-tT ' MORALİ AİLESİ
I I
SUBHİ PAŞA - Yazan
Seniha Sami
H. 1 2 6 5 'te (1 8 4 8 /9 )
Suhhi Paşa, an a s ı l M a la ty a lI o la n Şeyh Yahya e fe n d in in a h fa d m d a n d ır . Yahya e f e n d i , 1 7 1 4 'te Mora e y a l e t i V e n e d ik lile r d e n i s t i r d a d e d i l i r k e n ordu ş e jh i o la r a k harbe i ş t i r a k e t t i ğ i i ç i n a i l e y e M ora li la k a b ı v e r i l d i '. Harbden sonra a i l e n i n b i r k o lu Moraya y e r l e ş t i .
Subhi Paşa, Koranın T r a p o lie e şehfrinde 12 muharrem 1 2 3 4 ’ te (12 kasım 1818) dünyaya g e l d i . B a b a sı, Abdurrahman Sami ^fpaşal, $«r a n n e s i, ayni a ile y e mensub A deviye Rabia h a n ım d ır.
Mora i h t i l a l i s ır a s ın d a a i l e M ısra h i c r e t e t t i ğ i i ç i n Subhi Paşanın çocu k lu ğ u orada n e ç t i. Sami ¿ tp a ş a ), oğlunun t a h s i l ve t e r b i y e s i i l e kendi meşsul old u ve d e ğ e r l i h o c a la r ta y in e t t i .
B a b a sın ın m aiyetin de hükümet d a ir e le r in d e ç a l ı ş t ı . Çabuk te r a k k i e t t i . Henüz on üç y a sın d a ik e n M ıs ır v a l i s i Mehmed A li Paşanın h u su sî kalem ine kâ db ta y in e d i l d i .
Mehmed A l i Paşa, 'aima v i l â y e t i ş l e r i y l e meşyul olduğundan
günün b i r k a ç s a a t in i araba i l e yezmeye t a h s is e t m i ş t i . G ezd iği y e r le r d e y a p ılm a sı gerek en i ş l e r i m ahallinde te d k ik e d e r d i . Yanına a l d ı ğ ı Subhi j^beye^ n ot tu ttu r u y o r d u . Onun h iç b i r h ata yapmadan bu v a z i f e y i mükemmel i f a e t t i ğ i n e d ik k a t e t t i . K endisin e h u su sî m üsteşar t a y ih e t t i . M iralay r ü t b e s in i t e v c ih e t t ik t e n sonra
f e r i k l i ğ e t e r f i e t t i . -H. 1 2 6 2 f de (18‘46") M a iyetin d e Ista n b u la g ö tü rd ü , y in e b i r l i k t e avdet e t t i l e r .
Mehmed A l i Paşa ö ld ü k te n son ra i k in c i h a l e f i Abbas Paşa v a l i in t ih a b e d i l i n c e zulm ve is tib d a d ın d a n d o la y ı hütün a ^ le
/ M ı s n te rk e d e re k Is ta n b u la y e r l e ş t i l e r ve doğrudan doğruya OsmanlI Hükümetin-'n h izm etin e g i r d i l e r .
Subhi (B e y ), M e c lis i M a a rifi Umumiye a z a lığ m a ve xnx8rd:S:i!ݱx ondan son ra M e c lis i v â lâ y ı Ahkâmı A d liy e a z a l ı ğ ı g ib i mühim memuriyet' l e r e t a y in e d i l d i .
H L,1276'da (1 8 5 9 /6 0 ) D e fte r Emaneti i l e T a h r ir i Emlâk İ d a r e s i b i r l e ş t i r i l e r e k Subhi Beye t e v c ih e d i l d i . İs ta n b u l ve B ilâ d ı
S e lâ se i l e H a lic i K osta n ta n iye nüfus ve em lâkini t a h r ir e t t i . D efterh a n ede s a h ih le r i e l in e g e çe re k b ir ik m iş o la n b i r m ilyon d ö r t yüz b in tapu s e n e d in i k a y d e t t ir e r e k b i r sene iç in d e h e p s in i
2
s a h ih le r in e v e r d i r d i . D efterhane ı r a d ı b i r kaç m is lin e i b l â ğ olu n d u . OsmanlI M e m le k e tle rin in h epsin de tapu u s u lin i t e s i s e t t i . M em urlarım nasb i l e a h a li y i tapu almaya a l ı ş t ı r d ı .
H. 1 271 ’ de Evkaf N a z ır lığ ın a t a y in e d i l d i . B abası Sami Paşa o s ıra d a M aarif N a z ır ı olduğundan baba oğ u l b i r fe s ç ii s\e i -b u lu n u y o r la r d ı.
S en elerden b e r i Evkaf h e s a b la r ı görülmemi s olduğundan h â z in e n in a l ı p v e r e c e ğ i k a r ı ş ı k h alde i d i . Hazine b o r c a b a t m ış t ı, im a r e tle r e v e cami l e r e lüzumu ola n eşya lyuzde a ltm ış kadar f a r k ı o la n kaime
i l e a l ı n ı p nakden h avale v e r ilm k te i d i .
Subhi Bey, e v v e 'â t a h r ir v e d e f t e r i ş l e r i n i n k a id e i l e tanzim ine m a tlû b a tm i s t i h s a l i n e ve b o r ç l a r ı n ödenmesine b a ş l a t t ı . S en elerden b e r i görülmemiş ola n h e s a b la r ın t e d k ik i i ç i n a y r ıc a b i r muvakkat id a r e t e ş k i l e t t i . M ısırdan g e t i r t t i ğ i u s u li d e f e t i y e v a k ı f k â t i b l e r v a s ı t a s i y l e u s u li d e f t e r iy e ta tb ik e n yen id en b i r kalem t e r t i b e t t i , üç ay iç in d e 24 b in kese akçe b o r e ö d e n d i. Lüzufeu ola n e ş y a y ı
nakden ve p e ş in e n a l d ı . Memurların müterakim m a a ş la rın ı tedahü lden k u r t a r d ı .
Subhi Bey b ö v le c e id a r e y i sahih b i r k a id e a l t ı n a almak ü z re ik e n a z l e d i l d i .
Sadrıazam A li Paşa, d e v le t i ş l e r i n d e S a lta n a t makamının
m üdahalesini a s l â c a iz görmez ve bu g i b i h a lle r d e fe v k a lâ d e ş id d e t g ö s t e r i r d i . B ir cuma s e lâ m lığ ın d a Subhi Bey Evkaf N a z ır ı s ı f a t i y l e buhurdan tu ttu ğ u esnada Sultan A b d u la z iz , v k a f memurlarından i - 'i s i n i r k ötü h a l l e r i n i duymuş olduğundan hemen a z le d i l m e l e r i n i ir a d e e t t i .
Subhi Bey, bu a z l i A l i Paşaya b ild ir m e d e n y a ln ız ira d e i l e i c r a e t t i . A l i Paşa, Evkaf H a z ır ın ın hemen a z l i n i t a le b e t t i .
Subhi Bey, e s k i m em uriyeti o la n M e c lis i V âlâ a z a l ı ğ ı n a
t a y in olundu ve ilâ v e t e n Rumeli m ü f e t t iş l i ğ i n e memur e d i l d i . -gâ^ssSiad. Kavaladan b a ş lıy a r a k s ı r a s i y l e S e lâ n ik , Yanya, T ır h a la , İsk o d ra
t a r a f l a r ı n ı t e f t i ş e t t i . A şa rın n i s b e t s i z a l ı n d ı ğ ı ta h k ik e d il e r e k t e n z i l e t t i r i l d i . V erg i a h a lin in k u d re tin e ? " r e k’öv-k-Ö^ e a y i l d ı .
Emval c ib a y e t i n in z a b t ıy e n e f e r l e r i ta r a fın d a n ic r a s ın d a uygunsuzluk olduğu t e s b i t e d i l d i . M uktedir t a h s i l d a r l a r t a v z i f olundu. A h a lid en v e r g i a l ı n d ı k ç a tanzim olunan makbuz s e n e d le r i v erilm ek ve v e r g i ve a ş a r ın k o la y t a h s i l olunmak g i b i b a z ı k a id e le r t e s i s e d i l d i .
Zaid m em uriyetler l a ğ v e d i l d i . E h liy e t s i memurlar a z l e d i l d i . M aliye i ş l e r i yolu n a v i r d i . Kifhi on be s , kimi yirm i b e ş seneden b e r i
tü rey en e ş k ıy a la r ortadan k a l d ı r ı l d ı .
3
-n\ Tophane M üşiri
Mehraed A li Paşa yanında y e tiş m iş o la s ın ın t e s i r i v a r d ı r . F ıt r e t e n ilm e de merakı v a r d ı. B ilh a ssa t a r i h , a r k e o l o j i ye meskûkât i l i m l e r i n de i h t i s a s s a h ih i i d i . H-.-YYŞO-hda- { 1 8 T 3 /4 ) I 'a a r if N eza retin e ta y in e d i l d i :i zaman en hüyük h iz m e tle r in d e n h i r i , umuma a ç ık h i r müze t e s i s etm iş o lm a s ıd ır .
yS J r
Aya i k i n i K ilis e s in d e k i
/Damadflı. "i’e t h i Ahmed Paşa t a r a f ından/Oebhaıje Anharında te>whs ^ < « d iİ e n ve sonradan "Müzei Hümayun" a d ı v e r i l e n i a s a r ı a t iq a k o lek sv on u , ancak hususî müsaade i l e ve-Hiek—ct^-ffiüsJc4-lâ4rla/ z iv a r e t e d i l h i l i y o r d u . ¡Bazı e cn e b i a r k e o lo g la r z iy a r e t in e muvaffak olmadan a vd et e t m iş l e r d i r .
Subhi Paşa, H arbiye A nbarm daki e s e r l e r i n Topkapu Sarayı m ü ştem ilâ tın dan Ç i n i l i Köşke n a k le d ile r e k h a lk ın s e r b e s t g e z e b il e c e ğ i b i r
müzenin a çılm ' s ın a , Harbiye N ezaretin den a y r ıla r a k M aarif N eza retin e b a ğ l anma s ma~ karar v e r d i . Bu k a ra rın t a t b i k i r ’g e ç ik t i> ^ k a % “
2G 4âar 1291 t a r i h l i ve 36 m addelik A sa rı A tiq a Nizamnamesini
n e ş r e t t i r d i . A s a rı a t ik a n m yab an cı m em leketlere s e r b e s t n a k le d ilm e s i ta h d id e d i l d i . Her kes b i l i y o r k i s a y ı s ı z h â z in e le r d e n başka Louvre Müze s in in d e k i k i l o V enüs’ ı , B r it is h Museum’ daki Partenon f r i z i ,
i t i r a z görmeden ih r a ç e d i l m i ş t i . Yeni kanunun ücüncü maddesine göre "g a y ri mekşuf a z a r ı a t jq a , nerede b u lu r s a bulunsun D ev lete a i d d i r . --- Fakat mezunen i c r a y ı t a h a r r iy a t e d e n le r in b u la c a k â r ı a s a r ı a t iq a n m
V e z ir r ü t b e s i y ^ g ^2^ s^ ¿ ev ı e -te, sülüsü b u la n a , sülüsü ara i s a h ib in e a i ş o l s c a k d ı r . " 9 Receb 1 2 8 8 ’ de (2.4 ¿ îy lû l _ 1 8 7 1 )./Suriye v a l i l i ğ i n e t ı y i n e d i l d i ğ i söşştgjı oradan M ü z e y e tk ıy a tli e s e r l e r g ö n d e r d i. Bunlardan en m ühim
lerin-I / y r - y
V ^
A
den b i r i mermerden ş ib h iin s a n l a h i d d i r . Hamadan g ö n d e r d iğ i d ö r t aded V
y a z ı l ı t a ş ın h ik â y e s i g a r i b d i r .
o l ____ -U .w - -\ i p *
Johann Ludwig Burkhart ism inde b i r a r k e o lo g , ¡rvıcsi&s: 1812 sen esin d e Hama f a r ş e h ri ç a r ş ıs ın d a b i r b in a n ın k ö ş e s in d e duvar i ç i n e örülmüş b i r ta ş gördüğünü ta r ifb o s tm iş tt ve ü e rin d e M ısır A m e r ik a lı,
0 J W - A
h i e r o g l i f i n e b e n z e r d iş a r e t,le r olduğunu A n la t m ış t ı. 1 8 7 0 ’ de *frA i k i -J.A . JOHNSON i l e D r. Je s sup ¿Hama ç a r şısın d a _ _ g e z e rle r k e n d ö r t - t a ş - " '"
g ö z le r in e i l i ş t i , ü z e r le r in d e küçük ş e k i l l e r ve i ş a r e t l e r V a r d ı.
k r
Y a k la şıp te d k ik etmeye b a ş l a d ı k la r ı zaman y e r l i l e r y a y g a ra y ı b a s t ı l a r r İl*’'
İ v
ve mani o l d u l a r . vî M. .T e f t iş e ç ı k t ı ğ ı sıra d a
Subhi p a şa , bu k e y f i y e t i lgaber alanda .a r k e o lo g m isyoner t*«...
W illiam J r i g h t 'ı yanm a a la ra k te d k ik etmeye g i t t i . 1 s t e r l e r i n A s k e r le r in m uhafazası a lt ın d a W right; t a ş l a r ı b in a n ı duvarından
s ö k tü . A h alijm an i olmaya u ğ r a ş t ı l a r , h a tta -q 4 d d e t-m ü is te r d ile r çünki o t a ş l a r ı n rumatizmaya ş i f a olduğuna i n a n ı y o r l a r d ı .
T a ş la r , J^f«rfci2»-n m isa fir h a n e sin d e muvakkaten muhafaza edilm ek ü zre
4
a h a li coşm uş, sokaklarda to p la n m ış J a r , m em leketten d ı ş a r ı çıkm asın
d iy e m is a fir h a n e y i i ş g a l ed erek t a ş l a r ı imha etmeye h a z ır la n ı y o r l a r m ı ş , Z a b t iy e le r de a h a lin in t a r a f ı n ı i lt iz a m e d iy o r la r m ış .
Viright, yan ına s i l â h l ı m u h a fızla r a la r a k sokana ç ı k t ı . K en d isin e öfk e ve te h d id i l e bakmakta ola n a h a liy e h ita b e t t i ,
V y f
v a l i t a ş l a r ı n k ıy m e tin i ö d ey eceğ in i/ temin e t t i . Halk inanm adı; V/6- -B ö y le para v a a d in i çok i ş i t i ı ş i z ” , d e d i l e r .
Viright :
- D a ğ ılın , i ş i n i z e b a k ın , d e d i. Tecavüz e d e r s e n iz v a l i — s i â â s t i a d e h ş e t li c e z a la n d ır a c a k .
W right m isa firh a n e y e avdet e t t i , fa k a t sabaha kadar uyumadı. \ s r t e s i sabah Subhi p a şa , vaad e t i ğ i p a ra y ı t e d iy e e t t i . A h a lin in -hayre-t^ben nutku t u t u ld u . Fakat çok zaman geçmeden te k ra r
galeyane g e l d i l e r . D e r v iş le r coşm uş, sok a k larda koşarak h a y k ır ıy o r la r d ı . Bütün g ece gökoe şe h a b la r p a r llv o r m u ş . Bu da A lla h ın gazabin e
r */ ■ . —p
alâm et im iş . " • -W • ry;L'-- /'/'•* y
A h a li, v a liy e b i r h e y e t g ö n d e r d ile r . Subhi paşa sordu ; -vt4wygLŞehablardan kimseye za ra r gelm iş mi ? Kime xlmüş -u ? H ayvanları t e l e f olmuş mu ?
ö y le şe 1er o lm a d ığ ın ı i t i r a f e t t i l e r .
- Ö h a ld e , d e d îV bu, r i z a y ı İ lâ h iy e alâm et değildir^. de n e d ir ? M esele h a lle d ilm iş o ld u . T a şla r I s ta n b u la g ö n d e r ^ İ d i. W right, e s t a m p a jla r ın ı ç ık a r ta r a k B r it is h Museum'a g ö n d e r d i. E s r a r ı henüz
fm w
çözülm eye b a şla a k üre ola n H i t i t im eratorlu ğu n a aj^Ğr^sczıiaı. olduğu
, , ' , , ( D i r&t k ita b e a id
sonradan a n l a ş ı l d ı .
Subhi paşa S u riye v a l i l i ğ i n d e a l t ı ay b i l e b ır a k ılm a d ı. Öyle k ız a b i r zaman iç in d e mühim ıs lâ h a t i c r a e t m iş , ^hükümet o t o r i t e s i n i
â s i v k a b i l ^ ^ ^ ^ kabul e tt i'r r n iş T îr H Ç ^ )
Mae i Hümayunun a çılm a merasimi ancak Ramazan 1 2 9 7 ’ de (1 9 A ğustos , r ; Jj; /-/ 1880) i c r a e d i l d i . Ranzan olduğundan p o le n le r nek az i d i .^M aarif
.1 j « •' - O : f A m
rY'\- . vf N a z ır ı Münif -^aşa b i r nutq i r ad e t t i . A sa rı a tiq a y a ehemmiyet / ' /} verm ekte geç k a l d ı ğ ı m ı z ı , h a tta bundan b ir kaç sene e v v e l K ıb r ıs t a k i b i r Amerikan konsolosunun otadan b i r müze d old u ra ca k kadar a s a r ı
a t ik a ç ık a r ıp götüdüğünü, v a k t i y le ehemıbyet v e r ilm iş o ls a y d ı dünyanın en mükemmel m ü zesinin b iz d e b u lu n a c a ğ ın ı s ö y l e d i , "tanzim inde
e s l â f ı kiramım h a z e r a t m ın vuqua g e le n himmeti c e l i l e r i n i t a q d ir ve i l â n i l e "gü şa d m ın m em uriyeti âcizanem zamanına te s a d ü f etm esinden d o la y ı kendimi b a h tiy a r addederim " d e d i. H anım ların Müeyi z iy a r e t e tm e le r i i ç i n h a fta d a b i r gün t a h s is e d i l d i .
-5 ' ~-<y SP • [A . , / ‘ > '
i
y fiSubhi paşa üç d e fa m a a rif n e z a r e t in d e , i k i d e fa m aliye n e z a re tin d e b eş d e fa e v q a f n e z a re tin d e bulundu. Fakat Müze i l e daima meşvul
o ld u . M üzelerin q a y d le r in e b a k ı lı r s a g ö rü lü r k i b a z ı k û fi y a z ı l a r ı o h a l l e t m i ş d i r . vü k e lâ a ra s ın d a h a t ı r ı s a y ı l ı r ve t a v s i y e l e r i i s ' a f e d i l i r d i . 3 ^ a rt 1 8 8 1 'd e müze m üdiri Alm anyalI D e th ie r ö ld ü . 0 zamana kadar müze m ü d ir iy e tin e hep e c n e b ile r ta y in e d i l m i ş t i . Yine b i r
e c n e b i m ütahassıs a r a n ıy o rd u . Edhem Paşa zade Osman Hamdi Beyin
m ez iy et ve l i y a k a t i n i Subhi paşa ta k d ir e t m i ş t i f j% m n _ ta y in edilm e sine d e l â l e t e t t i . 11 E y lü l 1 8 8 1 'd e Hamdi r^ ^ 4 e km 4 f? iy İ Ö fe ® Î t y in
e d i l d i . Subhi p a şa , o akşam i k in c i k ı z ı M ihri haff^gn hanımı (Sadrıazam S a fvet paşanın p -e lin i) z iy a r e t e t t i ğ i zaman bu m u v a ffa k iy etin d en
d o la y ı duyduğu memuniyeti beyan e t t i ve :
- Ölürsem gözüm arkada k a lm ıya ca k , d e d i.
Hamdi Y>eyi her teşebbü siide/him aye e t t i . A Ih a ssa Sanayii N e fis e yN y M ektebinin a çılm a sın d a çok yarchıföÇ § î8 tr;—^
Ri mdi E s k i R a r lr E p tİ nl o v a l r İm i *
Hamdf'Bey
'5Vj^imdi Eski Şark E s e r le r i Müzesi olarak kul la n ı la k t a olan bina^^yf.
E y lü l hi'tem buldu.
s ö y le t e r t i b e d il d i : Ders program ı / h e y k e l t ı r a ş l ı k , t e ş r i h , h a k k â k lık , mimarî, karakalem ve b o y a , s a n a y ii n e f is e t a r i h i , h en d ese.
Mektebin—i dara-st b i r müdire levttl uİTlîiacak ve doğrudan doğruya mekteb v e müzehahenin bilctühe meurin ve mistahdemninin r e i s i bulunan bu mdir
_/2--Qtrak 188-2 'do - g a n a y ü - Am fis e Mekt e b i müiriye-t-i-ne—tayin e d ü d i î
-İ-Hekteb, 18-86 se n e si e v a ilih d e M aarif N eza retin e i l h a k adxid:±x e d i l e c e k t i . )
T ic a r e t N a z ır ı R a if Paşa, Mektebi T ic a r e t N eza retin e ilh a k e t t i .
Subhi Paşa H. 1299 e v a l i l i n d e (1 8 8 1 /2 ) T ic a r e t N eza retin e ta y in e d i l i n c e Osmnlı teb a a sın d a n a l t ı g e n ci t a h s i l l e r i n i ikmal etmek ü zre -Hlmanyaya g ö n d e r d if^1883 sen esi son bah arın da Tuna n eh ri ve Vienna ş e h r i t a r i k i y l e B e r lin e g i t t i l e r ! ( i k i s i Türk i d i , Mehmed C e lâ l, Mahmud S a d ı k ,i k is i Ermeni, Vahan SHenyan, Dikran A r s la n , b i r i Rum, K a v a fis , b i r i M usevi, L e v i .) E v v elce a l t ı ay k a la ra k Almanca ö ğ r e n d ile r , sonra B a d ersleben M ektebinde am elî t a t b ik a t g ö r d ü le r . Onda sonra Z ir a a t Akademisine k a y d e d i ld i le r , k ij& i-'P e p p e ls â o rf' t a , -o k ü le r i H a lle -s u r - S a lle 'd e . vatana a v d e t le r in d e Mehaâ C e lâ l Bey D a h iliy e N a z ır lığ ın a kadar t e r f i e t t i . Mahmud
Sadık Bey .vlmanyada on s e k iz ay k a ld ık ta n sonra g a z e t e c i l i ğ e sülüuk e t t i . Matbuat C em iy etin in i l k r e i s i odur ve "ş e y h ü l-m u h a r r ir in "
d iy e meşhur o ld u . K avafi s , Almanyada gene y a şın d a zatrireeden ö ld ü . Surenyan Z ir a a t Mektebi Umum M ü d irliğ in e kadar y ü k s e ld i.D ik r a n A r s la n , a l t ı sene Almanyada t a h s i l e ttii^ ş ş ^ «© »* ? « ve d o k t o r a s ın ı y a p tık ta n sonra Z ira a t N eza retin d e memur o ld u .
Subhi Paşanın him m etiyle t e s i s e d ile n m ekteplerden sanayi İli
ve t i c a r e t m ekteblenden de bahsetmek lâ z ım d ır .
'İSTANBUL YÜKSÜK İKTISAD VE TİCARET MEKTEBİ
Ista n b u ld a b i r t i c a r e t m ektebi açmak i ç i n 1861 sen esin d en i t i b a r e n ü ç d e fa te şe b b ü s e d ilm iş fa k a t b i r n e t ic e h a s ı l o lm a m ış tı. N ihayet Subhi P aşa, 16 Ocak 1 8 8 3 'te Babı A l i c iv a r ın d a K a p a lı P ırın d a merhum İ z z e t e fe n d in in evinde T ic a r e t N e za re tin e merbut o la ra k
"Hamidiye T ic a r e t M ektebi A l i s i n i " a ç t ı .
B a ş la n g ıç ta mekteb id a d i ve ^ennî k ıs ım la r a a y r ılm ış olup
t a h s i l müddeti d ö r t y ı l i d i . İd a d i kısm ında t a r i h / ? c o ğ r a fy a , hikm et, kimya d e r s l e r i , ferin i kısm ında t i c a r e t r i y a z i y e s i , muhasebe, mal
b i l g i s i , huquq, i k t î s a d okutulm akta i d i . Yabancı d i l l e r e çok ehemmiyet v e r i l d i . Mecburî o la r a k F ran sizca d an başka A rab ca , İ n r i l i z c e ,
İ t a ly a n c a ve Rumca o k u tu ls k ta i d i .
KTT SANAYİ UggfEBÎ
Subhi Paşa, y in e 1883 sen esin d e Kız Sanayi M ektebini t e s i s e t t i .
Rus Harbi f a c i a l a r l a n e t i c e l i n c e Ista n b u la m u h a cirler dolm uş, bütün k on ak la r o n la ra a ç ı İ m ş t ı . Subhi Paşaıjada. k on a ğ ın ın k o ğ u ş u '¿ â m u h a cirle re t a h s is e d i l d i . Güel b i r muhacir k ı z ı n ı üçüncü o t lu Mahmud Bey i l e e v le n d ir d i. Fakat b i r çok gene k ı z l a r , boynu bükük, a y a ğ ı ç ı p l a k , her tü r lü jte h lik e y e maruz, sok a k lard a d o l a ş ı y o r l a r d ı . Kimi Köp&e k o n s o li^ e r s a t ı y o r l a r d ı . Hu h alden pek m ü te e ssir ola n
Subhi Paşa, bu b i ç a r e l e r i s e f a l e t t e n kurtarm ak, hem de a t i l e r i n i tem in etmek i ç i n muhacir k ı z l a r ın a mahsus b i r sanayi mektebi açm a sın ı düşündü. G a r ib d ir k i M e c lis i Vükelâda ş id d e t le i t i r a z e d e n le r o ld u . "K ız la r okuak yasak ö ğ r e n ir le r s e name y a z a r la r , a h l â k s ız lı ğ a sülük e d e r l e r " d i y o r l a r d ı . Subhi Paşa n ih a y e t Sultan Abdul-Hamide b ö y le b i r ta savvu ru olduğunu, fa k a t M e c lis i Vükelâda gördüğü m u h alefet k a r ş ıs ın d a â c iz k ı l d ı ğ ı n ı a r z e t t i . P adişah :
p ûi 2- m ektebi aç m . Ben a rk a n ı zdayım , d ed i •.
D erhal f a a l i y e t e b a ş la n d ı. 18 8 3 ’ te Ista n b u ld a i k i mekteb a ç ı l d ı , b i r i Binli i r d i r e k t e Tunuslunun^ k o n a ğ ın d a .le y lî mekteb o ld u . M ü d irliğ e İ n g i l t e r e l i Mi ss Harise«- t a y in ridi İ d i . İ k i yüz t a le b e ,
__•//
——
V
a r z e t t i . Padişah :
- Siz mektebi a ç ı n . Ben a rk a sızd a y ım , d e d i.
D erhal f a a l i y e t e b a ş la n d ı. 1883*te Ista n b u ld a i k i mekteb
a ç ı l d ı , b i r i i in b i r d i r e k t e Tünusluğun konanında, l e y l î mekteb o ld u . bMüdirJLiğe İ n g i l t e r e l i M iss Hansen t a y in e d i l d i . İki. yz t a l e b e , on
s e k iz löüailim '/a r d ı. M üâlî-im eler i l e hadem eler de muhacir k a d ın la rd a n i d i l e r . K ız la r e l i s le r in d e n başka okumak, yazmak, ta r ih \ c o ğ r a fy a , h e sa b , r e s im , m usiki ö ğ r e n i y o r l a r d ı . Şark ve Garb ta r z ın d a çok
g ü z e l nakş i ş l e r l e r ve h a l ı l a r d o k u r la r d ı. K ız la r ın g ıd a s ı ve e l b i s e l e r i hükümet ta r a fın d a n tem in e d i l i y o r d u . V5D Ac /u m/î I \ ) v ^ « V' it
7 #
Abdulhak Hamide y a z d ı ı d i r mektübda
s e k iz muallim v a r d ı . M u a llim e le r , h a d em eler'd e muhacir k a d ı-la r d a n i d i l e r . K ız la r e l i ş le r in d e n başka okumak, yazmak, t a r i h , hçSab, c o ğ r a fy a , r e s im , musirkT ö ğ r e n i y o r l a r d ı . Şark ve Garb tarzruida
ş i ş l e r l e r ve h a l ı l a r d o k u r la r d ı. K ız la r ı n gı<lası hükümet ta r a fın d a n fe ra in e d i l i y o r d u .
Subhi Paşa, çok sağlam b i s e c iy e y e sahih i d i . Hâkimlik e t t i ğ i d e v ir le r d e a d a le t in tahaqququ i ç i n S a lta n a t bakamından g e le c e k her t ü r lü u k u b e tle re göğüs g e r e r d i.
Namık Kemal hakkında uydurma ih b a r la r y a p t ı r ı l d ı ğ ı zaman
P a d işa h ı ta h tta n indirm ek g a y e s iy le a d a la r t o p l a d ı ğ ı i l e r i sü rü le re k s i y a s î h iy a n e t ith a m iy le t e v k i f e d i l i ş t i . Mahkemei İ s t i n a f Ceza
D a ir e s in e s e v k e d i ld i . B i r 'n c i r e i s i Subhi Paşa i d i .
Namık Kemal, bunu haber a lın c a mutlaka mahkûm o la c a ğ ın a
kanaat g e t i r d i . Üç sene e v v e l / e d e b iy a ta a id b i r münakaşa s e o e b iy le Subhi Paşa i l e b a b a s ı Sami Paşaya k a r ş ı e d e b iy a ta sığm ıyacak d ereced e g a l i z s u r e t te k ü fr e t m iş , tecavü zd e bulunm u^ve bu mektubu suyu
bulm uştu.
S u ltan Abdul-Ham id, dava i l e yakından alâ k ada r o lu y o r d u . Muhakeme gününden e v v e l e n i ş t e s i DamadMahmud C e lâ le d d in P aşayı Subhi Paşanın Çamlıcadaki köşküne g ö n d e r d i. Damad Paşa, Süboi Paşa i l e köşkün b a ğ çe s in d e gezerk en söz a ra s ın d a sordu :
- Kemal hakkında ne y a p a ca k s ın ız ? Subhi Paşa cevab v e r d i :
- E fendim iz emin o ls u n la r . A d a le t i t a t b ik ed eceğim . Subhi Paşa, h a d is e y i k ı z ı Ayşe Hanıma n ak lederk en Ayşe Hanım sordu :
- E fendim , Hünkârdan kork muyorsunuz ? B abası şu c e v a b ı v e r d i î
- Y a rın Hükümdarın da, benim de Huzuruna ç ık a ca ğ ım ız b i r Hâkim v a r d ır k i ben y a ln ız Ondan k ork a rım . ’ - y < /
Mahkeme b e r a a t k a h r ı n ı v e r d i .
Namık Kemalin k i n i , şükTarnr-ndme-te^nMbeddel o ld u . Subhi
Paşanın ölümü d o la y ıs iy le ^ k a r d e ş i Halim Beye y a z d ığ ı taziyetnam ede "Subhi Paşa merhum, zulümden h ü r r iy e tim i k u rta ra ra k b i r n evi
8
sr
V
' Ib e r a d ın ı vereli . 19 C em azilâh ır 12 76 ' < I-ük&dddme-sindeki şu m u ta la a tı d ik k a te şa ya n dır
h a r f l e r i n i n m a h re çle ri i l e başka l i s a n l a r ı n h a r f l e r i n i n m a h re çle ri a ra sın d a b a z ı f a r k la r olduğundan Arab m ü e r r ih le r i başka m i l l e t l e r i n r i c a l ve memleket i s i m l e r i n i ta*rîb e d ip d e ğ i ş t i r m i ş l e r d i r . N e s ih le r in c e h l i de munzam Hiun&a o la ra k çoğu a s lın d a n büsbütün ç ik m ış d ır .
Halbuki l i s i n i m i z h a r f l e r i o n la r ı a s l ı ü zre zabte e l v e r i ş l i d i r . V e k a y iin şerh ve muhakemesi mezkûr m i l l e t l e r i n k i ta b la r ın d a n ada e ld e e d e b ild iğ im n ü s h a la ra m üracaatla ta s h ih ve beyan ve b a z ı h a d is e le r i muhakemeye himmet e t t i m ."
Z ey l o la ra k T e k m il e t - ü l- *Îb e r a d ı a lt ın d a S e l e f k i l e r ve E ş k â n ile r d e v l e t l e r i n i n t a r i h i v e s i k k e l e r i hakkında y a z d ığ ı
e s e r i Ista n b u ld a
Subhi Paşa 11 R e b iu le v v e l 13 03’ te (2 0 Ocak 1886) i r t i h a l e t t i . Sultan Mahmud t ü r b e s i h a z ir e s in d e medfundur.
L a t in c e , Yunanca, A ra b ca , F a rsça b i l i r d i . Bizde meskûkât ilm iy le c i d d î s u r e t te i l k meşgul o la n o d u r .
İb n i Haldun T a r ih in in in i k i n c i k i t a b ı n ı n b i r i n c i c i l d i n i
tercüme e t t i . Mukaddimesinde cHSsisitl : "Ab dur rahman b in Haldun t a r a f ı n dan b i r Muqaddime ve i k i k ita b ü zre t e l i f e d i l e n umumî t a r i h ,
^ --- — -... ' m
c ü le y e f a i k b i r bek- ki t a b d ı r . "Mugaddimesini Sultan Mahmd d evrin d e P i r i zade Sahib E fen d i tercüme e tm iş d -ir . Subhi Paşa küçük yaşın dan b e r i t a r ih v e e d e b iy a t m ü talaasın a h e v e s li olduğundan Mehmed A l i Paşanın t e ş v i k i y l e i k i n c i k it a b ın t e r c ü a s in e b aslc.dri#«*- da M&temeoî M ıs rı terk etm esin e sebeb ola n vukuattan d o la y ı bırakmaya mecbur
oidsfe. &ncak 1270 s e n e s i Muharreminde (Ekim 1853) tamamlayabiLett'frV'4/ •
: "Arab l is a n ı m » : f\
/
X
M 18 6 1 ’ de i k i kısım da b a s t ı r d ı . K it a b ı» Her i k i k ısm ın sonunda o i k i d e v le t in s ik k e l r i n in k o p y a la r ı ü n d e r i c d i r . Çoğu kendi koleksyonuna aidjdi .*U yûn-ul-ahbâr ff lln u g û d v e l- â s â r a d l ı e s e r in d e İslâm m eskûkâtı- n ın i b t i d a ic a d ve k a t ’ ı haqqm da b i r f a s ı l v a r . 12784de (1 8 6 1 /2 )
b i r r i s a l e ş e k lin d e b a s ı l d ı , jjatemi Nebi a d l ı b i r m akalesi v a r . I s lâ h a t ı M aliye l â y ih a s ı b a s ı l d ı ve m eşhurdur. H agâyiq-ul-K elâm f i T a rih i İslâ m m b i r i n c i c i l d i 1 2 9 4 ’ te (18 7 7 ) b a s ı l d ı .
Avrupanın b a z ı İlm î c e m iy e t le r in e , ezcüm le M acaristan ve
Bavyera İlm î c e m iy e t le r in e , L e ip z ig ve P h ila d e lp h ia Şark C e m iy e tle rin e aza in t ih a b e d i l d i . A vu stu rya nın a l t ı n M aarif M ed a ly a sm ı h a i z d i .
/
PaA^I üt
■
0
" B
a
J& I
9
K ıy m e tli b i r meskûkât koleksyonunu t o p l a m ı ş t ı . Ömrünün s o n la rın d a müzayakada olduğu i ç i n s a t t ı . Mühim b i r kısm ı bugün
r* C B r it is h Museum'dadır . r
vV / N
SÜBHÎ PAŞA KONAĞI
Subhi Paşanın a i l e s i pek k a la b a lık i d i . Ç ocu k la rı ç o k tu . Çam lıcada g e n iş b i r k o ru ©çinde harem ve s e lâ m lık olmak ü zre b i t i ş i k i k i binadan ib a r e t b i r s a y f i y e s i v a r d ı. Ista n b u ld a Horhorda Sadaret k eth ü d a sı Hadi E fe n d in in k ır k o d a lı ahşab 'k-onağinı satn a l m ı ^ ^ uAycı.- y or İt?.. Konağın a r s a s ı m ü ştem ilâ tı
i l e b i r l i k t e 20 000 murabba metre i d i . B a ğ çe le r Marmaraya n a z ır o la r a k sed sed inmekte i d i . A h ır ve a r a b a lık la r sokak a ş ı r ı i d i . Bunlardan başka b i r de b o s ta n v a r d ı . A ile ve m i s a f i r l e r k a la b a lık olduğu i ç i n 1 2 7 1 ’ de (1 8 5 4 /5 a y r ıc a k â ^ g ir , & o d a lı b ir selâ m lık d a i r e s i in ş a e d i l d i . ¡Ceviz ağacın dan m e rd iv e n le r ve p a r m a k lık la r ,
11 ve-p^fflM sâ^avanİar
M ı s ı r l ı b i r m is a fir e fe n d in in geç v a k it i s t e d i ğ i b i r n a r g il e y i iç e r k e n uykuya dalm ış 'öi^rsfı sıraa^çaada y ere düşen b i r a te ş p a rça sın d a n e s k i konak t u t u ş t u . Bu~ssıraâa g a r ib b i r h a d ise vuku b u ld u . A i le i l e b i r l i k t e M ısırd a n Is ta n b u la gelmiş olan S i t t i Hadice a d l ı i h t i y a r , kötürüm b i r kadın î
- Ya Rab l d iy e h a yk ıra ra k ayağa k a l k t ı , Paşanın i k i n c i o ğ lu Sami Beyi b e ş i ğ i y l e b i r l i k t e kaparak bağçeye k o ş t u . Bu kadın ölü n ceye kadar sağlam y a ş a d ı.
Yanan kon ağın y e r in e harem d a ir e s i o la r a k m etin , k â r g ir b i r b in a in ş a e d i l d i k i bueün mevcuddur. Çok müzeyyen b i r sa lon u v a r .
i/ ______ d^ı_
Tavanı menkuş ve müzehhebdur. Ocaş-Mi UMU mermer •üs^afie a lça k kabar t ma/ b i r İs ta n b u l panoraması 11e s ü s le n m iş d ir . a-f- ' '
' 6 konak i a ^ ar la k düğünler i c r a e d i l d i . Subhi Paşanın büyük k ı z ı A d eviye Rabia Hanımın rhT^Trn y ynmn nhrsb kon-'1"1-m l^^c- eıH Inri'ş t i v İ k i n c i k ı z ı Mihri Hanımın fady-ıa^am Gaf v e t Paşanı n büyüle ■■e r lu Rof-e-t-B c y i l - » d ü ğ ü n ^ y's-gî.l k onakta i c r a e444 4 i . Her i k i ,
düğifo» g a y et muhteşem o ld u . G e lin le r in ç e y i z l e r i , e lm a s la r ı fe v k a lâ d e i d i . Bu dğü n lere M ısırdan bi le g e le n le r old u ve a y la r c a m is a fir
k a l d ı l a r .
Konakta sünnet d ü ğ ü n le ri de i c r a e d i l d i . M ahallenin f a k ir ç o c u k la r ı da orada sünnet e d i l d i l e r . K e n d ile r in e ve a i l e l e r i n e y e n i e l b i s e l e r h ediye e d i l d i .
Konak, Şark v e Garb ulema ve ü d e b a sın m z iy a r e t e t t i ğ i b i r akademi m ahiyetinde i d i . Renan, Mordman g i b i â lim le r orada kabul
. * r , - - A? ' C- ^
fi; ' | /V y .î' 0 [/ ^ ''*# ^ A U i- /*J
ı t ♦ \ 0 » S
s f K x (, t) r akademi maaıyetmae i d i . Kenan, Mordman gib i aıımn
0 ¿ ¿ r —‘¿ A h / ,
. S a h ife 9 ' a ek , , . w , . . p a rla k
—y O konakta pt&ktKşsBi düğünler i c r a e d i l d i . $üyük k ı z ı A deviye Hanımın düğünü? yanan ahşab konakta i c r a e d i l m i ş t i . İ k in c i
k ı z ı M ihri Hanımın S ^ drrazepS afvet Paşanın büyük o ğ lu R e fe t Bey i l e düğünü yeni,-konakta i c r a e d i l d i . Her i k i düğün gayet muhteşem o ld u . G e lin le r in ç e y i z l e r i , e lm a s la r ı fe v k a ld e i d i . Bu düğünlere M ısırd a n b i l e g e le n le r o ld u ve a y la r c a m is a fir k a l d ı l a r , y iri
10
s**-Her akşam f ır ın d a n konağa d ö r t k ü fe ekmfek g e l i r , i k i k ü fe s i m ahalle fu k a ra sın a d a ğ ı t ı l ı r d ı .
®xkHHak±«"Maha'll:en ln ..-fa k ir çocu k l a 0 konakta sünnet düğünlet i c r a e d i l d i . M ah allen in f a k ir ç o c u k la r ı orada snnet e d i l d i l e r ,
e n l i l e r i n e ve a i l e l e r i n e y e n i e l b i s e l e r h ed iy e e d i l d i .
^aşa olduğu zaman y a ln ız a i l e s i d e ğ i l , İs ta n b u l a ğ l a d ı .
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Taha Toros Arşivi
