D ‹N T A R ‹H ‹ 66
Türklerin, göçebe ve yerleflik yafla-ma dair tüm kültürleri ile birlikte 9. yüzy›lda bafllayan ve yaklafl›k iki yüzy›l süren Orta Asya’dan Anado-lu’ya göç hareketi sürecinde, Orta Asya kent yaflam›na ait kültürlerinin Horasan, Mavera-ün-nehir ve Acem-i Irak yörelerinde yay›lm›fl ‹ran-‹slam ve Hint kültürleri ile Anadolu’da karfl›laflt›klar› ve devrald›klar› H›ris-tiyan Bizans kültür miras›n›n
karfl›-l›kl› etkilefliminin bir ürünü olarak,1
Anadolu’da Türk-‹slam kültür ve medeniyeti olarak adland›r›lan, ‹s-lam dünyas›nda görülmeyen bir an-lay›flla yeni ve özgün bir medeniyet kurduklar› bilinmektedir.
Bu araflt›rman›n amac›; Türklerin Orta Asya co¤rafyas›ndaki Budist yaflam gelenekleri ve ‹ran co¤rafya-s›nda karfl›laflt›klar› ‹slami inanç
sis-teminin sentezi olarak Anadolu’ya tafl›d›klar› ya da aktard›klar› kültür de¤erleriyle, Anadolu co¤rafyas›n-dan devrald›klar› H›ristiyan-Bizans kültür miras› üzerinde biçimlendiril-di¤i öngörülen mekânsal örgütlen-meleri irdelemektir. Burada “mekân-sal örgütlenmeler” kavram› ile anla-t›lmak istenen; Selçuklu Devleti’nin kurulmas› ile Türklerin Anadolu kül-tür zincirine eklemlendi¤i 11-13. yüz-y›llara tarihlenen Türk-‹slam koloni-zasyon sürecinde, Selçuklu sultanla-r›n›n himayesinde Gâziyân-› Rûm, Abdâlân-› Rûm, Ahiyân-› Rûm ve Bâ-c›yân-› Rûm olarak tan›mlanan “ko-lonizatör Türk derviflleri” taraf›ndan Anadolu’nun k›rsal alanlar›nda ve Bizans-Selçuklu Uc bölgelerinde ör-gütlenen dinsel etkinlik ya da pro-paganda merkezleridir.
Burada flu hat›rlatma yerinde olur: Bu araflt›rman›n odak noktas› Anado-lu din tarihinin ya da dinleraras› etki-leflim sürecinin din bilimi düzeyinde sorgulanmas›ndan çok, Türk-‹slam kültürel kolonizasyon politikalar› kapsam›nda yeniden biçimlendirilen ya da dönüfltürülen Türk öncesi
dö-anadolu’da kültürel dönüflümün mekânsal ürünleri
selçuklu ça¤›
dinsel etkinlik merkezleri
yrd. doç. dr. koray özcan
Bu araflt›rman›n amac›; Türklerin Orta Asya’da Budist yaflam gelenekleri ve
‹ran co¤rafyas›nda karfl›laflt›klar› ‹slami inanç sisteminin sentezi olarak
Anadolu’ya tafl›d›klar› kültür de¤erleri ile Anadolu co¤rafyas›ndan devrald›klar›
H›ristiyan-Bizans kültür miras› üzerinde biçimlendirildi¤i öngörülen mekânsal
örgütlenmeleri irdelemektir. “Mekânsal örgütlenmeler”, Türk-‹slam kolonizasyon
sürecinde, Selçuklu sultanlar›n›n himayesinde Gâziyân-› Rûm, Abdâlân-› Rûm,
Ahiyân-› Rûm ve Bâc›yân-› Rûm olarak tan›mlanan “kolonizatör Türk derviflleri”
taraf›ndan Anadolu’da ve Bizans-Selçuklu Uc bölgelerinde örgütlenen dinsel
etkinlik merkezleridir.
Önemli bir kült merkezi olan Seyyid Battal Gazi Külliyesi, Seyitgazi, Eskiflehir. http://galeri.netfo-tograf.com/fotograf.as p?foto_id=123406T O P L U M S A L T A R ‹H 1 5 9 M A R T 2 0 0 7 67 neme iliflkin kült alanlar›n›n
Anado-lu-Türk yerleflim süreci üzerindeki gerek mekânsal gerekse ifllevsel kat-k› ve niteliklerinin irdelenmesidir. Araflt›rmada, Anadolu’da Selçuklu ça¤›nda dinsel etkinlik ya da propa-ganda merkezleri ifllevindeki yerlefl-melere iliflkin kestirimler bir dizi varsay›ma dayand›r›lm›flt›r. Birinci varsay›m, Selçuklu ça¤›nda H›risti-yan-Bizans ve Müslüman-Selçuklu
kültürleri aras›ndaki etkileflim ya da kültürel dönüflüm sürecinin mekân-sal yans›malar›n›n, Anadolu’daki H›ristiyan kült alanlar›n›n ‹slam kült alanlar›na evrimleflmesi biçi-minde gerçekleflti¤idir.
‹kinci varsay›m olarak, Bizans ege-menlik döneminde “karanl›k ça¤lar” olarak adland›r›lan 9-10. yüzy›llara tarihlenen Arap istila/cihad
dönem-lerinde Anadolu’da flehit düflen Arap fatihlere atfedilen Arap-‹slam kült alanlar›n›n etnik de¤iflime u¤-rayarak Türk-‹slam kült alanlar›na dönüfltürüldü¤üdür.
Üçüncü varsay›m ise Selçuklu ça¤› dinsel etkinlik ya da propaganda merkezlerinin mekânsal ve ifllevsel kurulufl sürecinde, ‹slami inanç sis-temindeki gaza/alp felsefesine da-yal› olarak Anadolu’nun Türk-‹slam
kolonizasyon sürecine katk› yapan Gâziyân-› Rûm, Abdâlân-› Rûm, Ahi-yân-› Rûm ve Bâc›Ahi-yân-› Rûm olarak tan›mlanan “kolonizatör Türk der-viflleri” taraf›ndan kurulan tekke ve zaviyelerin etkin oldu¤udur. Araflt›rma, Selçuklu ça¤› Türk-‹slam kolonizasyon sürecinde dinsel etkin-lik ya da propaganda merkezleri iflle-vindeki yerleflmelerin mekânsal ve
ifllevsel kurgusuna iliflkin olarak or-taya konan hipotezlerin, yaz›l› kay-naklar ile arkeolojik buluntu ve mi-mari kal›tlar eflli¤inde irdelenmesi ve elde edilen bulgular›n üretilen plan-lar üzerine aktar›lmas›na dayanan bir yöntem kurgusu içinde ele al›nm›flt›r.
tarihsel arka plan
Anadolu Selçuklu Devleti’nin din politikas› Sünnilik üzerine kurulmufl
olup,2Selçuklu sultanlar› Sünni
‹sla-m› yaymak için ‹ran ve Azerbaycan yörelerinden din âlimlerini Anado-lu’ya davet etmifllerdir. Selçuklular Anadolu’da din e¤itimini yayg›nlafl-t›rmak için özel fonlar tahsis etmifl ya da vak›flar yoluyla Sünni e¤iti-min verildi¤i medreseler kurmufllar ve Anadolu’da Sünni ‹slam›n altya-p›s›n› oluflturmufllard›r.3
Bu araflt›rmada, Anadolu’da Selçuklu ça¤›nda dinsel etkinlik ya da propaganda
merkezleri ifllevindeki yerleflmelere iliflkin kestirimler baz› varsay›mlara
dayand›r›lm›flt›r. Birinci varsay›m, Selçuklu ça¤›nda H›ristiyan-Bizans ve
Müslüman-Selçuklu kültürleri aras›nda etkileflim ya da kültürel dönüflüm
sürecinin mekânsal yans›malar›n›n, Anadolu’daki H›ristiyan kült alanlar›n›n
‹slam kült alanlar›na evrimleflmesi biçiminde gerçekleflti¤idir.
Anadolu’daki H›ristiyan kült alanlar› ‹slami kült alanlar›na evrimleflmefltir. Bir seyyah›n çiziminden Hac› Bektafl Velî Külliyesi. Edmund Naumann, Leipzig 1893. D ‹N T A R ‹H ‹ 68
Nitekim Anadolu’da kent yaflam›na dair borç, evlenme ve boflanma, na-faka veya miras paylafl›m› gibi me-deni ve hukuki hükümler Hanefi mezhebine göre verilmifltir. Dolay›-s›yla kentlere yerleflen ya da kentli-leflen Türkmenler Sünni ‹slami hu-kuk/felsefeyi benimserken, gele-neksel yaflam biçimleri ile eski
fia-manist dinsel anlay›fllar›n› koru-yan/sürdüren göçebe ya da yar› gö-çebe Türkmenler, Orta Asya ve ‹ran kültüründen gelen eren, dede veya babalar›n yayd›¤› fiaman, H›ristiyan ve ‹slami kültürlerin sentezinden oluflan ve Sünni inançlara uymayan bir dinsel anlay›fl› benimsemifltir.4
Ancak yukar›da tan›mlanan ikili ya-flam biçimi ve dinsel farkl›l›klar›n sonucu olarak, ‹ran-‹slam kültürü etkisindeki Selçuklu merkezi idare-sinin denetimi alt›ndaki Sünni kent-lilerin, heterodoks ‹slam olarak ta-n›mlanan dinsel anlay›fl› benimse-yen göçebe ya da yar› göçebe toplu-luklar› -afla¤›lay›c› bir ifadeyle- “Et-râk-› bî-idrak” (dini inançlar› zay›f) Türkmenler olarak adland›r›lmas›5
ya da babas› Sultan I. Alâaddin Key-kubad’›n aksine, ‹ran-‹slam kültürü etkisinde olan ve Türkmen çevrele-re karfl› muhalif politikalar izleyen Sultan II. G›yaseddin Keyhüsrev dö-neminde göçebe ve yar› göçebe
Türkmenlerin Babaî ‹syan› ad› veri-len heterodoks kökenli toplumsal hareketi bafllatmas›6gibi olgular iki
kesim aras›ndaki kültürel farkl›l›k-lara dayanan gerilimin çat›flma bo-yutuna dek ilerledi¤ini ortaya koy-maktad›r.7
Bu çerçevede, Selçuklu ça¤›nda
Anadolu-Türk toplumunun kültürel farkl›lar›na dayal› olarak biçimle-nen ya da örgütlebiçimle-nen dinsel yap›-lanmalar›n:8
I. Anadolu Selçuklu Devleti’nin kentlerde kurdu¤u Sünni medrese-lerde okutulan ‹ran-‹slam kültürünü benimseyen yerleflik ya da yar› yer-leflik yaflam kökeninden gelmeleri-ne dayal› olarak kentlileflen Türk-menlerin Anadolu’nun kent ya da kasabalar›nda yerleflmesi;
II. Horasan kökenli dede, baba veya erenlerin yayd›¤› eski H›ristiyan kültleri ile ‹slami inançlar›n sentezi niteli¤inde “heterodoks ‹slam” ola-rak tan›mlanan bir dini anlay›fl› be-nimseyen ve Orta Asya Budist-fia-manist yaflam kökeninden gelen ge-leneksel örf ve adetlerini koruyan göçebe ya da yar› göçebe karakterli Türkmenlerin Anadolu’nun Uc böl-gelerinde, yaylak/k›fllak alanlar›nda veya k›rsal bölgelerinde yerleflmesi
olmak üzere ikili bir mekânsal da¤›-l›m gösterdi¤i söylenebilir. Yukar›da Anadolu’nun Türk-‹slam kolonizasyon sürecinde Selçuklu ça-¤› inanç sisteminin genel hatlar›yla özetlenen tarihsel arka plan›, bu araflt›rman›n odakland›¤› k›rsal alanlarda ya da Bizans-Selçuklu Uc
bölgelerinde örgütlenen dinsel et-kinlik merkezlerinin mekânsal kuru-lufllar› aç›s›ndan de¤erlendirilirse;9
‹slam öncesi Orta Asya Türk ve ‹ran Türk-‹slam kültür kökeninden motif-ler tafl›yan ve Anadolu’da karfl›lafl-t›klar› Bizans kültürü ile sentezlene-rek Türk kültürüne adapte edilen çok say›da ‹slami alt felsefenin ba-ba, dervifl ve eren olarak adland›r›-lan dini kolonizatörlerce kimi zaman eski H›ristiyan kurumlar› yak›n›nda ya da üzerinde, kimi zaman da siya-sal ve dinsel aç›dan H›ristiyan-Bi-zans ile Müslüman-Selçuklu s›n›rla-r›nda Selçuklu devlet yönetimi des-te¤i ve himayesi alt›nda gerçekleflti-rilen tekke ve zaviyeler kurulmas›10
yoluyla kolonizasyon sürecine akta-r›ld›¤› anlafl›lmaktad›r.
dinsel etkinlik ya da
propaganda merkezleri
Burada “dinsel etkinlik merkezleri” ad› alt›nda,11Anadolu’nun
Türk-‹s-Araflt›rma, Selçuklu ça¤› Türk-‹slam kolonizasyon sürecinde dinsel etkinlik ya da
propaganda merkezleri ifllevindeki yerleflmelerin mekânsal ve ifllevsel kurgusuna
iliflkin olarak ortaya konan hipotezlerin, yaz›l› kaynaklar ile arkeolojik buluntu ve
mimari kal›tlar eflli¤inde irdelenmesi ve elde edilen bulgular›n üretilen planlar
üzerine aktar›lmas›na dayanan bir yöntem kurgusu içinde ele al›nm›flt›r.
T O P L U M S A L T A R ‹H 1 5 9 M A R T 2 0 0 7 69 lam kolonizasyon sürecinde, Orta
Asya ve ‹ran Türk-‹slam kültürü kö-keninden gelen tasavvuf ak›mlar› ile ‹slami gaza/alp felsefesine daya-l› olarak “kolonizatör Türk derviflle-ri” diye tan›mlanan Gâziyân-› Rûm (Anadolu Gazileri), Abdâlân-› Rûm (Anadolu Abdallar›), Ahiyân-› Rûm (Anadolu Ahileri)12gibi dini temele
dayanan askeri ve mesleki örgüt-lenmelerin Anadolu co¤rafyas› üze-rindeki mekânsal örgütlenmeleri ir-delenecektir.
Gâziyân-› Rûm ve Abdâlân-› Rûm taraf›ndan kurulan merkezler
Gâziyân-› Rûm ve Abdâlân-› Rûm olarak adland›r›lan gazi, eren, abdal ya da dervifller taraf›ndan Anado-lu’da Bizans-Selçuklu Uc bölgelerin-deki H›ristiyan yerleflmeleri yak›-n›nda, çevresinde ya da Anado-lu’nun k›rsal alanlar›nda kurulan tekke ya da zaviyeler, Türk-‹slam kolonizasyon sürecinde göçebe Türkmenlerin yerleflik yaflama kat›-l›m› ve Anadolu’da tar›msal üreti-min geliflmesine katk› koymalar›n›n ötesinde gerek H›ristiyan Bizans ge-rekse göçebe Türkmenler aras›nda ‹slam kültürünün geliflmesine ve ya-y›lmas›na katk› sa¤layan kolonizas-yon merkezleri haline gelmifltir. Selçuklu ça¤›na tarihlenen menâ-k›b-nâme ve vakfiye metinleri irde-lenirse; Emirci Sultan’›n Yozgat ya-k›nlar›nda kurdu¤u zaviye ile Ziyâ-ret Pazar› (Yozgat, Osmanpafla),13
Hac› Bektafl Velî müritlerinden Ha-c›m Sultan’›n Denizli-Uflak yak›nla-r›nda kurdu¤u zaviye, Beyce Sultan (Denizli/Çivril yak›n›)14ve Rufâî
fieyhi Seyyid Nureddin Alparslan Er-Rufaî’nin Amasya yak›nlar›nda kurdu¤u zaviye ile Alparslan (Amas-ya/Taflova yak›n›)15gibi
yerleflmele-rin ‹slami alt inançlar›n propagan-da merkezleri ya propagan-da dinsel etkinlik merkezleri olarak geliflti¤i söylene-bilir (Harita 1).
Bu noktada, Anadolu’da 13-14. yüz-y›llara iliflkin türbe ya da mezar ki-tabelerini inceleyen araflt›rma bul-gular›nda; 13. yüzy›ldan itibaren Anadolu’da dinsel e¤ilimler ve din-sel güce sahip liderler ile tarikat ya
da cemaatlerin büyük geliflme gös-terdi¤ine iliflkin tespit,16Selçuklu
ça¤›nda Türk-‹slam kolonizasyon sürecinin dinsel boyutlar›n› ortaya koymaktad›r. Öte yandan, Anadolu co¤rafyas›nda Selçuklu ça¤›nda ku-rulan ya da geliflen dinsel koloni-zasyon merkezlerine iliflkin topono-mi verileri, H›ristiyan ve ‹slam sen-tezi dinsel felsefeler aç›s›ndan irde-lenirse; Anadolu’da K›rk-kilise, K›rk-a¤aç, K›rklar, Ayazma ve ‹s-lamköy gibi yer ad› verilerinden,17
H›ristiyanl›k kült merkezi niteli¤in-deki yerleflmelerin Anadolu’nun Türk-‹slam kolonizasyon sürecinde H›ristiyan-Bizans ve Müslüman-Türkler taraf›ndan papaz-fâkîh veya dervifl-rahip iliflkileri aç›s›ndan kar-fl›l›kl› efl ya da ortak kullan›lan kül-türel mekânlar haline geldi¤i görül-mektedir. Bu noktada, Anadolu’da H›ristiyanl›¤›n kutsal de¤erlerinden Saint George’a atfedilen kutsal me-kânlar›n Türk-‹slam kolonizasyon sürecinde ‹slami H›z›r ‹lyas kültüne dönüfltürüldü¤üne iliflkin tespitler18
dikkat çekicidir.
Nitekim “kolonizatör Türk derviflle-ri” kimli¤inde Horasan yöresinden Anadolu’ya yönelen dervifllerden Elvan Çelebi’nin Amasya-Tokat-Ço-rum-‹skilip kervan yolu üzerindeki Roma-Bizans dönemi kenti Eukhai-ta (Çorum yak›n›) yak›nlar›nda H›-ristiyan kültü Saint Theodoros’un ziyaretgâh› üzerinde bir zaviye ku-rarak yerleflti¤ine (Elvan Çelebi Kö-yü)19ve Hac› Bektafl Velî’nin Bizans
döneminde heterodoks H›ristiyan-l›k/Pavlikanl›k merkezi olan Kapa-dokya yöresindeki H›ristiyan ma-nast›r›n› bir zaviyeye dönüfltürerek yerleflti¤ine (Suluca Karahöyük Kö-yü) iliflkin kay›tlar20ile Seyyîd
Ha-run Velî’nin Konya yak›nlar›ndaki Roma-Bizans dönemi kenti Verve-lid kal›nt›lar› üzerinde yerleflmesi ile Seydî-fiehri (Seydiflehir)21ve
Ab-dal Musa’n›n müridlerinden AbAb-dal Kefi’nin Roma-Bizans kenti Letoon (Antalya yak›n›) yak›nlar›nda bir tekke kurarak yerleflti¤ine (Tekke Köyü)22iliflkin bilgiler; Anadolu’da
Türk-‹slam kolonizasyon sürecinin H›ristiyan ve Müslüman toplumlar› üzerindeki kültürel etkileflim ve dönüflümün boyutlar› aç›s›ndan
de¤erlendirilirse, farkl› inanç sis-temlerinin efl co¤rafya koflullar› üzerinde benzer mekânsal ve ifllev-sel ürünleri olarak tan›mlanabilir (Harita 1).
Ancak yukar›da tan›mlanan kültür-leraras› etkileflim ve dönüflüm süre-ci sadece H›ristiyan kült alanlar› ile
s›n›rl› kalmam›fl, tarihsel kökenleri Selçuklu fetihleri öncesine uzanan ve “karanl›k ça¤lar” olarak adland›-r›lan 9-10. yüzy›llardaki Arap isti-la/cihad dönemlerinde flehit düflen Arap fatihlerinin Anadolu’daki me-zarlar› üzerinde de benzer dönü-flümlere neden olmufltur. Öyle ki; Anadolu’da Karahisar-› Sahip-Kü-tahya yak›nlar›ndaki Seyyîd Battal Gazi ya da Ni¤de-Aksaray yak›nla-r›ndaki Hasan Gazi Ziyaretgâh› gibi23
Arap-‹slam kült alanlar› da kültürel dönüflüm sürecinde Türk-‹slam kült alanlar› haline gelmifltir (Harita 1).
Ahiyân-› Rûm taraf›ndan kurulan merkezler
Anadolu’da Ahilik kurumunun tarih-sel ve mekânsal arka plan› irdele-nirse; 13. yüzy›lda Abbasi Halifesi Nas›r’›n fütüvveti merkezilefltirme ve yayma politikalar› kapsam›nda, Anadolu Selçuklu Sultan› I. ‹zzeddin Keykavus ve halefi I. Alâaddin Key-kubad döneminde ünlü mutasarr›f
13. yüzy›lda esnaf ve zanaatç›lar›n piri say›lan fieyh Nasreddin Ebu’l-Hakay›k Mahmud bin Ahmed el-Hoyi, Ahi Evran olarak tan›n›yordu. Onun ad›na yap›lan Ahi Evran Külliyesi, K›rflehir.
D ‹N T A R ‹H ‹ 70
Ebû Hafs Ömer Sûhreverdi’yi Ana-dolu’ya fütüvveti yaymak üzere elçi olarak göndermesi ile bafllayan ve Anadolu Ahi birliklerinin kurucusu olarak kabul edilen Ahi Evran’›n Anadolu’ya gelerek Kayseri’de yer-leflmesi ile sonuçlanan süreçte,24
Türk tüccar/zanaatkârlar› aras›nda yay›lmaya bafllayan Ahiyân-› Rûm
ve Bac›yân-› Rûm olarak tan›mlanan dini ve ahlaki temele (fütüvvet) da-yal› askeri-mesleki organizasyonla-r›n, Anadolu’nun kentsel ya da k›r-sal alanlar›nda tekke ve zaviyeler
kurulmas›25biçiminde Türk-‹slam
kolonizasyon sürecine yans›d›¤› an-lafl›lmaktad›r.
Nitekim Selçuklu egemenlik ça¤› so-nuna tarihlenen ‹bn Batuta seyahat-namesinde, Anadolu’da çok say›da Ahi zaviyesi bulundu¤unun ve yol-cular›n zaviyelerde ücretsiz olarak a¤›rland›¤›n›n kaydedilmesi,26
Ahi-yân-› Rûm teflkilat›n›n Anadolu’daki yayg›nlaflma düzeyini göstermesi bak›m›ndan dikkat çekici bir kay›t olarak de¤erlendirilmektedir. Buradan hareketle, Ahiyân-› Rûm teflkilat› Anadolu’nun Türk-‹slam kolonizasyon süreci üzerindeki me-kânsal etkileri aç›s›ndan irdelenirse; 1- Anadolu kentsel alanlar›nda, Ahi-lerin zaviye, cami veya mescit gibi Türk-‹slam yap› faaliyetleri organi-zasyonlar›na kat›larak,27
Türklefl-me-‹slamlaflma sürecinde kentlerde yeni mahalleler kurulmas› yoluyla Türk kolonizasyonuna katk› yapt›k-lar› ve teflvik ettikleri söylenebilir. Nitekim Anadolu kentlerinde Ahi Celâl Mahallesi (Akflehir), Ahi Os-man Mahallesi (KaraOs-man), Ahi Ev-ran Mahallesi (K›rflehir), Ahi Pafla Mahallesi (Ni¤de), Ahi Musa
Mahal-lesi (Harput), Ahi ‹zzeddin Mahalle-si (Kütahya) gibi yer adlar›n›n varl›-¤›,28Ahilerin Türk-‹sam
kolonizas-yon sürecinde Bizans egemenli¤in-den devral›nan yerleflmelerde ma-halleler kurulmas› yoluyla Türk-‹s-lam kolonizasyon sürecine kat›ld›k-lar›n› göstermektedir (Harita 1).
2- Anadolu’nun k›rsal alanlar›nda, Ahiler kurduklar› zaviyeler ile bir yandan iletiflim, ulafl›m ve konakla-ma olanaklar›n›n yetersiz oldu¤u dönemde Türkmenlere güvenli bir ortamda konaklama ve yerleflme imkân›, di¤er taraftan da tar›msal üretim faaliyetlerini örgütleyerek,29
göçebe Türkmenlerin yerleflik yafla-ma geçifl ve tar›msal üretim organi-zasyonlar›na kat›l›m›n› sa¤lamak yoluyla Anadolu k›rsal yerleflmele-rinin imar ve iskân edilmesi ya da yeni köyler kurulmas› biçiminde Anadolu-Türk kolonizasyon süreci-ni yönlendirdikleri söylenebilir. Ni-tekim Ahili (K›r›kkale), Ahiler (Eski-flehir), Ahiboz (Ankara), Ahi Mesud-Etimesgut (Ankara), Ahi Mamak-Ma-mak (Ankara), Ahifl›h (Eskiflehir), gi-bi yerleflmelerin varl›¤›na iliflkin
ve-riler,30Ahilik kurumunun
Anado-lu’nun kolonizasyon süreci üzerin-deki mekânsal etkilerinin boyutlar›-n› ortaya koymas› bak›m›ndan dik-kat çekicidir.
sonuç
Anadolu’da Selçuklu ça¤›na tarihle-nen kültürleraras› etkileflim süreci-nin mekânsal yans›malar› olarak ör-gütlendi¤i öngörülen dinsel etkinlik ya da propaganda merkezleri ifllevin-deki yerleflmelerin, döneme iliflkin tarihi kaynaklar ile arkeolojik ve mi-mari kal›tlar eflli¤inde irdelenmesi sonucunda, mekânsal kurulufl ve
ifl-levsel kullan›mlara iliflkin bir dizi so-nuca ulafl›lmas› mümkün olmufltur: Buna göre, kültürleraras› etkileflim sürecinde H›ristiyan-Bizans kült alanlar›n›n, dinsel kolonizasyon te-melinde mekânsal ve ifllevsel aç›-dan benzer kullan›mlara hizmet vermekle birlikte, kültürel aç›dan
Müslüman-Selçuklu kült alanlar›na evrimleflti¤i ve süreç içinde ‹slami alt felsefelerin propaganda merkez-leri ifllevindeki yerleflmelere dönüfl-tü¤ü belirlenmifltir. Bu tespit, Ana-dolu’da kültürel süreklili¤i göster-mesi aç›s›ndan önemlidir.
Benzer olarak, Anadolu’da Bizans egemenlik döneminde “karanl›k ça¤lar” olarak adland›r›lan, 9-10. yüzy›llara tarihlenen, Arap istila/ci-had dönemlerinde flehit düflen Arap fatihlere atfedilen kült alanlar› da Müslüman-Türk kült alanlar›na dö-nüflürken, mekânsal geliflim süre-cinde ifllevsel olarak dinsel etkinlik merkezleri ifllevindeki yerleflmeler haline gelmifltir.
Öte yandan, Selçuklu ça¤›nda Ana-dolu’da Orta Asya ve ‹ran ‹slam kül-türündeki gaza/alp felsefesine daya-l› olarak Gâziyân-› Rûm, Abdâlân-› Rûm, Ahiyân-› Rûm ve Bâc›yân-› Rûm olarak tan›mlanan “kolonizatör Türk derviflleri” taraf›ndan Anadolu’nun Bizans-Selçuklu Uc bölgelerinde ya da k›rsal alanlar›nda Selçuklu devlet yönetimi himayesinde yap›land›r›lan tekke ya da zaviyelerin de Anado-lu’nun Türk-‹slam kolonizasyon sü-recinde ‹slami kolonizasyona katk› yapan dinsel etkinlik merkezleri iflle-vini üstlendi¤i belirlenmifltir.
koray özcan selçuk üniversitesi mühendislik-mimarl›k
fakültesi flehircilik anabilim dal›
Anadolu’da borç, evlenme ve boflanma, nafaka veya mirasla ilgili hükümler
Hanefi f›kh›na göre verilmifltir. Bunun neticesinde kentlileflen Türkmenler
Sünni ‹slam›n etkisine girerken, fiamanist dinsel anlay›fllar›n› sürdüren göçebe
Türkmenler eren, dede veya babalar›n yayd›¤› fiaman, H›ristiyan ve ‹slami
sentezden oluflan, Sünni inançlara uymayan bir dinsel anlay›fl› benimsemifltir.
T O P L U M S A L T A R ‹H 1 5 9 M A R T 2 0 0 7 71 dipnotlar
1 Mehmet Önder, “Konya Selçuk Sanat›”, II. TTK
Kongresi içinde (Ankara: TTK Yay›nlar›, 1943),
s. 811-813. Mükrimin Halil Yinanç, Türkiye Tarihi
Selçuklular Devri I, Anadolu’nun Fethi,
(‹stanbul: ‹stanbul Üniversitesi Yay›nlar›, 1944), s. 173. Faruk Sümer, “Anadolu’ya Yaln›z Göçebe Türkler mi Geldi?”, TTK Belleteni, XXIV, 96 (1960), s. 593-594. Ahmet Cafero¤lu “‹lk Anadolu Vatan Kültürü Kurucular›”, Türkiyat Mecmuas›, XVII (1972), s. 1-12. Friedrich Karl Kienitz, “Osmanl›lardan Önceki Anadolu Türklerinin Politik ve Kültür Bak›m›ndan Dünya Tarihindeki Önemi”, çev. Mithat San, TTK Belleteni, L, 196 (1986), s. 284-285. Claude Cahen,
Do¤uflundan Osmanl› Devleti’nin Kurufluna Kadar ‹slamiyet, (‹stanbul: Bilgi Yay›nlar›, 1990),
s. 247-248. Do¤an Kuban, “Ortaça¤ Anadolu-Türk Sanat› Üzerine Gözlemler”, Malazgirt Arma¤an› içinde (Ankara: TTK Yay›nlar›, 1970), s. 103-117. Semra Ögel, “Anadolu’nun Selçuklu Çehresi”,
Türkiyemiz, 59 (1989), s. 4-11. Seyfi Baflkan,
“Ortaça¤ Türkiye’si Kültür ve Sanat›n›n Kaynaklar›”, Kültür Dergisi, 100 (1993), s. 10-16. 2 F. Babinger, Anadolu Selçuklu Devleti’nin dini ve
siyasi hayat›n›n ‹ran etkisinde biçimlendi¤ini ve mezheplerinin fiii oldu¤unu ileri sürmüfltür. Ancak, M. Fuad Köprülü Selçuklular›n Sünni ‹slami bir anlay›fl› benimsedi¤ini tarihi kaynaklara dayanarak göstermifltir. Ayr›nt›l› karfl›laflt›rma için bak›n›z: Franz Babinger ve Mehmed Fuad Köprülü,
Anadolu’da ‹slamiyet, çev. Rag›p Hulûsi, haz.
Mehmet Kanar, 2. bs. (‹stanbul: ‹nsan Yay›nlar›), s. 13-15, 45-46.
3 Osman Turan, “Selçuk Türkiyesi Din Tarihine Dair Bir Kaynak”, 60. Do¤um Y›l› Münasebetiyle
Fuad Köprülü Arma¤an› içinde (‹stanbul: Ankara
Üniversitesi Yay›nlar›, 1953), s. 531-564. Marvin Ira Lapidus, A History of Islamic Societies (London: Cambridge University Press, 1995), s. 305. Irene Melikoff, “‹lk Osmanl›lar›n Toplumsal Kökeni”, çev. Gül Ça¤al›-‹smail Yerguz-Tülin Alt›nova,
Osmanl› Beyli¤i (1300-1389) içinde
(‹stanbul: Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›, 2000), s. 1 49-150. Claude Cahen, Osmanl›lardan Önce Anadolu, çev. Erol Üyepazarc› (‹stanbul: Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›, 2000), s. 207-222. 4 Hilmi Ziya Ülken, “Konya’da Anadolu Selçukileri
Devrinde ‹lim ve Felsefe”, Konya Dergisi, 8 (1937), s. 490-491. Abdülbaki Gölp›narl›, “XIII.-XIV. As›rda Anadolu’da ‹çtimai Hayat ve Türk Kültürü”, Konya
Dergisi, 36 (1941), s. 39-48. Mehmet Fuad Köprülü,
“Orta Zaman Türk Hukuki Müesseseleri; ‹slam Amme Hukukundan Ayr› Bir Türk Amme Hukuku Yok Mudur?”, II. Türk Tarih Kongresi içinde (Ankara: TTK Yay›nlar›, 1943), s. 410. ‹smet Kayao¤lu, “Anadolu’da Onüçüncü Yüzy›l Dervifl Tarikatlar› ve Sosyal Zümreler”, Uluslararas›
Osmanl› Öncesi Türk Kültürü Kongresi içinde
(Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 1989), s. 19-27. 5 Claude Cahen, “The Turks in Iran and Anatolia
Before The Mongol Invasion”, A History of The
Crusades-The Later Crusades (1189-1311) içinde,
ed. Kenneth M. Setton (London: University of Pennsylvania Press, 1962), II, s. 685. Melikoff, “‹lk Osmanl›lar›n Toplumsal Kökeni”, s. 149-150. 6 Claude Cahen, “Baba ‹shak, Baba ‹lyas, Hac› Bektafl ve Di¤erleri”, çev. ‹smet Kayao¤lu, A.Ü.
‹lahiyat Fakültesi Dergisi, XVIII (1970), s. 193-202.
Irene Melikoff, “L’Islam Heterodoxe en Anatolie, Non-Confirmisme, syncretisme, gnose”, TURCICA, XIV (1982), s. 148-149. Mikail Bayram, “Selçuklular Zaman›nda Anadolu’da Baz› Yöreler Aras›ndaki Farkl› Kültürel Yap›lanma ve Siyasi Boyutlar›”,
S.Ü. Türkiyat Araflt›rmalar› Dergisi, I (1994),
s. 79-92. Ahmet Yaflar Ocak, “Babailer ‹syan›ndan K›z›lbafll›¤a; Anadolu’da ‹slam Heterodoksisinin Do¤ufl ve Geliflim Tarihine K›sa Bir Bak›fl”, Türk
Sufili¤ine Bak›fllar içinde (‹stanbul: ‹letiflim
Yay›nlar›, 2002), s. 261-289.
7 Selçuklu Sultan› I. G›yaseddin Keyhüsrev dönemine tarihlenen Selçuklu ça¤›nda Anadolu’daki farkl› kültürel ve siyasal yap›lanma odaklar› için bak›n›z: Mikail Bayram, “Selçuklular Zaman›nda Tokat Yöresinde ‹lmi ve Fikri Faaliyetler”, Türk Tarihinde ve Kültüründe Tokat içinde (‹stanbul: Tokat Valili¤i Yay›nlar›, 1987), s. 30-36. Mikail Bayram, “Selçuklular Zaman›nda Malatya’da ‹lmi ve Kültürel Faaliyetler ve Siyasi Boyutlar›”, III. Battal Gazi ve Malatya Çevresi
Halk Kültürü içinde (‹stanbul: ‹nönü Üniversitesi
Yay›nlar› 1989), s. 66-74.
8 Ömer Lütfi Barkan, “Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nda Bir ‹skân ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vak›flar ve Temlikler I; ‹stilâ Devirlerinin Kolonizatör Türk Derviflleri ve Zaviyeleri”, Vak›flar Dergisi, 2
(1942), s. 282-285. Âfl›kpaflao¤lu,
Âfl›kpaflao¤lu Tarihi (Tevârih-i Al-i Osman),
çev. Nihal Ats›z (Ankara: Milli E¤itim Bakanl›¤› Yay›nlar›, 1970), s. 221-222. Selami Babacan, “Alp-Eren ve Gazi Dervifllerin Anadolu’nun Türkleflmesindeki Rolü”, Milli E¤itim ve Kültür
Dergisi, 6 (1980), s. 70-74. Mehmed Fuad Köprülü,
Osmanl› Devleti’nin Kuruluflu, 6. bs. (Ankara: TTK Yay›nlar›, 1999), s. 83-102.
9 Frederick William Hasluck, Christianity and
Islam under the Sultans (New York: Octagon
Books Press, 1973), II, s. 565-575. Stanford, J. Shaw, History of the Ottoman Empire and
Modern Turkey; Empire of the Gazis, The Rise and Decline of the Ottoman Empire: 1280-1808
(Cambridge: Cambridge University Press, 1985), I, s. 9-10. ‹smet Parmaks›zo¤lu, “Anadolu’nun Dini Tarihi Üzerine”, Diyanet ‹flleri Baflkanl›¤›
Dergisi, X, 114-115 (1971), s. 423-424.
10 Ethel Sara Wolper, “The Politics of Patronage: Political Change and the Construction of Dervish Lodges in Sivas”, Muqarnas: An Annual on Islamic Art and Architecture, 12 (1995), s. 39-40. Wolper, Müslüman Arap ve H›ristiyan Aziz kült alanlar› üzerinde ya da k›rsal alanlarda tekke ve zaviyeler kurulmas›n›n, Selçuklu yönetimi taraf›ndan Anadolu’da uygulanan Türk-‹slam kolonizasyon politikalar›n›n bir arac› olarak kullan›ld›¤›na iflaret etmektedir.
11 Koray Özcan, “Anadolu’da Selçuklu Dönemi Yerleflme Sistemi ve Kent Modelleri” (Doktora Tezi), Selçuk Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Konya, 2005, s. 113-119. “Anadolu’nun Türk-‹slam kolonizasyon sürecinde Orta Asya ve ‹ran kökenli kolonizatör Türk derviflleri ya da Ahiler taraf›ndan kurulan yerleflmeler, Anadolu co¤rafyas›nda Selçuklu ça¤›nda mekânsal ve ifllev-sel kademelenme kapsam›nda organize yerleflme sisteminin mekânsal örgütlenmeleri olarak ‘dinsel etkinlik merkezleri’ ya da ‘propaganda merkezleri’ olarak tan›mlanm›flt›r.”
12 Ayr›ca, Anadolu Ahili¤inin kurucusu olarak kabul edilen Ahi Evran’›n kar›s› Fatma Bac› taraf›ndan örgütlenen ve Bâc›yân-› Rûm olarak tan›mlanan Anadolu Kad›nlar› örgütü de, Anadolu’nun Türk-‹slam kolonizasyon sürecinde, özellikle kentsel yerleflmelerde askeri ve dini faaliyetlerde etkin olmufltur. Bak›n›z: Mikail Bayram, “Anadolu Selçuklular› Devrinde Anadolu Bac›lar› (Bac›yân-› Rûm) Örgütünün Kurucusu Fatma Bac› Kimdir?”, TTK Belleteni, XLV, 180 (1981), s. 457-472.
13 Ahmet, Yaflar Ocak, “Emirci Sultan ve Zaviyesi”,
‹Ü. Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi,
9 (1978), s. 129-208.
14 Mustafa Murat Öntu¤, “Uflak’ta Hac›m Sultan Zaviyesi ve Vakfiyesi”, AKÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 1 (1998), s. 107-122. Tuncer Baykara, “Hac›m Sultan Menak›b›nda Denizli”, Merkez
Efendi Sempozyumu içinde (Manisa: Denizli Türk
Oca¤› Yay›nlar›, 1988), s. 196-199. 15 Sadi Bayram, “Amasya-Taflova-Alparslan
Beldesi Seyyid Nureddin Alparslan Er-Rufai’nin 655 H./1257 M. Tarihli Arapça Vakfiyesi Tercümesi ‹le 996 H./1538 M. Tarihli Seyyid Fettah Veli Silsile-Nâmesi”, Vak›flar Dergisi, XXIII (1994), s. 31-74.
16 Ülkü Ülküsal Bates, “An Introduction to the Study of the Anatolian Turbe and Its Inscriptions as Historical Documents”, Sanat Tarihi Y›ll›¤›, 4 (1971), s. 73-82.
17 Hyde Clarke, “On the Topographical Nomenclature of Turkish Asia Minor”,
Anthropological Review, 5 (1867), s. clxxxi.
Hasluck, Christianity and Islam under the
Sultans, s. 391-402. Osman Turan, “Anatolia in the
Period of the Seljuks and the Beyliks”, The
Cambridge of Islam; The Central Islamic Lands
içinde (London: Cambridge University Press, Cambridge University Press, 1970), I, s. 255-256. Ahmet Yaflar Ocak, “XIII.-XVI. Yüzy›llarda Anadolu fiehirlerinde Dini-Sosyal Hayat”, Kentte Birlikte
Yaflamak Üstüne içinde (‹stanbul: Demokrasi
Kitapl›¤› Yay›nlar›, 2002), s. 98-107. 18 Ethel Sara Wolper, “Khidr, Elwan Çelebi and the
Conversion of Sacred Sanctuaries in Anatolia”,
The Muslim World, Special Issues: Sufi
Saints and Shrines in Muslim Society, XC, 3-4 (2000), s. 309-322. Wolper, Baba ‹shak’›n 11. yüzy›lda H›ristiyan kültü Saint Theodore’un mezar›n›n bulundu¤u yerde kurdu¤u zaviyesi ile H›ristiyan ve ‹slam inançlar›n› birlefltiren bir felsefe gelifltirdi¤ini kaydetmektedir. Ayr›ca Anadolu’da kültürleraras› etkileflim ve dönüflümler için bak›n›z: Ahmet Yaflar Ocak, “Onüçüncü-Onbeflinci Yüzy›llarda Anadolu’da
Türk-H›ristiyan Dini Etkileflimler ve Aya Yorgi (Saint Georges) Kültü”, TTK Belleteni, LV, 214 (1991), s. 661-673. ‹smet Zeki Eyübo¤lu, “Binlerce Y›ll›k Anadolu Topra¤›nda Yaflayan Geçmifl”,
Türkiyemiz, 61 (1990), s. 24-28.
Eyübo¤lu, Anadolu Türk-‹slam kültür gelene¤indeki H›z›r ‹lyas kültü ve H›drellez gelene¤inin Hitit kültüründeki yaz bafl› bayram›n›n izlerini tafl›d›¤›n› ileri sürmektedir. 19 Semavi Eyice, “Çorum’un Mecidözünde Âfl›k
Paflao¤lu Elvan Çelebi Zaviyesi”, Türkiyat
Mecmuas›, 15 (1969), s. 229-242. Wolper,
“Khidr, Elwan Çelebi and the Conversion of Sacred Sanctuaries in Anatolia”, s. 309-322. 20 Hasluck, Christianity and Islam under the
Sultans, s. 568-576. Frederick William Hasluck, Bektaflilik Tedkikleri, çev. Râgib Hulûsî, haz.
Mehmet Kanar (‹stanbul: Türkiyat Araflt›rmalar› Enstitüsü, 2003), s. 43-50. Ahmet Yaflar Ocak,
Babailer ‹syan›; Alevili¤in Tarihsel Altyap›s›,
3. bs. (‹stanbul: Dergâh Yay›nlar›, 1996), s. 116-117. 21 Ça¤atay Uluçay, “Makalat-› Seyyid Harun”,
TTK Belleteni, X, 40 (1946), s. 749-778. Abdülkerim b. fieyh Musa, Makâlât-› Seyyid Hârun Veli, çev. Cemal Kurnaz (Ankara:
TTK Yay›nlar›, 1991), s. 21-82. 22 Abdurrahman Güzel, 1999, Abdal Musa
Velâyetnâmesi (Ankara: TTK Yay›nlar›, 1999),
s. 91-135. Hasluck, Christianity and Islam
under the Sultans, s. 506-507.
23 William Mitchell Ramsay, The War of Moslem and Christian for The Possession of Asia Minor, Contemporary Review, 90 (1906), s. 6-7. Turan, “Selçuk Türkiye’si Din Tarihine Dair Bir Kaynak”, s. 545. Parmaks›zo¤lu, “Anadolu’nun Dini Tarihi Üzerine”, s. 423-424.
24 Franz Taeschner, “‹slam Ortaça¤›nda Futuvva (Fütüvvet Teflkilat›)”, ‹.Ü. ‹ktisat Fakültesi
Mecmuas›, XV, 1-4 (1954), s. 17-18. Mehmed Fuad
Köprülü, Türk Edebiyat›nda ‹lk Mutasavv›flar (Ankara: Diyanet ‹flleri Baflkanl›¤› Yay›nlar›, 1984), s. 211-217. Claude Cahen, 1986, “‹lk Ahiler Hakk›nda”, çev. Mürsel Öztürk, TTK Belleteni, L, 197 (1986), s. 591-601. D. A. Breebaart, “The “Fütüvvet-name-i kebir”; A Manual on Turkish Guilds”, Journal of Economic and Social History
of the Orient, 15 (1972), s. 203-215. Vladimir
Gordlevski, Anadolu Selçuklu Devleti, çev. Azer Yaran (Ankara: Onur Yay›nlar›, 1988), s. 193-196. Neflet Ça¤atay, Bir Türk Kurumu Olan Ahilik, 2. bs. (Ankara: TTK Yay›nlar›, 1997), s. 48-51. Mikail Bayram, “Anadolu Selçuklular› Devrinde Anadolu Bac›lar› (Bac›yân-› Rûm) Örgütünün Kurucusu Fatma Bac› Kimdir?”, s. 457-472. Mikail Bayram, Ahi Evren ve Ahi Teflkilat›’n›n Kuruluflu (Konya: Damla Yay›nlar›, 1991), s. 81-89. 25 Ahmet Yaflar Ocak, “Zaviyeler”, Vak›flar Dergisi,
XII (1978), s. 247-269. Ahmet Yaflar Ocak, “Emirci Sultan Zaviyesi; XIII. Yüzy›l›n ‹lk Yar›s›nda Anadolu (Bozok)’da Bir Babai fieyhi: fieref’ud-Din ‹smail b. Muhammed”, ‹.Ü. Edebiyat Fakültesi
Tarih Enstitüsü Dergisi, 9 (1978), s. 129-208.
26 ‹bn Batuta, Ibn Battúta Travels in Asia and
Africa; 1325-1354, trans. H. A. R. Gibb
(London: Routledge and Sons Limited Press, 1929), s. 124-126.
27 Abdülbaki Gölp›narl›, “‹slam ve Türk ‹llerinde Fütüvvet Teflkilat› ve Kaynaklar›”, ‹.Ü. ‹ktisat
Fakültesi Mecmuas›, XI, S. 1-4 (1950), s. 74-80.
Müjgan Cunbur, “Anadolu fiehirlerinin Kuruluflunda Ahilerin Yeri”, XXI. Ahilik Bayram›
Sempozyumu içinde (‹stanbul: Ahilik Araflt›rma
ve Kültür Vakf› Yay›nlar›, 1986), s. 87-93. Müjgan Cunbur, “Ahilerin Kurdu¤u Yerleflim Merkezleri”,
Türk Kültürü, 277 (1986), s. 312-319. Ahmet
Günflen, “Anadolu’nun Türkleflmesi Sürecinde Ahilik Teflkilat›’n›n Yeri ve Önemi”, Türk Yurdu, XVIII, 126 (1998), s. 43-47.
28 Anonim, Türkiye’de Meskûn Yerler K›lavuzu (Ankara: T.C. ‹çiflleri Bakanl›¤› Yay›nlar›, 1946), s. 17-18.
29 M. Zeki Oral, “Selçuk Devri Vesikalar›; Ahi Ahmet Nahcivani Vakfiyesi”, A.Ü. ‹lahiyat Fakültesi
Dergisi, III, 3-4 (1954), s. 57-65. Cunbur, “Anadolu
fiehirlerinin Kuruluflunda Ahilerin Yeri”, s. 87-93. Cunbur, “Ahilerin Kurdu¤u Yerleflim Merkezleri”, s. 312-319. Neflet Ça¤atay, “Anadolu Türklerinin Ekonomik Yaflamlar› Üzerinde Gözlemler (Bu Alanda Ahili¤in Etkileri)”, TTK Belleteni, LII, 203 (1988), s. 493-497. Ça¤atay, Bir Türk Kurumu
Olan Ahilik, s. 91. Günflen, “Anadolu’nun
Türkleflmesi Sürecinde Ahilik Teflkilat›’n›n Yeri ve Önemi”, s. 43-47. Gordlevski, Anadolu Selçuklu
Devleti, s. 193-206.
30 Anonim, Türkiye’de Meskûn Yerler K›lavuzu, s. 17-18.
View publication stats View publication stats
