mü nün 1415 Ma yıs 2009 ta rih
le rin de Ga zi ma go sa’da dü zen le di ği “Kıb rıs Türk Va rol ma Mü ca de le si nin Ede bi ya ta Yan sı ma sı Sem poz yu mu”nda su nu lan bil di ri nin bi raz da ha ge niş le til miş bir şek li dir. Bil di ri nin ha zır lan ma sı sı ra sın da Kıb rıs’ta ki ede bi yat araş tır ma la rı nın geç mi şi ko nu sun da ki fi kir le ri ve ba zı araş tır ma eser le ri nin te -mi ni ko nu sun da ba na yar dım cı olan sa yın Ha rid Fe dai ve Su na Atun’a te şek kür ede rim.
