Osman Hamdi Bey ve dönemi:Sempozyum 17-18 Aralık 1992

OSMAN HAMDİ BEY

VE DÖNEMİ

Yayınıdır

Yıldız Sarayı Arabacılar Dairesi Barbaros Bulvarı 80700 Beşiktaş / İstanbul Tel: (0212) 227 37 33 - Faks: (0212) 227 37 32 Kapak Resmi Anonim Portre,1905 Ali Sami

(Pierre de Gigord koleksiyonundan alman bu fotoğrafı kullanmamıza izin veren İstanbul Fransız Kültür Merkezi’ne ve

Osmanlı Bankası’na teşekkür ederiz) Kitap Tasarımı Haluk Tunçay Sayfa Düzeni Tarih Vakfı Baskı Altan Matbaası (0212) 629 03 74 İstanbul 1993 ISBN 975-333-008-1

OSMAN HAMDİ BEY

VE DÖNEMİ

TARİH VAKFI YURT YAYINLARI

Düzenleme Kurulu Edhenı Eldem Semra Germaner Zeynep Rona Sempozyum Sekreteri Canset Aksel Katılanlar: Doç. Dr. Günkut Akın

Doç. Dr. Nur Akın Mehmet Ö. Alkan

Dr. Necla Arslan Prof. Dr. Afife Batur Doç. Dr. Halil Berktay Prof. Dr. Selim Deringil Doç. Dr. Edhem Eldem

Çelil Ender Prof. Dr. Ufuk Esin Prof. Dr. Semra Germaner

Doç. Dr. Zeynep İnankur Havva Koç Vasıf Kortun Ayşe Yetişkin Kubilay

Dr. Sema Öner Doç. Dr. Mehmet Özdoğan

İ. Günay Paksoy Turgut Saner

Orhan Silier

Prof. Dr. Filiz Yenişehirlioğlu Dr. Neşe Yıldıran

ÖNSÖZ

O s m a n Hamdi Bey'in doğumunun 150. yılı dolayısıyla bir sem­ pozyumun düzenlenmesine karar verildiğinde, Düzenleme Kurulu'nun başlıca amacı Osmanlı kültür, sanat ve bilim hayatında son derece önemli bir rol oynamış olan bu şahsiyeti, yaşadığı ve etkin olduğu dönemi kısmen de olsa anlayabilmek için merkezî bir simge haline getirmek ve bunun so­ nucunda da kültürel tarih bağlamında işlerlik kazanacak bir referans nok­ tasına dönüştürmek oldu. Bu anlamda, belki de önemli olan Osman Hamdi Bey'in şahsını aşabilmek ve daha çok temsil ettiği her türlü boyuttan hareket ederek, Tanzimat sonrası Osmanlı İmparatorluğu'nun sosyal ve kültürel boyutlarını vurgulamaya çalışmaktı. Bu tür bir girişim ve anlayış için her­ halde Osman Hamdi Bey'den daha uygun bir simge bulmak zordu. Ger­ çekten de genellikle ressamlığı, arkeoloji çalışmaları ve müzeciliğiyle nis­ peten "marjinal" bir insan olarak tanınan bu şahsiyet, aslında başka birçok boyutuyla tipik bir Tanzimat ürünüydü: yüksek düzey bürokrat çocuğu, Avrupa'da uzun müddet eğitim görmüş bir genç, yıllarca diplomatik gö­ revlerde bulunmuş bir memur, Genç Osmanlılar'ınkine birçok konuda benzeyen fikirlere sahip bir idealist, Midhat Paşa hayranı, Fransız kültürünü benimsemiş bir insan... Başka bir deyişle, çağının değişim ve arayışlarını anlamak ve sorgulamak için ideal bir simge.

Bu nedenledir ki, katılım çağrısı yapıldığında Osman Hamdi Bey'in karmaşık kimliğinin değişik bir er boyutuyla bağdaştırılabilecek başlıca dört tema üzerinde durulmuştu: sanatçı/ressam Osman Hamdi ile ilişkili olarak Tanzimat sonrasında sanattaki yeni arayışlar ve özellikle Batılılaşma süreci, aydın/bürokrat Osman Hamdi ile bağlantılı olarak Osmanlı Devleti'nin modernleşme/Batılılaşma süreci içinde düşüncede gözlemlenen gelişmeler ve özellikle Batı/Doğu ikilemi içindeki kimlik arayışları, arkeolog/müzeci Osman Hamdi'yi temel alarak kültür ve tarih mirasının korunması sorunu ve nihayet, çok daha genel bir anlamda köklü değişimlerle önemli dar­ boğazların yaşandığı 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başındaki Osmanlı İm ­ paratorluğu ile günümüz Türkiye'si arasında kurulabilecek paralellikler. Kısacası, amaç tarihi bağlam ile bağlantıyı koparmadan, daha güncel

so-sayıda; daha önemlisi Osman Hamdi Bey konusunda henüz ortaya çı­ karılmamış ve kullanılmamış bilgiler içeriyor. Diğer taraftan, Osman Hamdi Bey'in sanatçı kimliğinin hâlâ önemini koruduğu, sanat tarihi dalındaki bildirilerin çoğunlukta olmasından anlaşılıyor. Fakat burada da, yazar ve araştırmacılar donuk ve sınırlı incelemelere hapsolmadan, aksine mümkün olduğunca dinamik bir bakış açısıyla sanat ve kültür hayatında bazı temel sorunsallara eğilme ve bunları tarihi gelişimleri dahilinde değerlendirme yoluna gittiler. Arkeoloji ve kültür mirası teması ise daha da belirgin şekilde -güncelliğinin de ivmesiyle- bugünün bazı temel sorgulamalarına yol açtı, dolayısıyla amaçlanan türden bir zenginlik kazandırdı. Toplumsal değişim ve kültürel boyutları da aynı şekilde, ilginç açılımlara ve sorgulamalara imkân tanıdı.

Varılan nokta muhakkak ki henüz yetersiz. Özelde takılıp kalmaya meyilli tarihçiliğimizde, daha genel ve daha dinamik bir söyleme geçişin sancıları hâlâ hissediliyor. Bu nedenledir ki Osman Hamdi Bey gibi tekil örneklerin oluşturduğu sınırların ötesine geçebilmek gerekir. Bu süreç, kesinlikle bir unutma, inkâr etme veya göz ardı etme manasına gelmemeli; aksine, amaç bu tür “istisnai” vakaları tarihi bağlamlarına oturtabilmek ve böylece olu­ şacak çerçevenin içinde değerlendirmek olmalıdır.

Osman Hamdi Bey ve Dönemi Sempozyumu 17-18 Aralık 1992 tarihleri arasında T.C. Kültür Bakanlığı ile Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı tarafından düzenlendi ve İstanbul Arkeoloji Müzeleri Kü­ tüphanesinde gerçekleştirildi. Toplam 23 bildiri sunuldu. Yazılı olarak Düzenleme Kurulu 'na verilen 21 bildiriyi içeren bu kitap yayına ha­ zırlanırken özellikle yazarların yazım diline bağlı kalındı; redaksiyon, bazı yazım farklılıkları ve anlatım sorunlarının giderilmesiyle sınırlandırıldı ve yazarların onayına sunulduktan sonra basıldı. Düzenleme Kurulu olarak sempozyumun ve bildiriler kitabının gerçekleşmesini sağlayan Kültür Ba­ kanlığına ve Tarih Vakfı'na, bizlere Osman Hamdi Bey'in kendi mekânında bu toplantıyı yapma olanağı tanıyan Arkeoloji Müzeleri yönetimine ve de­ ğerli yardımlarını esirgemeyen tüm müze görevlilerine, oturum baş­ manlarına, bildiri sunan bilim insanlarımıza ve yoğun bir katılım sağlayan tüm izleyicilere en içten teşekkürlerimizi sunarız.

İÇİNDEKİLER

BİR İN C İ O T U R U M : T O PL U M VE BATILILAŞMA i

Selim Deringil

Son D önem Osmanlı Aydın Bürokratının

Dünya G örüşü Üzerine Bir D eneme 3

Edhem Eldem

Batılılaşma, Modernleşme ve Kozmopolitizm:

19. Yüzyıl Sonu ve 20. Yüzyıl Başında İstanbul 22

Havva Koç

Bir Belge Işığında İbrahim Edhem Paşa ve Ailesi

Hakkında Hatırlamalar 27

Neşe Yıldıran

Dış Borçlanmada 33 Yıllık Birliktelik ve Doğu-Batı

Ekseninde Bir İkiz Bina: T ütün Rejisi ve Bank-ı Osmanî-i Şahane 41

İK İN Cİ O TU R U M : SANAT VE BATILILAŞMA 55

Filiz Yenişehirlioğlu

Sanatta Osmanlı İm paratorluğu Fransa Etkileşimi 57

Semra Germaner

1850 Sonrası Türk Resminde Kaynak ve Konular 5ç

Zeynep İnankur

19. Yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul’a Gelen Batılı Sanatçılar 75

Sema Ö ner

Dolmabahçe Sarayı Resim Koleksiyonu'ndaki

Yapıtlarıyla Halife Abdülmecid Efendi 83

Ayşe Yetişkin Kubilay

19. Yüzyılın İkinci Yarısında Osmanlı

T u rg u t Saner

19. Yüzyıl Osmanlı Eklektisizminde "Elham ra'nın Payı" 134

Afife Batur

19. Yüzyıl Osmanlı Mimarlığında Bir Stilistik

Karşılaştırma Denemesi: A. Vallaury / R. D 'A ronco 146

Şule Yum

Son D önem Osmanlı Saraylarında Oryantalist

Mobilya Örnekleri 159

Çelil Ender

Osman H am di Bey'in İmtiyaz İstediği Kabataş-Taksim

M etro Projesi 172

D Ö R D Ü N C Ü O TU R U M : ARKEOLOJİ VE K Ü LT Ü R MİRASI 177

Ufuk Esin

19. Yüzyıl Sonlarında Heinrich Schliemann'ın

Troya Kazıları ve Osmanlılarla İlişkileri 179

M ehm et Ö zdoğan

Arkeolojide Çağdaşlaşma ve Türk Arkeolojisini

Bekleyen Tehlikeler 192

İ. Günay Paksoy

Bazı Belgeler Işığında Osmanlı Devleti'nin Kültür Mirası

Politikası Ü zerine Düşünceler 201

O rhan Silier

Tarihsel Mirasın Korunması ve Arşiv Malzemesi 222

N ur Akın

O sm an H am di Bey, Âsâr-ı Atika Nizamnamesi ve

D önem in Koruma Anlayışı Üzerine 233

Halil Berktay

Kültür ve Tarih Mirasımıza Bakışta Milliyetçiliği

BİRİNCİ OTURUM

TOPLUM VE BATILILAŞMA

Kişisel Arşivlerde İstanbul Taha Toros Arşivi