Tevfik Fikret ve promete

'

l

■TW

;• '• A # 1

A N

V

F

İ K

Y Z A N : Y

Promete’y i yazan büyük şair Tevfik Fikret.

(Bay Hüseyin Pektaş’ ın koleksiyonnnda n)

f

U N A N m ito lo jisin in bu

bize, i n s a n a e n y a k ın şahsiy etin i k ıs a c a şöy- l e l t a n ı r ı z . O T i t a n Ja- p e to s ile K l i m e n o s ’un oğlu, E p m o t o s ’u n k a r ­ d e şi v e D e n k a l i o n ’un b a b a s ıd ır. P r o m e t e i n s a n l a r a m e m ­ nu olan a t e ş i g ö k l e r d e n çalm ış v e a rza g e tirm iş v e bu h a r e k e ­ ti n d e n d o lay ı J ü p i t e r ’in e m riy le K a f k a s y a d a ğ l a r ı n d a zincire v u ­ r u l a r a k ce z a la n d ır ılm ış tır. O r a d a b ir k a r t a l h e r g ü n o n u n , g ec eleri y e n i d e n b i t e n k a r a c i ğ e r in i yerdi. N i h a y e t H e r k ü l , yine J ü p i t e r ’in e m riy le bu k a r t a l ı h e l a k e tm iş ve P r o m e t e ’yi k u r t a r m ı ş t ı r . İşte P r o ­ m e t e o a n d a n itib a re n O l i m p ’e

çe k ilir ve o r a d a ilâh ların m ü ş a v i ­ ri o l a r a k y a ş a r . Bu ü stu re y i Eşil, G o e th e , H e r d e r ve S h e lly iş l e ­ m iştir. P r o m e t e in sa n ı t o p r a k t a n v ü c u d e g e tire n s a n a t k â r d ı r . P r o - m e t e ’n in y a p tığ ı insan k a l ı p l a r ı n a y a b iz z a t k e n d is i a t e ş l e c a n v e ­ rir y a h u t d a J ü p ite r, A t e n e eliyle o n la rı ru h lan d ırır.

T e f v ik F ik r e t d e P r o m e t e ’yi d ü ş ü n m ü ş ve bizim G a r p â le m in e a ç ıla n ru h u m u z a Promete adlı şii­ riyle o n d a n b a h s e tm iş tir . Bu şiir

H alûk'un D efteri' n d e H alûk’un Am entüsü ş a h e s e r i n d e n so n ra g e ­ liyor. Promete'nin bu k i t a p t a n ön ce b a ş k a bir m e c m u a v e y a gaze t e d e ç ık tığ ın ı b ilm iy o ru m v e b u ­ n a ih tim âl v e r m iy o ru m . F i k r e t bu

ıo

i

R

u

u

şiiri b e lk i 1900 1908 yılları a r a ­ s ı n d a y a z m ı ş t ı r . Ş airin y a şı o s ı ­ r a d a g en ç lik d e v r in i ç o k t a n aş mış, b e lk i k ı r k a y a k la ş m ış tı.

H a lû k ’un Aıııen tüsü gay rıislâ- m î ve h ü r t e f e k k ü r ü n eski, ölü fik ir a n a n e l e r i n e k a r ş ı k u d r e t l e , c e s a r e t l e s a v ru lm u ş bir ü m it s a y ­ h asıd ır. B u n d a yen i dev rin b a ş ­ l a rın d a k i G a r p t e f e k k ü r ü n ü n b a ş ­ lıca a k id e le ri, ev v e lâ din c e m a a t ­ la rın ın ü s t ü n d e b ü y ü k in sa n lık ideâli, ve bu in sa n lığ ın d ü n y a y ı c e n n e t e ç e v i r e c e k k u d r e ti t e r e n ­ n ü m e d i l m e k t e d i r . İnsanlığın şu si­ y a h t o p r a ğ ı a l t ı n y a p a c a k k u d r e ­ ti akıldır. X V lI’inci a sırd a , b ü tü n o b a r o k e d e b i y a t l a r d a H alûk'un A m en tüsü’nden d a h a ulvî bir in­ s a n lık şiiri yazılm ış m ıdır, b i l ­ m em . F a k a t F ik r e t bu A m entü­ sü ile bizi G a r p c e m iy e tin in bir uzvu k ılıy o r ve k e n d i m e n s u p ol­ d u ğ u m u z c e m iy e tin de b u i n s a n ­ lık ailesine k a r ış a c a ğ ı n a “ e lb e tte şu m eza r ö m rü n ü bir h a şri ziya t a k i p ede c e k tir,, d i y e r e k i n a n m a k ­ ta d ır.

İşte bu a k id e , şe k il ve h a t t â lisan itib a riy le y a k ı n m a zisinin tra d is y o n la r ın ı y ı k a r a k t a m a m e n G a rp lı o lan bu ş a irin Am entüsü’

n d e n b ir sayfa so n ra P r o m e t e ’yi, “ g ö k t e n deh a y ı narı ça la n k a h r a ­ manı,, t e r e n n ü m e tm e si t e s a d ü f eseri değildir. P ro m e te , ilâhlara, A l l a h ’a, h e r t ü r l ü fa ta liz m e k a r ş ı b e ş e r î irad e y i ve h a t t â h e rtü rlü d e te r m in iz m e k a r ş ı in san h ü r r i ­ yetin in h u d u tsu z im k â n la rın ı i f a ­ de e d e n bir s e m b o ld ü r. İnsan v a r ­ lığının arz ü z e rin d e k i d eğ e rin i ve bu h a y a t n im e tin d e n h e rk e sin t a d alm asını m e ş r u g ö re n yen i d evir zihniyetinin şairi o lm a k h ay siy e­ tiyle F i k r e t ’in Promete’sini şim di b e n de t e k r a r t e k r a r o k u y o ru m v e k e n d i k e n d i m e o k u m a k l a k a l ­ m ıyor, b a ş k a s ın a d a o k u t u y o r ve onu k u l a k d a n d a ta d ı y o r u m .

N e yazık ki Am entü ve Promete

b u g ü n e d e b iy a t k i t a p la rın ın hiç K

V E

A Z

P

R

O

M

E

T

E

I

M

K

0

N

İ

b irin e g i rm e m iş tir . B u g ü n k ü r e a ­ l i te y i b u n d a n k ı r k s e n e evvel se z e n ve y a ş ı y a n bu iki şiiri g e n ç ­ liğ in e z b e r l e m e s i lâzımdı. T e v f ik F i k r e t ’in P r o m e t e ’si “o n la r ne için s e m a d a b e n niçin çuk u rd ay ım ,, diye s o r u y o r . O n l a r ki G a r p m e ­ d e n iy e tin in m e s u t v e m ü re ffe h m ille tle ri. “ A s ü m a n a y ü k s e l m e k ve g ü l m e k ne ta tlı şey !„ F a k a t b u ­ n u n çaresi n e d ir ? F i k r e t b u n a “ b ir g ü n bu h a s ta lık lı v a t a n c a n ­ la n ırsa...,, d iye b a şlıy a n c e v a b ın ı “ m ille tin istik b a lin in feyize ve n u ­ r a m ü ş t a k olan m e ç h u l e l e k t r i k ­ çisine „ h ita p e d e r e k v e r iy o r . E le k trik ç i, c e m iy e tin e n d ü s triy a lize olm asın ın n a i f se m b o lü d ü r. F ilh a k ik a c e m iy e tin b ü n y e sin d e , k u r u l u ş u n d a k ö k l ü b ir d e ğ i ş m e lâzım dır. Bu e le k tr ik ç i, m e s k e n e t i y ık a n , ru h u , benliği, i d r â k i bes- liy e n m e y v a l a r ı y ü k le n ip g e t i r e ­ ce k . İşte bu işte o n a P r o m e t e r e h b e r l i k e d e c e k t i r . [Bu ş iirin en güzel p a r ç a l a r ı b e n c e son mısra- larıdır. H em üslûp şa h ik a sı, hem de m oral b ü y ü k lü ğ ü .

“ G ör daim a önünde esatiri

evvelin “Gökten dehayı narı çalan

kahram anı,,. K u v v e t v e k u d r e ti n d e bir be- lâ g a t ile p a r lıy a n F i k r e t h em en bu b ü y ü k işin istediği n i h a y e ts iz fe r a g a ti h a t ı r l a t a r a k sözünü b iti­ riy o r :

“ Varsın bulunmasın bilecek nam ve şanını„.

Ziya G ö k a l p ’ın â d e t a K a n t ’cı bir k u r u l u k l a s ö y l e d i ğ i :

Gustave Moreau nun Promete’y i tasvir eden meşhur tablosu.

“Gözlerimi kaparım , “ Vazifem i yaparım „

N e fe r in k iy a d ın a k a r şı, ne hür b ir f e r a g a t l a d u y u lm u ş vazife şuuru!

İşte F i k r e t ’in Promete’si bu- k a d a r . B u n d a [ k ı s a c a m illetin in h a sta lık lı h â lin d e n k u r tu lm a s ın ın

ş a r t ı gösterilir. T a m a m e n İçtim aî n e v id e n b ir ese r. Promete, millî k u rt u l u ş u m u z u n s a n a t k â r a n e m ü j­ d e le rin d e n biridir. F i k r e t için en b ü y ü k k a h r a m a n l ı k bu m eçhûl e le k t r ik ç in i n şa h sî iddiasız ola­ r a k çalışm ası ve b u n u n için de

m illetini y ü k s e l t m e k t a h a s s ü r ü n ü duym asıdır.

G o e t h e ’nin Promethe’sine g e ­ lelim. Dilimize h içbir şiiri t e r c ü ­ m e edilm em iş olan bu “t a m in ­ san,, d e h a s ı bu eserini h a y a tın ın

Sturın und Urng d e v rin d e y a r a t m ıştı. A lm a n e d e b iy a tın ın k lâ sik d e v r in e b a s a m a k o la n bu d e v ir, X V IlI’inci asır t e n e v v ü r z ih n iy e ti­ n e , bu z i h n iy e tin h e r zoru z e k â ile h â lle d e n a n l a y ı ş ı n a , R o u s s e a u ’ n u n dev te siriy le y a p t ı ğ ı şid d e tli his ve c o ş k u n l u k a k sü lâm e lid ir. F r a n s a ’d a B ü y ü k İhtilâl k o p a r k e n â d e t a A l m a n y a ’d a d a m ü t e f e k k i r ­ ler a r a s ın d a , r u h l a r d a böyle m ü t ­ hiş b ir sarsın tı y a ş a m ış tı. Strasz- b u r g ’d a H e r d e r ile a r k a d a ş l ı k e t ­ t i k t e n ve h a l k t ü r k ü l e r i n i n s a d e d e h a sın d a , y a r a t a c a ğ ı lirizmi s e ­ z e r e k şiir d e h a s ı b ü t ü n feyziyle b i r d e n b i r e i n k i ş a f ede n G o e th e , bu d e v ird e ilk d r a m l a r ı n ı ve W erther'i y a r a t t ı ğ ı gibi, en c a n ­ lı, e n k u d r e tl i , â d e t a fe v k e lb e ş e - rin k o n u ş m a s ı n ı a n d ı r a n şiirlerini d e sö y led i. Ganymet, M uham m ed’ in Türküsü, E nişte K ron a sh e p bu dev rin m ah sû llerid ir. Bu s ıra d a S p in o z a v a r i bir p a n te is t olan G o e ­ t h e k e n d i n i a n a t a b i a t içinde k a y ­ b e d e r , o n u n b ö c e k le ri, ç iç e k le riy ­ le h a ş r ü n e ş i r o lur ve k e n d i r u h u n ­ d a b ü t ü n b u g ü z e l k â i n a t ı d u y a r v e y a ş a r . G o e t h e ’nin k en d isi de bu s a r h o ş l u k d e v r e s i n in h a y ra n ı dır. Bu, G o e t h e ’n in tita n iz m id ir. İş te y irm ib e ş y aşın ın b ü t ü n coş k u n l u ğ u y l a y a r a t t ığ ı Promethe' At G o e th e , b ir P in d a r çâlâkliği ve p e rv a z ı g ö s te rm iş tir . İn sa n , bu i n ­ s a n d a n ziyade h e r tü r lü o toriteyi y ı k a n , k e n d i k u v v e t i n i n h a k k ı n ı h a y k ı r a n yarı ilâh k a r ş ıs ı n d a a c ­ zin, m e r h a m e t i n m iskin k o r u y u ­ cusu o lan h ristiy a n lığ a v e h a t t â h a ngisi olursa olsun b ü t ü n d i n l e ­ r e k a r ş ı k â f i r bir g u ru r la lâkayd- lık hissediyor.

G o e t h e ’nin Promethe'si b a ş t a n b a ş a g ü r bir h a y k ı r ı ş v e çılg ın ca bir m e y d a n o k u y u ş d u r . P r o m e t e g ö k l e r i n h â k im i o la n J ü p i t e r ’e h ita p ediyor: “J ü p i t e r düny am ızı, ku lü b em izi ve için d e a t e ş y a n a n ocağım ızı bize b ı r a k s ın ; âciz in ­

s a n la rın s a d a k a l a r i y l e g e ç in e n i lâ h la r n e k a d a r zavallıdır. O n l a r b e ş e r î ş i k â y e t l e r e ve ız t ı r a p l a r a k a r ş ı k â lp s iz ve sağırdır. İnsanı ö l ü m d e n ve e s a r e t t e n a n c a k k e n ­ di c e h t ve h am lesi k u r t a r ı r . P r o ­ m e t e h a y a tı o ld u ğ u gibi k a b u l ed e n in san d ır. O arz ü z e r i n d e k a ­ l a c a k ve k e n d i gibi m ü cad e leci, h a y a tı b ü t ü n acısı v e ta d ı ile s e ­ ven ve y a ş ı y a n ve i lâ h la rd a n d a hiç p e r v a s ı o lm ıyan in s a n la r y a r a t a ç a k tı r .

İşte iki P r o m e t e k i â d e t a bi- rib irin in t a m a m e n zıddı. F i k r e t P r o m e t e ’d e t a m a m e n İçtim aî ve “ f e r a g a t i nefs„ sahibi b ir insan s e la m la r k e n G o e th e k â f ir ve k u d ­ retli f e r t tim sâli olan bir insan ü s tü in s a n t a s a v v u r e d iy o r. H e r ikisi de en son m a h i y e t i n d e hu-

m ain, b e ş e r î o l m a k t a b i r l e ş e n bu iki şiirin birincisi k o le k tiv is t, ö t e k i t a m a m e n e n d ividüalisttir. F i k r e t ’ te o l g u n lu k ç a ğ ın ın s ü k û n e t i var, G o e t h e ’d e ise y irm ib e ş y aşın ın bü t ü n perv asızlığ ı. G o e th e bu in sa n ü s t ü m a h l û k u n h aletin i a v a z avaz h a y k ı r ı y o r , F i k r e t ise o r t a - in s a - nın b ü tü n h u zu r k a lb in i t a ş ı y o r . F ik r e t , a k ıld a n , ilim den m e d e t u m u y o r. G o e th e m ü th iş bir k a n a t d a r b e s iy le a k l ı n cüce m a h l û k l a ­ rın ı bir h a m l e d e a şıy o r. V a k ıa o d a s o n ra la rı — Promethe’den h e ­ m e n d ö rt s e n e so n ra — in sa n lı­ ğın Hududu şiirin d e, in sa n ın k e n ­

disini ilâh larla b ir t u tm a m a s ın ı , ç ü n k ü başı yıldızlara d e ğ s e bile t a b a n l a r ı y e r d e n k e s i l i n c e h iç b ir n o k t a d a tu t u n a m ıy a c a ğ ı n ı h a b e r v e r iy o r s a da o n d a esas o la n di n am izm , t â i h tiy a r lık d e v r in in s e ­ rin d ü ş ü n ü ş ü n d e bile yine eksil- m e m iş tir. O , z a m a n z a m a n şiir lav lariy le y a n ı k b a ğ r ın ın a t e ş i ­ ni k ö p ü r e n bir k o r k u n ç y a n a r d ağ d ır.

L irik G o e t h e ’n in b a ş lıc a ibda- l a n n d a n o la n Prom ethe'yi T ü rk - ç e d e sö y liy e c e k millî k a h r a m a n - şairi b e k l i y e n g enç liğ im ize ben b u ­ r a d a bu ş a h e s e r i m ü s v e d d e h â lin d e v e a n c a k n esir o l a r a k t e r c ü m e e ttim .

B ü y ü k h a c m ı n d a n b a ş k a hiç b ir d eğeri olm ıy a n bir e d e b i ­ y a t k i t a b ı T e v f ik F i k r e t h a l i k ı n ­ d a k i d ü şü n c e le rin i a y n e n şu cüm" le ile bağlıyor: “ S a n a t k â r F i k r e t e d e b iy a tım ız ın ta r i h i n d e lâ y e m u t b ir isim dir, d a im a an ılacak,,. İn­ s a n F ik r e t u n u tu lm a z bir n e z a h a t h e y k e lid ir, d a i m a y a şıy a c a k . F a ­ k a t “ş a ir F ikret,, belki şim d id e n unutuldu,,. Bu müellif, in san ı bi- rib irin d eıı a y rı k a t l a r a , b ö lü m le ­ re a y ı r a r a k o n u n y a ş ıy a n , ölen ta r a f l a r ı n ı h â k i m a n e (!) g ö s t e r d i ­ ğini s a n ıy o r. F a k a t i n s a n d a k a b a b e d e n bile s e r m e d i z ü r riy e t ile ölm ez ve d u r m a d a n y a ş a r k e n as l m d a bir b ü t ü n l ü k t e ş k i l e d e n i n ­ san r u h u n u ve o n u n m ü m ta z bir fe rd in i y a rı ölü, yarı diri t a s a v ­ v u r e t m e k a n c a k tahlilde k a l a n bir zihinin d e lâ le ti o lsa g e r e k ­ tir. S a n a t k â r şahsiyeti ve eseri, b u n la r b irib irin d e n ay ıra m a z , y e k p a re bir b ü tü n o l a r a k t a rih in

f a la rın d a ve m ille tle rin v ic d a n ın d a e b e d î o l a r a k y a ş a r . F i k r e t de, b ü ­ tü n u za k , y a k ı n k ı y m e t le r i m iz gi­ bi , fik ir h a y a tım ız d a k i h a k i k î ro lle riy le y e n i d e n k e ş f o lu n m ı y a , işlenm iye ve ese ri t a n ıtılm ıy a müh- taçtır.

Yunus K âzım K O N İ

m

P R O M E T H E

Zeus ! Göklerini bulut buğula- riyle ört ve devedikenlerinin baş­ larını koparan çocuklar gibi sen de meşelerin ve d a ğ la r ın başı ile oyna. L âkin benim dün­ yam ı bana bırakınıya, ve senin yapmadığın kulübemi ve içinde yanan ateşten dolayı beni kıskan­ dığın ocağımı bana bırakm ıya mecbursun.

ilâ h la r! K âinatta sizden daha zavallı hiç kimse tanımıyorum. Zatışahanenizi sadakalarla oe dua üfürükleriyle daraçlar besliyorsu­ nuz. Ve eğer dilencilerle çocuklar gibi üm it besliyen budalalar ol- mazsaydı açlıktan nefesiniz ko­ kardı.

[ •

Çocukken hiçbir şeyin aslını fa s lın ı bilmezken şaşkın şaşkın gözlerim i güneşe çevirirdim. S a n ­ ki orada benim şikâyetim i işite­ cek bir kulak, ve başfdar da olan­ lara. acıyacak benimki gibi bir kalp var sanırdım..

•

T itan'ların azametine karşı ba­

na kim yardım etti ? Beni ölüm­ den, esaretten kim kurtardı ? Ey ya n a n ku tlu kalp, her şey i kendin başarmadın m ı? Ve ey gafil, sen, genç ve temiz kâlbinle göklerde uyuyanlara kurtuluş şükraniyle yanıp tutuşm adın mı ?

Size saygı m ı beşliyccek ini­ şim ? Bu da neden ? Herhangi bir m uztarıbın iztırabını mı tes­ kin e ttin ! H erhangi bir korku çe­ kenin gözyaşlarını mı d,inlendir­ din? Benim ve senin rabbimiz olan kadiri m utlak zaman ve ebedî kader beni erkleştirm edi m i ?

•

Pembe hülyalarım olmadı diye benim hayatı bırakıp çöllere m i kaçacağımı sanıyordun ?

Burada kalıyorum ve kendi örneğimde insanlara şekil veriyo­ rum. Bu böyle bir insan k iiztıra p çekmekte, ağlam akta, zevk ve ne­ şe duym akta ve seni saym akta ba­ na benzer.

G CET H E.

P R O M E T E

Kâtibinde her dakika şu ulvî ta­ hassürün M in ka rı ateşinini duy, daim a dü­

şün : Onlar niçin semada , niçin ben

çukurdayım ?

Gülsün neden cihan bana, ben yalnız ağlayım ?

Goethe F ra n k fo rt’da.

Yükselmek asûmâna vegülmek, ne tatlı şe y .! B ir gün şu hastalıklı vatan

canlanırsa... ey. M üştakı fe y iz ü nur olan cıtii

m illetin Meçhul elektrikçisi , aktarı,

fikretin Yüklen getir — ne varsa— bir

az meskenet fik e n , B ir parça ruhu, benliği, idrâki

besliyen E sm a n bünye hizini; boş dur­

masın elin. Gör daim a önünde esatiri ev­

velin Gökten dehayı narı çalan kah­

ram anını Varsın bulunmasın bilecek nam ü

şanını. T E V F İK F İK R E T .

(H alû k’un Defteri).

13

Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Taha Toros Arşivi