Osmanlı Sanatında Vazolu ve Vazosuz Çiçek Demetleri

08MANU SAN'ATINDA VAZOLU VE VAZ08UZ ÇİÇEK DEMETLERİ

OOlbOn ÜNVER

Osmanlı Türk'leri ince sanatların­ da, her asra göre değişik özellikler ta­ şıyan ve birer teminat rönesansumz

sa-JİİKA derecede çeşitli mevzularda pek

(Snernli tezhip ve minyatürler kütüpha­ ne ve müzelerimizde mevcuttur. Sadece miı^türlerimizin sayısı 15.000'i geçer. Tezhiplerimiz için bu kategoride henüz bir sayun yapılmadığından takrib! bile olsa, bir miktara yaklaşmak mümkün değUdİr.

Bu arada tahta, duvar, taş ve çini üıorindeki tezyini unsurlarımız da pek çoktur ve bir yapılan bir daha görül­ meyecek derecede çeşitlidir. Osmanlı inoe san'atlannda resim, tezhip ve süs-kmderin çeşitli olmalan bilhassa diğer san'at ekollerinden ayıncı mahiyettedir.

Bütün bunlardan eserlerde, maka­ lelerde ve kongre tebliğlerinde şimdilik mukayeselerden uzak kalmarak mah-dud işloımiş malzeme takdimi şeklin­ de bahsedihniştir. Fakat tezyinatımızda asıriar boyu pek çok sayıda bulunan vazolu ve vazosuz buketleri aynca bir konu halinde sunan tebliğlere az rast­ lanmaktadır. B u konumuzda vazolu ve vazosuz çiçek demetlerimizden söz açmak, ve pek azmi derleyebildiğimiz örneklerden »sıUanna uygun olarak yaptığımız çalışmaları göstermek eme­ lindeyiz.

Şimdilik asırlara göre bir a y ı n m yapmaksızın genel bir bakışla söyleye­ biliriz ki. Osmanlı Türk Sanatı'nda bu kmu çok önemli ve zengin bir varlığa tabiptir.

X V . ci asırda bilhassa Fresk süs­ lemelerde diğer asırlardaki özellikleri göremezsek bile Bursa'da Sultan Cem ismi verilen Fatih'in diğer oğlu Atik Mustafa Türbesi'nde vazolu veya vazo­ suz stilize çiçeklere rast gelinmektedir.

Edirne'de. Sultan I I . Murad'm ya­ pıldıktan sonra bir süre Mevlevtlere tahsis oilman Muradiye Camiî Fresk­ lerinde ve yine aym padişahm yaptır­ dığı Üç Şerefe>i Camii'nin avlusundaki kubbe içi süslemelerinde üzerlerinde durulacak örnekler vardır. İstanbul. Bursa ve Edirne'de muasır eserierde de bu tip süslemelerin mevcut o l a b i l e c ^ hatınmızdan uzak değildir. B u as­

ı m vazma eserlerinde, bilhassa Fati­ hin hususi kütüphanesi için sarayın na* kışhanesinde baş üstad Baba Nakkaş'-m nezaretinde yapılan tezyini eserler de oldukça çoktur. B i r albüm içinde İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi F . 1423 de sakh bulunan bu mühim hazi­ ne tetkik olunarak neşrolunmuştur. Bunlar tamamen stilizedir ve tabiatten olanları sayılacak kadar azdır.

X V I m c ı asırda tezyinatımız daha çok muhtelif zevklerin ve görgülerin derecesine göre inkişaflara manız kal­ mış bazen çok tafsilatlı bazen de az de­ taylı olarak yapılmışür. Kumaşlar ve çinilerdeki göbekler ve şemseler stilize­ dir. E n güzel örneklere mezar Uşlann-da rastlanılmaktadır ve

toplanılamaya-cak derecede çoktur.

X V I I . ci asırda vazolu ve vazo­ suz çiçeklerle sayılı olmakla beraber resimli eserler yazılmağa başlanmıştır.

322

OÜtaÜHÜNVCft

Bunlann bir kaçında cidden güzel par­ çalar vardır. Tqpkapi Sarayı Haran

Dairesi de bu nadide ^knekler bakunın-dan çok zengindir.

Konumuzun ea zengin asn X V I I I inci yHayûda. B u asrm ortasmda röko-ko teqrinat da süslemelerimize girmiş ve bu yeni görüşle çoğunluğu stiUze edilmiş cidden güzel örnekler vücuda getirilmiştir.

Bu kabil çiçek buketleri ve mfinfe-rid olarak çizilenler çiçek mecmualalannda, mezar taşlannda. taş s ü s l m e -lerinde, kitaplarda, levhalarm boş y e r terinde, fermanlann üst köşelerinde ve tuğralann etrafında, eski evler ve ko­ naklarda ve saraylann duvarlarında, tahta pencere ve dolap kapaklarmda çok s ı ^ gürilhnektedir. Eski Anado­ lu evleri de bu tip süslemeler bakmım-dan zens^dir. Bursa'nm halen en eski evlerinden sayılmağa d^«r, Abdal Mur rad MahaUesinde 1182

(1766)

E n güzef eserleri Ali Üsküdari Yusüfu Mısral ve talebesi vermişlerdir. X I X uncu asırdaki vazohı ve va-zosuz buketler, görebildiklerimize naza­ ran diğer asırlarda dduğu gibi hem çok ve hem de kıymetli çalışmalardır. Hezaıpradlı Mehmet Ataullah. Mehr met. AU Nakşibendi ve Mücellid Salih, Hüsnü Efendiler ve talebeleri yüksek san'at değeri bulunan son derece gü­ zel ve ince eserier vermişlerdir.

X X . ci asrm ortalannda istan­ bul Üniversitesi Tıp Tarihi Ensti-tüsü'nde otuz senedir devam etmekte olan Türk Tezyinatı seminerlerinde bu konu üzerinde önemle durulmuş ve esas örneklere sadık kalınarak yapılan yeni kompozisyonlardan iyi sonuçlar elde edilmiştir.

Türk çiçeklerinden, gerek stilize ve gerek tabiattan örnek almarak yapı­ lan terkiplerde en önemli özelliklerden

biri de, çiçeklerin üst üste değil de yan-yana dizihniş oknasıdır. Bunda simet­ riye chemnuyet verilir. Sağdakiler sol-da tekrarlanabildiği gibi aynı yerlerde başka çiçeklerle değişme yapılır. Taş. daldler kabarık olarak hakkedilir. K i -tapdakiler suluboya ile ekseriya guvaj usulünce yapılır. Saraylarda, mabetler-de ve evlermabetler-de tahta ve fresk üzerinmabetler-de­ kiler yağhboya ile işlenmiştir. Bazıların­ da ise k«»di renklerinde gölge ve iç hat­ lara önem verilir. Çinilerde olduğu gibi sade bir tarzda yapılanlarda vardır. Orijinallerindeki bu gibi aynntılara dikkat edilirse aynen yapılması sırasın­ da hiçbir zorlukla karşılmaz.

Klâsik bir mahiyet alan bu stille ta-biatten yeni çiçeklerle de böyle kompo-zisytmlar yapmak her zaman mümkün­ dür.

BUKETLER V E İZAHLARI

1 — istanbul'da Takyeci Camii çini­ leri üzerinde vazo içinde karan­ filler.

2 — Üsküdar, E s k i Valide Camiinde bulunan kaim mum althklann-daki buketlerden biri. X V I I . Asır (Kopye Dr. A. Süheyl Ün-ver).

3 — Bir tuğra üzerindeki buket, Top-kapı Sarayı Müzesi Hazine Kü­ tüphanesi X V I I I . Asır (Kopye Dr. A. Ünver).

4 — Ash Hacı Dede tarafından lâke

kap üzerine yapılmış. E d i m e tar­ zında vazolu bir buket. S ü l e y maniye Kütüphanesi, E s a d Efen­

di Koleksiyonundan K . 1681 X V I . asır (Kopya Dr. A. S. Ün­ ver).

5 — Kayseri Halk Kütüphanesinde bulunan bir lâke kap üzerindeki buket X V I I I . Asır (Kopya Dr. A. S. Ünver).

6 — Topkapı Sarayı Müzesi, Hazine

bu-OSMAM.I SAN'ATINCUk V A Z O U i VC VAZOSUZ ÇİCCK OeMETURt ₃₂₃

ket X V I I I , asır. (Kopya Dr. S, Ünver).

f — Topkapı Müzesinde bir buket. Z V I I I . asır. (Kopya Dr. A. S. Onver).

l New York, Colombia Üniversite­

si, Butler Kütüphanesindeki bir yazma eserde bulunan buket X I X uncu asır (Kopya Dr. A. S. Ünver).

9 — Topkapı Sarayı Müzesi Hazine Kütüphanesinde bulunan 2110 No:lu yazma eserin kapak tezyi­ natı X I X uncu asır. (Kopya Dr. A. S. Ünver).

10 — Sultan Mahmut'a ait bir yazı alt­ lığı üzerinde buket. Topkapı Sa­ rayı Müzesi, Hazine Kütüphanesi

No: 2264 de, X I X uncu asır. (Kopya. Cahide Keskiner). 11 — Bir Kur'an sahifesini süsleyen

ve mücellit Salih Efendi tarafm-dan yapılmış bir vazolu buket. X I X . Asır (Kopya: Mine Bali-oglu).

12 — Ali Nakşibendi'nin bir Kur'an sa-hifesindeki vazolu buketi. X I X uncu asır. (Kopya: Azade Akar) 13-19 — Eski tarzda yeni kompozisyon­

lar (Dr. A. S. Ünver. G. Ünver Tülay ölcz. Sema Sıdal).

F L O W E R B O U Q U E T S W I T H A N D W I T H O U T V A S E S I N T H E O H O M A N A R T

Gülbün O N V E R

A large variety of h i ^ ^ y signifi­ cant specimens of Turkish illuminati­ ons and miniature art works, all ref­ lecting the different characteristics of each centuiy, are found on a large scale in our libraries and museums. The miniatures alone number over 15,000. Yet the exact quantity of the illuminati­ ons are beyond estimation since these have not been eniunerated i n their cate­ gories.

On the other hand, the decorative elements seen on wood, walls, plas­ ters, stones and tiles are outnumbered and diverse enough not to be encoun­ tered again i n similar forms. This va­ riety observed in paintings, illuminati­ ons and miniatures of the Ottoman

fine arts, maintains a distinctive cha­

racter among other art schools.

All the above have been subjects of books, essays and congress papers in the nature of briefly presented ma­ terial leaving off any comparisons. Yet little attention has been given to flo­ wer arrangements with and without vases which have come to be highly po­ pular i n the Turkish art throughout centuries. Therefore, our aim is to draw a brief outline of flower bouquets in different centuries and to present de­ monstrative samples of same.

A general outlook on the subject will show that this decoration is strongly existent within the Ottoman Turkish art.

Although flower decorations of the fifteenth century, particularly those i n

frescoes, do not bear the characteristics of other centuries, the Mausoleum o f Sultan Cem, son o f Mehmed the Con­ queror, presents rich samples o f styli­ zed flower bouquets i n simple arrange­ ments or i n vases. (This mausoleum in Bursa which is named after Sultan Cem, i n fact belongs t o Mehmed the Conqueror's other son. A t i k Mustafa). There are also samples o f high interest on the frescoes of the Muradiye Mos­ que i n Edime, which, shortly after its construction was reserved to the Mev­ levi dervishes b y Sultan M u r a t I I . Furthermore, the interior dome decor­ ations i n the courtyard o f the Ü ç Şere-feli Mosque also b u i l t by the same ruler are worth mentioning. Similar flower decorations likewise occur on contem­ porary monuments i n Bursa and Istan­ bul.

The manuscripts o f the fifteenth century contain rich decorative w o r k s . Namely, the flowers painted f o r the

private collection o f Mehmed the Con­ queror under the supervision o f Baba

Nakkaş, the chief artist o f the palace, are being preserved i n the I s t a n b u l Uni­

versity Library ( K . F . 1423). The flo­ wers i n this album are a l l stylized and naturalistic forms hardly appear.

Flower decoration i n the sixteenth century was more o r less exposed t o developments of certain degrees o f tas­

tes and traditions, and were thus d r a w n and painted w i t h either too m u c h or very little detail. The medallions and Şemse designs appearing on fabrics and tiles are i n stylized f o r m and

natura-FIX)WER BOUQ.^TS WITH AND WITHOUT VASES IN THE OTTOMAN ART

325 |i5tic samples are scarce. The most

at-ti«ctive forms are found on tombsto-pes i n a very great number.

I n the seventeenth century a few illustrated works chiefly containing

Qowers with and without vases started

to appear. Beautiful bouquets are fo­ und in some of these. The rare samples on tiles of the Harem" Section of the Topkapi Palace are also of major i m ­ portance.

The eighteenth century presents the richest samples to our subject Ro­ coco style first made its appearance du­ ring the middle of this century and truly unique designs were cre­ ated. A great number of bouquets in this style and single flowers are found in floral reviews, over tombsto­ nes and other stone ornaments, i n manuscripts, around calligraphic forms on upper corners of official decrees, around tuğras (imperial monograms of the sultans) on the walls of o l d houses, palaces, and over wooden windows and cupboards. This fashion praticularly held favor i n the Anatolian houses. Namely, a house remaining from 1182 (1768) in the Abdal Murad district of Bursa is worth mentioning. Likewise, sudi artists as A l l Üsküdarî, Yusufû Mtsit and their students have created tKe finest samples.

The flower bouquets observed i n the nineteenth century are abundant like those of the preceding centuries and their value of art are just as high. Mehroed AtauUah of Hazergirad, Meh-med, Ali Nakşibendî, Mücellid Salih. Hüsnü Efendi are some of the artists who created remarkable works, each rdElecting fineness and high artistic ability.

This subject has been closely stu­ died for a period exceeding t h i r t y years at the Turkish A r t seminars held in the Institute of the History of Me­

dicine i n the Universty of Istanbul. I m ­ portance has been attached to creating new compositions from old floral forms and good results have thereby been

achieved.

W i t h respect to the characteristic points reflected i n flower bouquets w i t h and without vases; they never give an impression of depth. Floral com­

positions created f r o m either stylized o r naturalistic forms are arranged to appear side by side instead of one abo­ ve the other. Simmetry is the main ele­ ment. The flowers on the right occur identically on the left or i n some cases may be replaced by different flowers. Color repetitions rarely occur. Flower bouquets over stones are i n reliefs. Those appearing i n manuscripts are worked w i t h gouache colors, whereas

floral decorations adorning palaces, mausoleums and houses are i n o i l co­ lors over wood and frescoes. On some designs color shadings and inner bor­

der lines are used. Plain colorings such as those observed on tiles are also com­ mon. I f all the above mentioned details of original samples are carefully exami­

ned, no difficulties w i l l be encountered during their reproductions By using this style w h i c h assumes a classical character, i t is always possible to create

new compositions f r o m flowers of the nature.

T H E BOUQUETS AND T H E I R EXPLANATIONS

1. Carnations i n a vase on the tiles of the Takyeci Mosque i n Istan­ b u l . Sixteenth century.

2. One of the t w o bouquets on the the thick candle bases at the "Eski Valide" Mosque i n Üsküdar. Seven­ teenth century (Repr. by. Dr. A.S. Ü n v e r )

3. One of the t w o bouquets on an of­ ficial decree bearing a t u ğ r a ( i m

-326 OÜLBÜN ÜNVEft perial monogram of the Sultan). At the Topkapı Palace Museum, Treasure Library. Seventeenth

century Repr. by I>r. A.S. Onver). 4. Bouquet in a vase in Edime style. Original by Haci Dede on Lacque­ red book<over. I n Süleymaniye Library, from Esad Efendi Collec­ tion. K . 1681 eighteenth century

(Repr. by Dr. A.S. Ünver)

5. A bouquet on lacquered book-cover at the Kayseri Public Library, eighteenth century (Repr. by Dr. A.S. Ünver)

6. A bouquet in the Treasury Libraty

of the Topkapi Palace Museum,

eighteenth, century (Repr. by Dr. A.S. Ünver).

7. A bouquet in the Topkapi Palace Museum, eighteenth, oentuxy (Repr

by Dr. A.S. Onver).

8. A bouquet found in a manuscript at the Butler Library, Columbia

University, N.Y. nineteenth century (Repr. by Dr. A.S. Ü n v e r ) ., 9. Cover ornament of Ms. No. 2110 i n

Topkapi Palace Museum, Treasure Library nineteenth century (Repr. by Dr. A.S. Ünver).

10. Bouquet over a writing-pad be­ longing to Sultan Mahmud, A t Trea­ sure Library, The Topkapi Palace Museum, No. 2264 nineteenth century (Repr. by Cahide Keskin-er).

11. Bouquet i n a vase adorning a Koran Page. By Chief book-binder Salih Efendi nineteenth century (Repr. by Mine Balioglu).

12. Bouquet i n a vase by the illumina­ tor Ali Nakşibendi. On a K o r a n page, nineteenth century (Repr. by Azade Akar).

1>19. New compositions i n o l d style. By Dr. A.S. Ü., G. Ünver, T . ö l e z , S. Toran.

Resim: 1

0^

R e s i m : 2

4

W:

R e s i m : 5

R e s i m

5

Resim : 9

m.i

1

i

Resim : 13 Resim : M

» 1 ^ 7 « I ' " '

Ele$im : 11

Pi

Resim : 18