Eski ve yeni İstanbul
T
üsküdarın, Kadıköyünün ve Kalamışın
tarihine bir kuş bakışı
“ Seyyid Battal Gazi maiyetindeki fedailerle
Kızkulesine hücum ederek kızı kaçırdı
Eski ve yeni İstanbulda «Mekân ve zaman içre seyahat» ederek, ada ların şöyle bir umumî manzarasını seyrettik. Bunların her birine bakar ken, artık, nazarlarımızın önünde sade şimdiki maddî şekil değil, tari hinin hatıraları da canlanıyor.
İstanbulun her bir parçasını aynı gözle görmek üzere, bu muazzam ta rihî şehre doğru yürüyelim...
Fakat gözlerimiz, Kalamış, Kadı köy, Haydarpaşa cihetlerine ilişme- mezlik edemiyor. Öyleyse, - derilileri ne dalmağı sonraya' bırakarak - va purun iskeleye uğraması kabilinden, azıcık buralarda da duralım.
Evliya Çelebi üstadım şöyle anla tıyor:
***
Asıl ismi Seyyid Gazi oğlu Cafer olan Battal Gazi (1) Üsküdarda de niz kıyısında çadır kurup muhafız kaldı. Yedi sene çalışarak bağlar, bahçeler yetiştirdi. Şimdileri, o bağ lara Battal bağlan, Âl - i Bahadır bağ lan, Gazi köyü bağlan derler ki ga latı meşhur olup Kadıköyü bağı der ler.
İşte bu yedi sene zarfında ilk defa olarak Üsküdan ve Kadıköyü Battal Gazi imar etmiştir. Sonralan Battal Gazi Şam gazalarına memur olun dukta Rum kralı Kadıköyüne metin bir kale bina ettirmiştir ki hâlâ bu hakirin (yani bizzat Evliya Çelebi nin) bağı içinde harabesi görünmek tedir.
Sonra Üsküdann kara tarafına, ta Çamlıca dağlanna kadar bir hendek açtırmıştır. Toprağını iç yüzüne sed
¡uM.in.de yiğdirip kapıları vesaire bı rakmıştır. Çamlıca dağı üzerine de bir karakol kulesi ve Toygar tepesin de, Yassı tepede, ve Piyale paşa tepe sinde ve daha sair on iki yerde büyük karakölhaneler yaptırdı. Üsküdann dört tarafına kırk bin bekçi tayin etti.
Üsküdan bu suretle tahkim tetik ten sonra Battal Gazinin korkusun dan deniz üstünde kocaman bir kale bina ettirip Üsküdar tekfürünün kı zını ve diğer kıymetli ve lüzumlu eş- yayi içine koydurdu. İşte Kızkulesi böylece meydana geldi.
Bu sırada Battal Gazi Şam fethini bitirerek Üsküdann böyle tahkim edildiğini işitince maiyetine yedi yüz fedai aldı ve birdenbire Üsküdan bas tı. Oradan kayıkla Kızkulesine geçip kralın kızını, hâzinesini ve diğer hü kümet levazımını alıp Üsküdara gel di. Orada Üsküdar bahçesi yerinde iki rekât namaz kılıp:
— İlâhi!... Burasını Ümmeti Mu-
hammede müyesser et ki mamur ve âbâdan olsun! - diye dua etti .
Ve, Üsküdara dokunmıyarak ga nimetlerini aldı; Mudanya şehrine gitti. Battal Gazinin ayağı bereketi olarak, bunu müteakib kral Üsküda n öyle mamûr etmiştir ki gûya cen netten nümune vir bağ haline gel miştir.
Fetihten sonra Fatih tarafından da imar edilmiştir. Lâkin asıl fevkalâde ümranı kanunî Süleyman devrine raslar. Şimdiki devirde de (yani üç yüz sene evvel) mamûr bulunmakta dır.
Dördüncü Muradın tesbit ettirdi ğine nazaran, Üsküdar yedi dağın dere tepesi üzerinde bina olunm uş,' otuz bin kadar bağa, bahçeye, yalilı evlere vesair imaretlere sahip süslü, büyük bir şehirdir. Asıl ismi Eski Dardır ki Üsküdar galatı meşhurdur.
99
* * *
Üsküdann camilerinden, medrese lerinden, imaretlerinden, tekkelerin den, hamamlanndan, kervansaray larından, saraylarından, sebilhane lerinden, çeşmelerinden, tüccarların dan ve dükkânlarından uzun uzadı ya bahseden Evliya Çelebi, sözü me sirelere intikal ettirerek Çamlıcanm tepesinde padişahın Bağı Cihan
is-U V ■ M - t " : i
Kalamış sahilinden denize doğru bir bakış
mile mükemmel bahçe yaptırdığını, Küçük Çamlıcanm ise, çınar ağaçla- rile dolu bir çimenzar ve av yeri ol duğunu söylüyor.
Padişahlar tebdilihava için Üskü dara geçtikleri vakit, doğanbazlar da, hep Doğancılar meydanına gelir lermiş; burası eğlenceli bir gezme yeri olurmuş.
Salacakta, temmuz aymda dilber ler denizde yıkanırlar; Şemsipaşada ise ikindiden sonralan âşıklar topla- nu, kayıklarla dolaşırmış... Ve anlat masına devam ediyor:
Kalamış gezme yeri de, Kadıköy bağlan ile Fenerbahçesi arasında bir körfez içinde beyaz kumsal bir deniz dir. Bütün dilberler, sadık âşıklar bu rada deniz perileri gibi gezer, oyna
şırlar... Kadıköy bağlan teferrücgâ- hı, Haydarpaşa bağı, Âl - i Bahadır bağlan, Secah bağlan, hep nazirsizdir. Piyale paşa havuzu, Kaya sultan bah çesinde denize nazır bir çıkıntı üs tünde bir kasr, bir büyük havuz, için de kayık ve balıklan vardır,
İşte, üç yüz sene evvel Kalamışın, Kadıköyün, Haydarpaşanm ve Üskü dann umumî manzarası... Yani Üs küdar meskûn, öte taraflar bağlık, bahçelik, her taraf ağaç, ağaç... Yem yeşil...
Kadıköy ise henüz pek küçücük... Şu manzarayı arzediyor:
Fatih, buranın kalesini yıktırarak şehrini Darüssaade ağalarına has ih san etti. Bugünkü günde 600 hane, bir mahalle Müslüman, yedi mahal le Rum ahalisi vardır. Altı yüz bağı, deniz kıyısında yeldeğirmenleri var dır. Terzi Mustafaefendi yalısı diğer binalardan mamurdur. Çarşı içinde dört köşeli kiremitli bir camii mev- cuddur. Bu da Darüssaade ağalann- dan Osmanefendi binasıdır. Başka camii yoktur. Bir hamamı, yüz dük kânı vardır. Limanda balığı gayet çoktur.
Evliya Çelebinin Battal Gaziye dair anlattıklarını - tıpatıp tarihî haki katler olmaktan ziyade o zamanki insanların inandıkları efsane karışık menkulât saymak icab eder.
Kadıköyün tarihine dair, garplılar tarafından şu hakikatler tevsik edil miştir:
Şimdiki Kadıköyün yerine, Roma nın bina edilmesinden 148 sene sonra
(2) (Halkidon) Chalcedoine şehri
ku-(1) Şemseddin Sami, Kamusu Âlânmda «Seyyid Battal Gazi» hakkında şu izahatı veriyor.
Meşhur islâm kahramanlarından namlı bir gazi olup, rivayete göre hicri 121 ta rihinde Rumlara karşı yapılan gazada şehid olmuştur. Eskişehirde Seyyid Gazi makberesinde kabri keşfolunarak Selçuk hükümdarlarından Alâaddinin validesi tarafından türbesi bina edilmiştir. Os manlI padişahları da buna cami, tekke ve sair hayrat ilâve eylemişlerdir. Kasa banın eski ismi Nakolya iken bu zatın ismile Seyyid Gazi olmuştur.
(2) Roma, Milâddan 754 sene evvel bina
edilmiştir.
rulmuştur. Karşı taraftaki harikula de sahili görmeyip de burasım tercih ettikleri için «Megarien»ler «Körler» lâkabım almışlardır.
Bu şehir, Yunam n dahilî nizalarına, Bizansm entrikalarına gayet faal bir şekilde iştirak etmiştir. Anadolunun şimali garbisinde hüküm süren Bitin- ya kralları tarafından fetlıolunmuştur.
Bunların sonuncusu olan üçüncü Nikomed Milâddan 75 sene evvel vefat ederken bütün mülkünü Romalılara terkettiği için, Kadıköyünün babası da zamanın bu büyük devleti tarafın dan yutulmuştur.
Mithridate burasım feth, kısmen tahrip etmiştir *>ans imaparatorlu ğu esnasında maıt mz1 2 ve müreffeh ha le geldi. Fakat Biz ansın uğradığı altın larla harap edildi İran hükümdarı Khosroes karargâhını buraya kurdu; ve on sene müddetle burada kalarak Bizans kuvvetlerim ezdi.
Büyük Fransız ansiklopedisinde B. Rossignol’un iddiasına göre, burasım kâmilen yıkan Tüıkler meşhur binala rının malzemesini İstanbulda yaptık ları âbidatta kullanmışlardır.
Bu sahili gözden geçirirken Kala mış kıyılarında tarihte geçmiş bir faciayı unutamayacağız.
Yedinci asrın başındaydı. İmpara tor Moris Tiber bir çok kahramanlık lar göstermiş, Bizans arazisine her taraftan saldıran kuvvetleri, İran, Afrika, Slâv vesaire hududlarında durdurabilmişti, mükemmel bir hü kümdar olmakla breaber, hisabîliği yüzünden orduda hoşnudsuzluk uyan dırdı. Askerî bir isyan zuhur etti ve yüzbaşı Fokas vaziyete hâkim olu verdi.
Bu, bilâhare işleri altüst eden ve halk tarafından parçalanan çok eh liyetsiz bir herifti. Fakat işte İmpa rator Tiber, onun idare ettiği isyan hareketinde yapayalnız bırakıldı ve bir kayığa binerek kendini Mudanya taraflarına atmak istedi.
Çıkan bir fırtına, seyahatine mâni olduğu için, yakalanarak, çoluğile, çocuğile beraber, Kalamış iskelesine çıkarıldı. Ve oradan, Fokasm huzu runa getirildi.
Yeni hükümdar, selefine zulmün âzamisini yapmak istiyordu.
Loş bir teşrin sabahiydi. Onu eli kolu bağlı olarak sahile sürükledi ler. Tiber, metanetini ve dindarca gey- retini hiç kaybetmedi. «Kendi nikbe- ti üzerinde felsefe yürütüyordu.»
Felâketzede mahlû hükümdara ya pılan işkenceleri daha fazla uzatmak için, oğulları olan beş prensin kafa larım kendi gözleri önünde kestiler. «Baltanın her inişinde, bu masum kurbanların kanı, babalarını korkunç ve kızıl bir renge boyuyordu.»
Fakat o, her darbede:
— Allahım! Senin adaletin vardır. Senin hükümlerin de âdilânedir! - diyordu.
Sonra, korkusuzca, kendi kellesini
» » * . » ... . . . « İ T Î V - - . .
de cellâda teslim etti...
Cellâd, sevgili evlâdlarımn kumral saçlı başları ortasına, onun beyaz saçlı başını yuvarladı.
Kesif bir halk tabakası da bu facia yı alkışladı.
Denize atılan gövdeler gerisin ge ri gelince, hurafata meyyal BizanslI lar, bunu sırf bir tesadüfe atfetmedi ler. Şeametli bir devrin başlıyacağı- na hükmettiler. Yürük Çelebi
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Taha Toros Arşivi
