Yavuz Akpınar
Dergimizin hakemlerinden ve Azerbaycan Bilimler Akademisi üyesi ve Niza-mi Edebiyat Enstitüsü’nün müdürü, tanınmış bilim adamı Prof. Dr. Bekir Nebiyev’i kaybettik.
Bekir Nebiyev, 21 Ağustos 1930 tarihinde Azerbaycan’ın Ağdaş vilayetinin Üç-govag köyünde halk arasında “Molla Nebi uşağı” denilen bir ailede dünyaya geldi. Dedesi Mehemmed, medrese öğrenimi görmüş halk arasında sevilip sayılan bir in-sandı. Babası Ahmed ise Ağdaş’ta bilgisi, güzel ahlakı ve hayırhahlığıyla tanınan, ku-maş alım-satımı yapan bir tüccar, annesi seyyid soyundan dindar ve becerikli Zehra Hanım idi.
1920’de Sovyet hâkimiyeti kurulduğunda ailenin geniş evlerinin sadece bir oda-sı kendilerine bırakılır, diğer odalara Ermeni aileler yerleştirilir. Onlar da inadına evin bahçesinde domuz besler. Böylece Sovyet yönetiminin ilk yıllarından itibaren ailenin kötü günleri başlar. Bekir Nebiyev’in dedesi Mehemmed tutuklanır, 1935’te hapiste ölür. Stalin dönemi Sovyet zulmünün zirveye çıktığı 1937’de ise babası Ah-met ve amcası “Halk düşmanı” ithamıyla Arhangelsk’e sürgün edilir. Babası 1942’de sürgünde vefat eder amcası ise yıllar sonra hastalıklı ve epeyce hırpalanmış bir vücut-la döndüğü memleketinde kısa sürede vefat eder. Bekir Nebiyev, “Rejim düşmanı” olarak nitelendirilen bir ailenin oğlu olarak öğrenim yıllarında birçok baskıyla karşı-laşır, derslerdeki başarısı çok iyi olduğu hâlde burs alamaz; sonraki yıllarda da bazı
işlerinde, bu gerekçe ileri sürülerek birçok haktan mahrum bırakılır.
Ortaokulda okurken Ağdaş Radyosu’nda spikerliğe başlar. 1947’de mezun ol-duktan sonra iki yıl Yeniark köyünde öğretmen olarak çalışır. Daha sonra bir yandan Bakû civarındaki Bayıl’da öğretmenlik yaparken diğer yandan Azerbaycan Devlet Üniversitesi’nin Filoloji Fakültesi’nde okur (1947-1954), mezun olduktan sonra (1957 yılında yüksek mahkeme kararıyla babası rejim düşmanlığı ithamından aklan-dığı için) asistanlığa kabul edilir. Bekir Nebiyev, bir yandan bazı gazete ve dergilerde tenkitler, edebî yazılar yayımlarken Kommunist gazetesi “medeniyet şubesi”nin mü-dürlüğü görevinde bulunur (1959-1961).
Bekir Nebiyev, Azerbaycan’ın ünlü edebiyat tarihçisi ve tenkitçisi hakkındaki “Firidun Bey Köçerli’nin Heyat ve Yaradıcılığı” adlı araştırmasıyla “filoloji ilimler namzedi” (edebiyat doktoru, 1960) ve “Böyük Veten Müharibesi ve Azerbaycan Edebiyyatı” adlı çalışmasıyla da “filoloji ilimler doktoru” (edebiyat doçenti, 1970) akademik unvanlarını alır. Doktorasını tamamladıktan sonra Azerbaycan İlimler Akademisi’nin Nizami Edebiyat Enstitüsü Sovyet Edebiyatı Bölümü’nde “küçük ilmî işçi”, “şube müdürü”, enstitünün ilmî kâtibi (1961-1971), Nizami adlı Azer-baycan Edebiyat Tarihi Müzesi’nin müdürü (1971-1986); AzerAzer-baycan Edebiyat Fondu’nun (1982-1986) ve Azerbaycan Medeniyet Fondu’nun (1987-1990) baş-kanlığı; Azerbaycan İlimler Akademisi Edebiyat, Dil ve İncesenet [Güzel Sanatlar] Bölümü’nün (1987-2001) “akademik kâtibi”; Azerbaycan ÉA Leberleri (Edebiyat, Dil, İncesenet serisinin) dergisinin baş redaktörü gibi görevlerde bulunur. Bunların yanında daha birçok cemiyet ve teşkilatın çeşitli faaliyetlerine katılır, başta devlet mükâfatları olmak üzere çeşitli kurum ve kuruluşların birçok mükâfatına layık gö-rülür.
Bekir Nebiyev, 1982’de profesör unvanını almış, 1983’te Azerbaycan İlimler Akdemisi’ne muhabir üye, 1989’da ise hakiki üye seçilmiştir. Vefatına kadar bu ku-ruluşa bağlı Nizami Edebiyat Enstitüsü’nün müdürü (2003-2012) olarak çalışmıştır. Ayrıca Azerbaycan’da filoloji alanında doktora ve doçentlik işlemlerini yürüten, im-tihanları ve jürileri belirleyen “Müdafie Şurası”nın (Türkiye’deki Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü gibi) başkanlığını yapmıştır.
Bekir Nebiyev, Rusça “Çok Milletli Sovyet Edebiyatı Tarili” (Moskova)’nin yazarlarından; iki ciltlik “Azerbaycan Sovét Edebiyyatı Tariħi”nin hem yazarların-dan hem de redaktörlerinden biri idi. Azerbaycan’ın istiklale kavuşmasınyazarların-dan sonra yayımlanmaya başlayan altı ciltlik (şimdiye kadar üç cildi basıldı) “Azerbaycan Ede-biyatı Tarili”nin de baş redaktörlüğünü yapıyordu. Ayrıca “Azerbaycan Milli Ensik-lopédisası” redaktörler kurulunun da başkan yardımcısı görevinde bulunuyordu.
Türkiye’de Atatürk Kültür Merkezi’nin Türk Dünyası Ortak Edebiyatı Projesi kapsamında 2001-2007 yılarında 31 cilt yayımlanan “Türk Dünyası Edebiyatı” adlı
serinin Azerbaycan koordinatörlerinden biri olmuş ve bu külliyatın bazı bölümlerinin yazarları arasında yer almıştı.
Bekir Nebiyev’in 50 civarında kitabı, 800’e yakın makale ve yazısı yayımlan-mıştır. Bu araştırmaları daha çok klasik edebiyatın, çağdaş edebî sürecin, nazım ve nesirde sanatkârlık meselelerinin, karşılıklı edebî ilişkilerin, bediî tercümelerin tahli-line ve eleştirisine hasredilmiştir.
Başta eski Sovyetler Birliği olmak üzere, Türkiye, İran, Amerika Birleşik Dev-letleri, Çin, Suudi Arabistan, Japonya gibi ülkelerde düzenlenen birçok millî ve mil-letler arası kongre ve sempozyumlara, çeşitli ilmî toplantılara katılmıştır.
Azerbaycan’da “ilimler namzedi” ve “ilimler doktoru” seviyesinde 38 bilim adamının tez danışmanlığını yapmış, bu bilim adamlarının yetişmesi için uzun zaman ve büyük emek harcamıştır.
Bekir Nebiyev, sözü edilen ilmî ve bediî araştırmaları sebebiyle “Ġızıl Ġelem” (tenkitçiler için verilen mükâfat, 1974); “Müharibe ve edebiyyat” konulu araştırma-sı sebebiyle “Devlet Mükâfatı” (1978); edebiyat araştırmaları bilim dalının geliş-mesindeki hizmetleri sebebiyle “Lalġlar Dostluğu” (1986) ve ayrıca “Emekdar Élm Ħadimi” (1990), “Hacı Zéynelabidin Tağıyév” (1993), “Memmed Araz” (1994), “Türk Dünyasına Hizmet Ödülü” (TİKA, 2002), “Ustad” (Azerbaycan Jurnalist-ler Birliyi’nin, 1997) mükâfatlarına layık görülmüş ve kendisine “Akademik Yusif Memmedeliyév” (2005) madalyası verilmiştir. Azerbaycan devlet başkanı Haydar Aliyev tarafından da “Şöhret” (70. yıl jübilesi sebebiyle, 2000) ve “İstiklal” (2005) nişanları ile onurlandırılmıştır.
Bekir Nebiyev, bütün bu araştırmaları ve yayınlarıyla Azerbaycan’ın yakın dö-nemde yetişmiş tenkitçi ve edebiyat tarihçileri arasında önde gelen bilim adamların-dan biri olarak kabul edilmiştir.
Bekir Nebiyev, Seçilmiş Eserleri’nin 1. cildine yazdığı “Möhterem Oħucu” adlı yazısında eserlerini nasıl bir prensip ve dikkatle yazdığını kısaca şöyle açıklamıştı:
“En vacib hésab étdiyim prinsip ise budur ki her bir eser (eger o heġiġeten de bedii eserdir-se!) yazıldığı ve eks étdirdiyi dövrün ruhu, lalġın heyat ve psilologiyası ile yanaşı, hem de ümumbeşeri münderice ve ġayenin bedii ifadesidir. Buna göre de eserlerin tehlilinde bu deyerlerin vehdetinden çılış étmek lazımdır. Ümumbeşeri mündericeni dar, mehdud sinfi-siyasi katégoriyalarla menimsemek mümkün déyil. Bu katégoriyalar bedii eserin bütün derinliyini, vüs’etini ve inceliklerini ifade éde bilmez. Odur ki eserlerin tehlilinde onların milli, ümumbeşeri deyeri, bedii kéyfiyyetleri esas götürülmeli, açıġlanmalı ve ġiymetlendirilmelidir. Aydın meseledir ki biz yéri gelende éhtiyac olduġda sosioloji[k] tehlilden de imtina étmemeliyik. Bu cür [tarz] tehlilin ehemmiyetini büsbütün gözden salmaġ olmaz. Lakin poétika meselesi hemişe diġġet merkezinde durmalıdır. Bedii ese-rin obrazlar [tipler] alemini, poétik incelikleese-rini açmaġ, bu yolla onun fikir ve ġayeleese-rini şerh étmek, ġiymetlendirmek tenġidimizin en vacib terkib hisseleri olmalıdır.”
Bekir Nebiyev, insan olarak da birçok meziyete sahipti: Sade, gösterişten ve ki-birden uzak bir karakteri vardı. Bilim adamı olarak da bir bürokrat olarak da insanlara yardım etmeyi, onların problemlerini elinden geldiğince çözmeyi, kendisi için görev kabul etmişti.
İyi bir hatipti. Düşüncelerini, yavaş yavaş, düzenli bir şekilde, sesinin tonunu da maharetle kullanarak sade, etkileyici ifadelerle anlatmak onun için çok tabiî bir hâl idi. Katıldığı çeşitli toplantılarda güzel hitabetiyle, nazik tavırlarıyla herkesi etkisi altına alırdı.
Yeni Türk Edebiyatı dergisi yayınına başlarken kendisine, lütfedip hakemlerimiz
arasında yer almasını teklif ettiğimizde, Türkiye-Azerbaycan ilmî ilişkilerinin sağlık-lı gelişmesi adına ricamızı tevazu ile kabul etmiş, bize yararsağlık-lı tavsiyelerde bulunmuş-tu. Ne yazık ki bu işbirliğimiz fazla uzun sürmedi.
Kendisini rahmet ve minnetle anıyoruz.
Akademik, Prof. Dr. Bekir Nebiyev’in Kitapları (Baskı yıllarına göre):
Görkemli Tenġidçi ve Edebiyyatşünas, Bakı, Azerbaycan SSR ÉA’nın Neşriyyatı, 1963, 162 s. (Feridun Bey Köçerli’nin hayatı ve edebî kişiliği hakkında monografi).
Müasirlik ve Senetkarlıġ Uğrunda, Bakı, Azerneşr, 1966, 127 s. (Edebî-tenkidî makaleler ve popüler yazılar)
Edebiyyat İncesenet 50 İlde, Bakı, Azerneşr, 1970, 103 s. (Mürsel Necefov’la birlikte). Süngüye Çévrilmiş Ġelem (Azerbaycan Sovét Edebiyyatı Böyük Veten Müharibesi İllerinde),
Bakı, Azerneşr, 1970, 213+2 s. (İlmî, popüler yazılar). Edebi Düşünceler, Bakı, Gençlik, 1971, 203 s. (Makaleler)
Edebiyyat. 5-ci Sinifler Üçün Olu Kitabı, Bakı, Maarif [Neşriyatı], 306 s. (Ağadadaş Ba-bayév’le birlikte, 1972-1983 yılları arasında 10 baskı yapmıştır.)
Edebiyyat. 6-cı Sinifler Üçün Derslik, Bakı, Maarif [Neşriyatı], 1984, 382 s. (Ağadadaş Ba-bayév’le birlikte, 1984-1990 yılları arasında 5 baskı yapmıştır).
Nizami Adına Azerbaycan Edebiyyatı Müzéyi (Mülteser Beledçi), Bakı, Élm [Neşriyatı], 1975, 30 s. (Kısa müze kılavuz kitabı, 1986’da 2. baskısı var.)
Tenġid ve Edebi Prosés, Bakı, Azerneşr, 1976, 185 s.
Böyük Veten Müharibesi ve Azerbaycan Edebiyyatı, Bakı, Élm Neşriyyatı, 1977, 329 s. (II. Dünya Savaşı’nın 1941-1971 yılları arasında Azerbaycan edebiyatındaki akisleri hakkında monografi).
Teze İzler Sorağında (Meġaleler), Bakı, Yazıçı [Neşriyatı], 1979, 215 s.
Kâmalın Tentenesi, Bakı, Yazıçı [Neşriyatı], 1981, 406 s. (“Böyük Veten Müharibesi ve Azer-baycan Edebiyyatı” adlı monografinin yeni neşri)
Müasirlerimiz Bedii Edebiyyatda, Bakı, Bilik [Neşriyatı], 1983. 68+2 s. (Azerbaycan Yazarla-rının 1970-1980 yıllarında basılan eserleri hakkında genel değerlendirme).
Söz Ürekden Gelende, Bakı, Yazıçı [Neşriyatı], 1984. 282 s. (Edebî-tenkidî Makaleler). Menalı Ömürden Sehifeler, Bakı, Gençlik [Neşriyatı], 1984, 226 s. (Firidun Bey Köçerli
hak-kındaki araştırmasının genişletilmiş 2. baskısı, “Azerbaycan’ın Görkemli Adamları” serisi içinde.)
Roman ve Müasir Ġehreman, Bakı, Yazıçı [Neşriyatı], 1987, 295 s.
Özümüzden Başlayaġ, (Yénidenġurma ve Azerbaycanda edebi prosésin bezi meseleleri), Bakı, Élm Neşriyyatı, 1990. 232 s.
Ehmed Cavad, Gence, Gence [Neşriyatı], 1993, 128 s. (“Sındırılan Ġelemler” silsilesinden) Ölümsüzlüyün Sirri, Bakı, Sabah [Neşriyatı], 1994, 193 s. (Edebiyat tarihi ve çağdaş edebî
süreç hakkında makaleler.)
Didergin Şair, Bakı, Sabah [Neşriyatı], 1995, 136 s. (Elmas Yıldırım / Almaz İldırım hakkında monografi).
Edebiyyat. XI-ci Sinifler Üçün Derslik, Bakı, Maarif [Neşriyatı], 1996, 363 s. (Şamil Sal-manov’la birlikde. Kitabın 1997, 1999, 2001, 2003 yıllarında yeni baskıları yapılmıştır.). Şehriyar Kelamının Vüs’eti. Bakı, Nafta-pres [Neşriyatı], 1998. 37 s.
Héyder Eliyév ve Azerbaycan Edebiyyatı. Bakı, Élm [Neşriyatı], 1998, 177 s. (Yaşar Ġarayév, Meherrem Ġasımlı, Vilayet Ġuliyévle birlikte).
Amerika Görüşleri, Bakı, Azerbaycan Neşriyyatı, 1999, 32 s. (Seyahat notları).
Didergin Şair (Almas Yıldırım’ın Yaratıcılık Yolu), Aktaran: Aljira Topaloğlu, Ankara, Ata-türk Kültür Merkezi Yayınları, 1999, 194 s.
Lalġ Meneviyyatının Güzgüsü, Bakı, Élm [Neşriyatı], 1999, 29 s. (Yaşar Ġarayév’le birlikte, “Halk Maneviyatının Aynası” adıyla Türkiye Türkçesiyle de basılmıştır.).
Çetin Yollarda, Bakı, Élm [Neşriyatı], 2000, 776 s. (Edebî-tenkidi makaleler, bildiriler, yazı-lar)
İstiqlal Şairi, Bakı, Élm [Neşriyatı], 2001, 347 s. (Şair Lelil Rıza Ulutürk’ün hayatı, mücade-lesi ve sanatkârlığı hakkında monografi.)
Azerbaycan Edebiyyatı, (Laricde yaşayan Azerbaycanlılar üçün), Bakı, Élm [Neşriyatı], 2003, 373 s. (Azade Rüstem ve Yaşar Ġarayévle birlikte.).
Azerbaycan Edebiyyatı Tarili, (Altı ciltlik), 1. c., Bakı, Élm [Neşriyatı], 2004, 760 s. (Baş redaktör ve “Azerbaycan Edebiyyatı Tarili” adlı sunuş yazısının müellifi; Téymur Kerimli ile birlikte.)
Ehmed Cavad, Bakı, Ozan [Neşriyatı], 2004, 126 s.
Didergin Şair (Almaz İldırımın Yaradıcılıġ Yolu), Bakı, Şerġ-Ġerb [Neşriyatı], 2005, 129 s. Nizami Adına Edebiyyat İnstitutu, Elvan Buklet, Bakı, Ozan [Neşriyatı], 2005 (Müze
kılavu-zu).
Lezan Vurmasın, Bakı, Élm Neşriyyatı, 2006, 450 s. (Edebî eserler ve şahsiyetler, çeşitli eser-ler hakkında makaleeser-ler, raporlar, bilimsel bildirieser-ler, bazı şahısların portreeser-leri)
Herenin Öz Yolu Var, Bakı, Çinar Çap, 2008, 465+1 s. (Makaleler, bildiriler, edebî portreler) Nesimi Kelamının İşığında (Azerbaycan élm ve medeniyet ladimlerinin Suriya seferinden
notlar), Bakı, 2009, 176 s.
Bekir Nebiyév Séçilmiş Eserleri, 5 cilt. Hazırlayanlar ve redaktörler: Nikpur Cabbarlı, Vaġif Arzumanlı, Téymur Kerimli, Ġezenfer Paşayév, Bakı, Çinar Çap, 2009.
Élmle Şéir Ġovuşanda. Meġaleler, Réyler, Nitġler, Latire Yarpaġları, Bakı, Çaşıoğlu [Neşri-yatı], 2011, 430 s.
Bekir Nebiyev hakkında yazılmış bazı eserler, yazılar:
Téymur Ehmedov, XX. Esr Azerbaycan Yazıçıları. Énsiklopédik Melumat Kitabı, 4. bs., Bakı, Nurlar Neşriyyat, 2004, (“Bekir Nebiyév” maddesi, s. 129-130).
Akadémik Bekir Nebiyév 75, Tertip edenler: Ġezenfer Paşayév, Gülzar İbrahim gızı, Bakı, Azerbaycan Milli Élmler Akadémiyası, 2005.
Akadémik Bekir Nebiyév 75. Soraġ Kitabı, Tertip edenler: Gülnare Resulova, Aygün Hüséy-nzade, Bakı, Élm Neşriyatı, 2005, 369 s.
Ġezenfer Paşayév, Edebiyyatşünüslıġ Élmimizin Patriarlı, Bakı, Ozan Neşriyyatı, 2010, 103 s. Téymur Kerimli, Gözellerin Alıra Ġalmışı, Bakı, Çaşıoğlu [Neşriyatı], 2010, 230 s.
Vaġif Arzumanlı, Deyerli Ustad (Akadémik Bekir Nebiyév ve Azerbaycanda edebi elaġelerin öyrenilmesi ve inkişafı problémleri), Bakı, Ġartal [Neşriyatı], 2010, 400 s.
