Homerosoğlu
Yaşar
Kemal
azra
erhat
Masal, efsane ve destan üstüne
H
o m e ro s 'u n y a şa d tğ ı ç a ğ d a n ik i y ü z y ıl k a d a r s o n ra K h io s, y a n i S a k ız A d a s ın d a b ir o z an to p lu lu ğ u v a rm ış , H o m e ro s 'ta n g el m e k le ö v ü n ü r le r , k o ca o z an ın a ç tığ ı g e le n eğ i s ü r d ü r m e y e u ğ r a ş ı r la r v e H o m e ro s o ğ u lla rı d e r le rm iş k e n d i k e n d ile rin e . O g ü n b u g ü n h iç b ir o zan , g id e re k h iç b ir d e s ta n y a d a ro m a n y a z a rı y o k t u r ki, H o m e ro s 'ta n e sin le n m iş o lm a s ın . Y a zın s a n a tç ıla r ın ın h e p si H o m e ro s ’ta n g e lm e d ir, H o m e ro s 'la y a k ın d a n y a d a u z a k ta n b i r a k r a b a lığ ı v a r d ır h e p s in in , a m a h e p s i H o m e ro so ğ lu d e ğ ild ir. H o m e ro s ’u k e n d in e te k d e ğ ilse d e, b aş u s ta ta n ıy a n Y a ş a r K e m a l H o m e ro so ğ lu o lm a k ister. Y azarın seçtiği bu yolda n e rey e doğ ru g i dip H om eros’u n v a rd ığ ı e re k le rd e n hangisine u la ş a b ild iğ in i b u y a z ıd a in c e le m e k is tiy o ru z .İ
A m a in c e le m e k o n u s u o la r a k a la ca ğ ım ız « A ğ rı- dağı Efsanesi» n e girişm eden, şu b irk aç k a v ramü s tü n d e d u ra lım .
B ir k e re , H o m e ro s o ğ u lla rı sö zlü g e le n e ğ in o z a n la r ıy d ıla r , iş le d ik le r i k o n u la r e fs a n e le rd i, H o m e ro s o ğ lu s ıf a t v e u n v a n ın ı d a a n c a k d e s ta n
I
y a r a tm a y ı b a ş a r ır la r s a a lır la r d ı. Y a ş a r K e m a l ise k im i ö y k ü le r in e m a s a l y a d a e fsa n e a d ın ı v e r m iş , d e s ta n g ib i y a d a d e s ta n h a v a s ıy la y a z m a y ı a m a ç e d in m işse de, a s lın d a b i r d e s ta n y a z arı d eğ il, b i r r o m a n c ıd ır. Ç a ğ ım ız ın v e h a lk ı m ız ın g e riy e d ö n ü k d e ğ il, b e lli b i r ile riliğ e can a ta n s a v a ş ç ı b i r y a z a r ıd ır . O n a H o m e ro so ğ lu d e m e k b i r ö z en ti, b ir k e lim e o y u n u o lm a sın ? G e r ç e k te b i r iliş iğ i v a r m ı Y a ş a r K e m a l’in H o m e ro s 'la ?A m a m a s a l, e fs a n e v e d e s ta n n e d ir? B u t e r im le r in a sıl k a y n a k la r ın a g id e c e k o lu r s a k , e sk i Y u n a n c a d a ü ç sö z c ü k le k a r ş ıla ş ır ız : « m v th o s» , «epos» v e «logos». S ö z lü k le rd e b u ü ç k e lim e n in de ilk a n la m ı b ir d ir , y a n i «söz» d ü r . N e v a r ki, ü ç b ir b ir in d e n a y rı y o ld a g e liş m iş tir b u s ö z c ü k l e r : m y th o s m a s a l v e e fsa n e a n la m ın ı a lm ış, e p o s d e s ta n t ü r ü n e k a y n a k o lm u ş, log o s d a sö z ü n a k ılla b irle ş m e s i için k u lla n ıla r a k b ilim a n la m ın a g e le n b ir e k o lu v e r m iş tir : « lo g ik c» a k ıl b ilim i m a n tık tır , b i r de k ro n o lo g ia , m e te o ro lo - g ia, m y th o lo g ia g ib i k a v r a m la r v a r d ır .
Y aşar K em al’in A ğrıdağı E fsanesi diye a d la n d ır d ığ ı y a p ıt y u k a r d a k a y n a k a n la m la r ım v e rd iğ im iz b u t ü r le r i n h a n g is in e g ir e r , y a d a b u t ü r le r i n h a n g is in d e n n e a lıp n a s ıl b i r b ü t ü n k u r m a k ta d ır ? Y a p ıtın te m e lin d e b ir m a s a l v a r d ır : K e re m ile A slı, F e r h a t ile Ş irin g ib i b ir a ş k m a s a lı. A h m e t ile G ü lb a h a r ’ın s e v d a la r ın ı a n la tır bize. A hm et, A ğ ııd ağ ın ın b ir y erlisi, b ir k ö y lü s ü d ü r , G ü lb a h a r s a B e y a z ıt P a ş a s ı M a h m u t h a n ın kızı. A hm et, A ğ rıd ağ m ın g e le n ek v e g ö re n e k le r iy le , d a ğ lıla r ı b e y le r iy le K ü r t h a lk ın ı, M a h m u t H a n s a y ö re y e y e n i y e rle ş m iş , t u tu n m a y a ç a lışa n O s m a n lı d ü z e n in i s im g e le n d im . B u iki g ü ç b irb iriy le çarp ışm ak ta d ır. A ğrıdağı E f- san esi’n in asıl k o n u su d a b u d u r. İk i h a lk ın , ik i d ü z e n in ç a rp ış m a s ı, d ış a r d a n g e lm e s ö m ü rü c ü v e kişisel b i r gücün, k ö k salm ış g elen ek g ö re n e k v e y a r a tıc ılığ ın ı k u r m u ş to p lu m s a l b i r g ü ç le k a r ş ıla ş ıp b o y ö lç ü ş m e s id ir. T ro y a s a v a ş ı g i b i b i r d e s ta n k o n u s u d u r y a n i. M asal v e e fs a n e , ö z le r v e b iç im le r n a s ıl d o k u n m u ş d ü z e n le n m iş t i r d e b u d e s ta n k a lıb ın a s ığ m ış tır? H o m e ro s b irç o k m a s a lı, b irç o k e fs a n e y i ik i to p lu m g ü c ü n ü n ç a r p ış tığ ı T r o y a s a v a ş ı d e n ile n b i r d e s ta n ç e rç e v e s i iç in d e iç içe d o k u y a r a k t ly a d a ’y ı m e y dana g etirm iştir. Y a şa r K em al, A ğ rıd ağ ı E fsanesi d e d iğ i b u y a p ıtın d a b ö y le k o c a b i r d e n e m e y e g i rişm iş . B a k a lım b u d e n e m e y i ö z ü y le b iç im iy le n a s ıl g e r ç e k le ş tir m iş v e b a ş a rm ış m ıd ır?
A
h m e t ile G ü lb a h a r’ın sevda m asalı, o n d a n ön cek i b aşk a b ir m asalın , d ah a d o ğ ru su b ir efsa n e n in için d en çık m ad ır. B u efsane Y aşar K e m a l’in ç o k se v d iğ i, sık s ık iş le d iğ i k ı r a t e fs a n e s id ir. B ir b a h a r s a b a h ı A h m e d in e v in in ö n ü ne b ir a t g e lir d u ru r. A ğrıdağı geleneğine göre e v in k a p ıs ın a g e le n a t k im in o lu r s a o lsu n g e ri v e rilm e z , a t h a k ta n y a d ig â r d ır , h a k k ın a r m a ğ a n ı d ı r ; o n u s a k la m a k , k o r u m a k g e le n e ğ in b u y r u ğ u d u r , tö r e le r in y ü k le d iğ i k a ç ın ılm a z ö d e v d ir. A ğrıdağı h a lk ın ın b u a s ırlık geleneğini y o ru m la y a n S o fi ço k y a ş lı, u z u n a k s a k a llı b ir k a v a lc ı o la r a k c a n la n d ır ılm ış , e f s a n e n in b a ş k iş ile rin d e n b ir id ir . S o fi’n in ö ğ ü tle r i ü z e r in e A h m e d in k ır a tı a lık o y m a s ı v e s a h ib i M a h m u t H a n ’a g e ri v e r m eye y an aşm ay an A ğ rıdağı k ö y le rin in başına g e çm esi d ra m ı d o ğ u ra n e tk e n d ir . B u e fs a n e y a p ıt b o y u n c a b ir k a ç k e z d e ğ iş iş le rle te k r a r la n a n b i r te k e r le m e y le a ç ılır g ir e r . K ü p g ö lü d en en som m av i b i r su , r e n k le r k o k u la r v e ç iç e k le rle b a h a r , ç e p e ç e v re o tu r m u ş k a v a l ç a la n ç o b a n la r, g ö lü n ü s tü n d e n u ç a n b i r a k k u ş : te k e r le m e n in ta d ın a d o y u lm a z b i r ş iir d ü z e n i iç in d e u s ta c a y e r le ş tir ilip d e ğ e r le n d ir ile n m o tif le r id ir. Y a p ı tın b a ş ın d a (s. 8-9, 42 s a tır ) , o r ta s ın d a (s. 58-59, 20 s a t ı r ; s. 114-117, 74 s a t ır ) v e s o n u n d a (s . 134, 12 s a t ı r ; s. 141, 6 s a t ır ) v e r ile n b u te k e r le m e d e tem a ş iir d iliy le b ild irilir : A ğ rıd ağ m ın öfkesidir. «K ü p g ö lü n ü n k ıy ıs ın d a f ır d o la y ı o tu r a n ç o b a n l a r k a v a lla r ın ı b e lle rin d e n ç ık a r ıp A ğ rıd a ğ m ın ö fk e sin i ç a lm a y a b a ş la r la r » d e n iy o r ilk t e k e r le m ed e, ik in c i v e ü ç ü n c ü d e d e ö y le, n e v a r k i ü ç ü n c ü d e ç o b a n la r ç e k ilip g id in c e b ir d e n g b e j (ozan) tü rk ü y e b aşlay ıp A ğ rıd ağ m ın öfkesine b ir sevda n e n n isi katm ağ a g irişir. B öylece k ır a t e fs a n e s in in için e A h m e tle G ü lb a h a r ’m se v d a m asalı d o k u n u n ca, A ğ rıd ağ m ın öfkesine sevda e k le n ir, k a v a l se siy le in s a n sö zü b ir le ş ir v e ana te m a ö fk e v e se v d a d iy e ik i te m a ü s tü n e k u r u lu o la ra k ç ık a r k a rş ım ız a .T e k e rle m e d e ş iir d iliy le k u la ğ ım ız a ç ın la tı lan b u A ğrıdağm ın öfkesi n e d ir? S evdayı an lad ık , s ö z ü n ü e ttiğ im iz A h m e d le G ü lb a h a r e fs a n e s id ir, A n a d o lu n u n g e le n e k s e l a şk e fs a n e le ri g ib i b ir k ızla b ir e rk e ğ in k a v u ş a m a y a n s e v d a la r ın ın a n la tılm a s ıd ır. A m a b u te m a b e s b e lli k i a sıl e f s a n e te m a s ın a s o n ra d a n e k le n e n b i r te m a , n asıl k i a ş k m a s a lı k ı r a t e fs a n e s in e s o n ra d a n e k le n mişse. A n a tem a, an a k o n u A ğrıdağm ın öfkesi. ll- y a d a 'd a d a a sıl k o n u T ro y a s a v a ş ıd ır, g ü z el H e- le n a ’m n k a ç ırılm a s ı, o n u n g e ri a lın m a s ı için g i rişilen se ferle r ve döğüşler an latım ı beslem eye, rü rd ü rm ey a y a ray a n e k le r, d o lg u lard ır.
A ğ rıdağm ın öfkesi. Y aşar K e m a l’in iki efsane yi, d a h a d o ğ ru s u b ir e fsa n e ile b ir m a s a lı b i r b ir in e d o k u y a r a k v e a sıl a m a c ın ı y e r y e r te k e r le d iğ i ş iir s im g e le riy le b e lir te r e k n e r e y e v a r m a k is te d iğ in i a n lıy o r u z : b i r h a lk d e s ta n ı k u r mak istiyor. A ğrıdağı halkı, sa ld ırg a n v e söm ü rü c ü O s m a n lı d ü z e n in e k a r ş ı is y a n b a y r a ğ ı a ç m ış, a y a k la n m a s ın ı s ü r d ü r m e k te v e g e le n e ğ i g ö re n e ğ iy le ü s tü n g e lm e k te d ir. B u ö fk e sin e k a t m a ğ a ra z ı o ld u ğ u se v d a b i r d a ğ lı e r k e k le b i r p a şa k ız ın ın b irle ş m e ç a b a la r ıd ır ki, b u n la r so n u ç la n m ıy o r, A h m e tle G ü lb a h a r M a h m u t H a n ın z u lm ü n d e n k u r t u lu p e v le n iy o rla r , a m a g ö n ü lle r i b e d e n le r i k a v u ş a m a y ıp ö lü m le a y r ılıy o r la r b ir b ir le r in d e n . A h m e tle G ü lb a h a r a r a s ın d a k i se v d a iliş k is in e b ir ü ç ü n c ü k iş i d iy e z in d a n cı M em o ’y u v e o n u n G ü lb a h a r ’a o la n a rı, ço c u k s u , ö lü m s ü z a ş k ın ı k a tm a k la Y a ş a r K e m a l u y d u r d u ğ u a şk e fs a n e s in e ik i y ö n lü b ir d e r in lik , b i r ro m a n d e rin liğ i v e r m iş tir : A n a d o lu a şk e f s a n e le r in d e g ö rü le n s o n u n d a k a v u ş a m a m a , k a vuşacakken yanm a, ölm e te m a ’sım d ah a g erçek çi b ir te m e le o t u r tu p ik i in s a n ın g ö n ü lle rin d e a ç ıla n y a r a , b e d e n le r in in b irle ş m e s in i o la n a k s ız k ıla n k u ş k u o la r a k c a n la n d ır m ış tır . A m a m a s a l v e e fs a n e iç in b u k a d a r , g e le lim h a lk d e s ta n ın a .
A
ğ rıdağı b ir to p lu m u ve b ir to p lu m d ü zen in i sim geler. O n u n day an d ığ ı k u ra l h a k tır. A hm e de b ir k ır a tı y a d ig â r g ö nderen h a k ta n rısa l b i r v a r lığ ın a d ı m ı, y o k s a in s a n la r ın ilk e d iy e b e n im s e d ik le ri h a k m ı? D e sta n d o ğ al y a d a to p lu m s a l bazı g ü ç v e ilk e le r i y ü c e lte r e k t a n r ı l a ş t ır a n v e b e lli b i r o la y ın a k ış ın ı ö y le s in e ta n r ıs a l g ü ç le rin e tk is i a ltın d a g ö s te re n y a z ın t ü r ü d ü r . T ro y a s a v a ş ın ı Id a d a ğ ın ın d o r u ğ u n d a n Z e u s t a n r ı y ö n e tir. Y a ş a r K e m a l de d e s ta n ın b u g e rekçesine u y a ra k A ğrıdağı ile b ir y ö ren in h a l k ın ı, o n u n h a k ilk e s in e d a y a n .:ı in a n ç ve g e le n ek gü çlerin i sim gelem ek istem iştir. A ğrıdağı do ğ a v e ilk e o la r a k ş iir d ilin in b ü tü n r e n k le r i v e o la n a k la r ıy la d ile g e tir ilm e k te d ir . ö f k e s i, o n a b a s k ı y a p a n , o lu m lu g ü ç le r in in d o ğ a l g e liş m e s in i e n g e lle y e n k e y fî v e ç ık a rc ı z o ra k a r ş ı b a ş k a ld ır m a s ıd ır . B u a y a k la n m a y ı Y a ş a r K e m a l t e k e r le m e le r d e ç o b a n la rın k a v a lla r ıy la v e d e n g b e jle r in t ü r k ü le r i y le e z g ile r, a m a o n u n la kalm az, eylem h a lin d e de c an lan d ırır. A ğ rıdağı te k te k k iş ile r, k ü ç ü k v e b ü y ü k to p lu lu k la r o la r a k c a n la n d ır ılır : A h m e t y a d ig â rı e m a n e t a la n v e g ele n eğ i s a v u n u p c a n ı p a h a s ın a s ü r d ü r e n k a h r a m a n k iş id ir, S ofi a t, ço b an v e k a v a l ile sim g e le n e n g e çm işin k ü l tü r d e ğ e r le r in in yo ru m c u s u v e s ü r d ü r ü c ü s ü d ü r , K ü r t b e y le ri O s m anlI d ü zen iy le A ğrıdağı g eleneğini b ağ d aştır m a k için b o şu n a ç a b a g ö s te re n h a lk ö n d e r le r i v e s ö z c ü le rid ir, o n la r ın a ltın d a d a se ssiz b ir güç o la r a k c a n la n d ır ıla n e y le m in a s ıl y a r a tıc ıs ı ve yöneticisi v a rd ır ki, bu, A ğ rıd ağ m ın O sm anlıya k a r ş ı k o y m a k g e r e k tiğ i z a m a n k ö y le ri b o ş a ltıp y o k o la n y a d a to p lu k a la b a l ı k la r h a lin d e B a - y e z it K a le s in e d a y a n a n h a lk tır . Y a ş a r K e m a l r o m a n la r ın d a d e n e d iğ i g ib i, b u r a d a d a h a lk t o p lu lu k la r ın ı p lâ s tik s im g e le rle v e Y u n a n t r a g e d y a s ın ın k o ro s u n u a n d ır a n b i r s ö y le y iş le gö z ü m ü z ü n ö n ü n d e c a n la n d ır m a y a g iriş ir. T e k te k
eylem leri G ü lb ah ar, M emo ya da H üso gibi k i ş ile rin e lin d e n y a p tır d ığ ı h a ld e , k a rm a ş ık ve b ü y ü k o la y la r ın d ü ğ ü m le rin i h a lk a ç ö z d ü r ü r : ik i kez B a y e z it K a le s in in ö n ü n d e to p la n a n h a lk b ir k e z in d e G ü lb a h a r ’ın z in d a n d a n k u r tu lm a sın ı, İk in c is in d e d e O s m a n lı p a ş a s ın ın d ir e n m e sin i b ü s b ü tü n k ır ıp ik i s e v g ilin in b irle ş m e s in i s a ğ la r. H a k k ı, d o ğ ru y u , se v g iy i sim g e le y e n h a lk en g ellerin hep sin i y e n e r v e A ğ rıd ağ m ın öfkesini s e v d a y a d ö n ü ş tü r m e y i b a ş a rır . B aş k a h r a m a n h a lk tır . S e v d a m a s a lın ın k a h r a m a n la r ı d a h a l k ın te m s ilc ile r id ir , n e v a r ki, e r k e k k a h r a m a n A h m e t d a h a ço k p a s if v e iç te n d e v in e n b ir g ü c ü n sim g e s id ir, oysa G ü lb a h a r k iş is e l e y le m le r in h e p s in e ö n a y a k o lu r : z in d a n a g irm e n in , A h m e tle b irle ş m e n in y o lu n u b u la n o, A h m e tle S o fi’y i z in d a n d a n k u r t a r a n o, d e m irc i H ü s o ’ya, K e r v a n Ş e y h in e b a ş v u r u p e y le m e ' k a tılm a la r ı n ı sa ğ la y a n g e n e o. R o m a n la r ın ın k a d ın k iş ile r in i özel b i r s e v g iy le iş le y e n Y a ş a r K e m a l b u A n a d o lu e fs a n e s in d e de k ilit r o lü n ü y iğ it b ir k ıza v e r m iş tir . A m a Y a ş a r K e m a l’in b u y a p ıtı n a ta m v e s ın ırs ız a n la y ış ı bize s a ğ la y a n ne G ü lb a h a r , n e A h m e t, n e d e S o fi’d ir, d e m irc i H ü s o ’d u r . Ç ıp la k b e d e n i k ırm ız ı b ir k u ş a k la s a rılı, d u r m a d a n d e m ir d ö v ü p k a r a n lığ ı to p to p k ıv ılc ım la r la d e le n a k sa ç lı H ü so , R a m a z a n d a o ru ç tu tm a z , n a m a z k ılm a z, a te şe ta p tığ ı sö y
lenen b ir a d am d ır. Sofi, A ğ rıd ağ m ın geçm işini, H ü so ise g e le ce ğ in i sim g e le r. H üso, Y aşar K e m a l’in ö zen e b e ze n e y a r a ttığ ı em e k çi tip id ir . A te şle , a r a ç la , el k o l g ü c ü v e alın te r iy le ç a lı ş ır g ö s te rd iğ i e m e k ç iy i H e p h a is to s ’a ya da P r o - m e th e u s ’a b e n z e r b ir in s a n - ta n r ı gibi c a n lı v e r e n k li y a r a ttığ ın a ş a ş m a m a lı Y a ş a r K e m a l’in . A s ıl sö y le m e k is te d iğ in i H ü so ile sö y lem iş ç ü n k ü . A n a d o lu ’n u n i s te r g eçm iş, is t e r g e le ce k d ü z en in d e d o ğ a l v e to p lu m s a l g ü ç le ri b a r ış tır ıp o lu m lu b i r y a r a tıc ılık y o lu n d a b ir le ş tir e c e k , ö f k e y i se v g iy e o lu ş tu r a c a k g ü ç e m e k çi in sa n g ü c ü d ü r. G eçm işin , A n a d o lu ’n u n t o p r a k la r ın ın e n d e rin in e k a d a r u la ş a n d e ğ e rle rin i ak k u ş l a r g ib i som m a v i s u la r ın ü s tü n e u ç u ra c a k o la n H ü s o ’d u r, b u to p ra ğ ın e m e k ç is id ir..
G
ö rü lü y o r ki, «Ağrıdağı Efsanesi» ile Y aşar K e m al m asal ve efsane çerçev elerin i aşıp b ir h a lk d estan ı yazm ak y o lu n a gitm iştir. E fsane k a lıp la rı iç in d e , ö lçü lü b ir k u r u lu ş la v e u s ta s ı o ld u ğ u ş iir d iliy le y a z m a y ı b a ş a rd ığ ı b u d e n e m e a sıl a m a c ı olan r o m a n ile d e s ta n t ü r le r i n i b ir le ş tir ip y irm in c i y ü z y ıl A n a d o lu s u n u n g e r çek çi d e s ta n ın ı y a r a tm a k y o lu n d a o lu m lu b ir a ş a m a d ır. G e lin b u y a z ıy ı H o m e ro so ğ lu Y a ş a r K e m a l’ in k e n d i s ö z le riy le k a p a ta lım : « H e r y ıl, b a h a r çiçeğ e d u rd u ğ u n d a , d ü n y a len n ilen d iğ in d e A ğ rıd ağ m ın ç o b a n la n d ö rt y a n d a n g e lir le r , k e p e n e k le r in i g ö lü n b a k ır to p r a ğ ı na a tıp ü s tü n e o t u r u r la r . B in y ıllık se v d a to p ra ğ ın ın ü s tü n e o t u r u r la r . T an y e r le r i ış ır k e nta v a lla rın ı b elle rin d e n çekip A ğrıdağm ın öfkesi n i, se v d a s ın ı ç a la r la r . V e g ü n k a v u ş u r k e n b ir
ak k u ş gelir...»
Taha Toros Arşivi 0 2 2 0 1
