Cumhuriyet Üniversitesi Tıp Fakültesi
Sivas İl Merkezi’nde 14-18 Yaş Lise Öğrencilerinde Staphylococcus Aureus Boğaz
Taşıyıcılığı ve Etkileyen Faktörler *
Prevalence of Staphylococcus Aureus Throat Carriage and Affecting Factors among 14-18 Aged High
School Students in Sivas.
Levent ÖZDEMİR ** , Özlem KIVANÇ *** , Naim NUR ****, Serpil KAYA *****, Selma ÇETİNKAYA ****, Zeynep SÜMER ******
ÖZET
Bu çalışmada Sivas il merkezindeki lise öğrencilerinde Staphylococcus aureus boğaz taşıyıcılığı sıklığı ve etkileyen faktörler araştırılmıştır. Araştırmaya 593’ü erkek (%58.1) ve 427’si kız (%41.9) toplam 1.020 öğrenci dahil edilmiştir. 1.020 öğrencinin 177’sinde (%17.4) S. aureus taşıyıcılığı tespit edilmiştir. Erkeklerde S. aureus taşıyıcılığı %19.2 iken kızlarda %14.8 olarak tespit edilmiştir. Sosyoekonomik durumu düşük olan öğrencilerde S. aureus taşıyıcılığı daha yüksek bulunmuştur (%26.5, p<0.05). Cinsiyet, beden kitle indeksi, sigara içme durumu ile S. aureus taşıyıcılığı arasında anlamlı bir ilişki tespit edilememiştir.
Anahtar Kelimeler: Staphylococcus aureus, taşıyıcılık
SUMMARY
In this study, prevalence of carrier state of Staphylococcus aureus and the effective factors in high school students in center of Sivas was investigated. In the study were enrolled 593 male (58.1%) and 427 female (41.9%) totally 1020 students. Staphylococcal carrier state was found in 177 of 1020 students (17.4%). Incidence of S. aureus carrier state was 19.2% in males and 14.8% in females. The students having lower socioeconomical groups had increased rates of S. aureus carriage (26.5%, p<0.05). No statistically significant association was found between S. aureus carrier state and gender, body mass index and smoking.
Key Words: Satphylococcus aureus, carriage
C. Ü. Tıp Fakültesi Dergisi 26 (1): 9 – 12, 2004 GİRİŞ VE AMAÇ
S. aureus hem hastane hem de hastane dışında gelişen enfeksiyonlarda önemli rol oynamaktadır (2, 3). En sık deri enfeksiyonlarına neden olmakla beraber solunum sistemi enfeksiyonları, endokardit, osteomyelit gibi değişik enfeksiyonlarda da rol oynamaktadır. Enfeksiyon oluşturma potansiyeli ve epidemi yapma riskleri nedeniyle taşıyıcılık halk sağlığı yönünden önemlidir (4). Antibiyotiklere kısa sürede direnç geliştirmesi tedavide önemli sorunlara yol açmaktadır. Ciddi enfeksiyonlara yol açan S. aureus toplumun %30’unda sağlıklı bireylerde nazofarenks ve burunda lokalize olduğu bildirilmiştir (5). Çalışmamızda lise öğrencilerinde S. aureus boğaz taşıyıcılık sıklığının belirlenmesi ve etkileyen faktörlerin tespit edilmesi amaçlanmıştır.
* Bu çalışma 23-25 Haziran 2003 tarihleri arasında düzenlenen Sivas 8. Halk Sağlığı Günleri’nde poster bildirisi olarak sunulmuştur.
** Yrd.Doç.Dr. Cumhuriyet Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Sivas.
*** Arş.Gör.Dr. Cumhuriyet Üniversitesi Tıp Fakültesi Mikrobiyoloji ve Klinik Mikrobiyoloji Anabilim Dalı, Sivas. **** Arş.Gör.Dr. Cumhuriyet Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Sivas.
***** Yrd.Doç.Dr. Cumhuriyet Üniversitesi Tıp Fakültesi Mikrobiyoloji ve Klinik Mikrobiyoloji Anabilim Dalı, Sivas. ******* Doç.Dr. Cumhuriyet Üniversitesi Tıp Fakültesi Mikrobiyoloji ve Klinik Mikrobiyoloji Anabilim Dalı, Sivas.
Sivas İl Merkezi’nde 14-18 Yaş Lise Öğrencilerinde Staphylococcus Aureus Boğaz Taşıyıcılığı ve Etkileyen Faktörler
GEREÇ VE YÖNTEM
Bu çalışmada, Sivas il merkezindeki lise öğrencilerinde S. aureus boğaz taşıyıcılığı görülme sıklığı ve etkileyen faktörler araştırılmıştır. Çalışma 2002 yılı şubat-mart ayları içinde yapılmıştır. Saha taraması şeklinde planlanan çalışma; Sivas il merkezindeki 26 liseden tabakalı örnekleme yöntemi ile seçilen 6 lisede uygulandı. Tabakalama yapılırken Ziynet Çınar tarafından yapılan yüksek lisans tezi kullanılmıştır(2). İl merkezindeki toplam 14.789 öğrenciden bunları temsil edecek 1.041’i (N= 14.789, t= 1.96, p= 0.03, q= 0.97, d= 0.01) çalışmaya alındı. 1.041 öğrenciden 1.020’sine (%98.0) ulaşıldı. Geriye kalan 21 öğrenci çeşitli nedenlerle çalışmaya katılmadı. Çalışmaya alınanlara önce anket formu uygulandı. Daha sonra klinik semptomu olmayan öğrencilerden boğaz sürüntüsü alınarak kültür yapıldı. Boğaz sürüntü örnekleri kuru, steril eküvyon ile tonsillalar ve farinks arka duvarından alındı. Örnek alınırken fizik muayenede enfeksiyon düşündüren ateş, hiperemi, eksuda, mikroabse gibi bulguların bulunmamasına dikkat edildi. Alınan boğaz sürüntü örnekleri bekletilmeden laboratuara ulaştırılarak koyun kanlı agar ve çikolatamsı agar besiyerine ekilip, 37°C’de etüvde 18 saat bekletildi. Stafilokokların tanımlanmasında, koyun kanlı agarda koloni morfolojisi, gram boyaması, katalaz ve koagülaz testleri kullanıldı. Katalaz testi pozitif gram pozitif koklar stafilokok olarak tanımlandı. Bu kolonilerden 1:5 oranında serum fizyolojik ile sulandırılmış plazma içeren tüplere pasaj alındı. Tüpler 1, 2, 4, 8 ve 24. saatlerde kontrol edildi ve pıhtının oluşması olumlu ve oluşmaması da olumsuz sonuç kabul edildi. Beden Kitle İndeksi; ağırlık / boy (m2
) formülü kullanılarak hesaplandı. Taşıyıcılık ile diğer değişkenler arasında ilişki olup olmadığı Ki-kare testi kullanılarak değerlendirildi.
BULGULAR
Çalışmaya alınan 1.020 öğrencinin 593’ü (%58.1) erkek, 427’si (%41.9) kızdı. Öğrencilerin yaş ortalaması 15.9±1.0 olup 14-18 arasında değişmektedir. Tablo 1’de öğrencilerin yaş ve cinsiyete göre dağılımı verilmiştir.
Tablo 2’de çalışmaya alınan öğrencilerin çeşitli özelliklerine göre taşıyıcılık durumları belirtilmiştir. Araştırmaya alınanların 177’sinde (%17.4) S. aureus taşıyıcılığı tespit edilmiştir. Erkeklerin 114’ü (%19,2) S. aureus taşıyıcısı iken kızların 63’ünde (%14.8) taşıyıcılık tespit edilmiştir. S. aureus taşıyıcılığı ile cinsiyet arasında istatistiksel bir ilişki saptanamamıştır (p>0.05). Sosyoekonomik durumla S. aureus taşıyıcılığı arasındaki ilişki incelendiğinde düşük sosyoekonomik düzeyde olan öğrencilerde S. aureus taşıyıcılığının daha fazla olduğu
görüldü (%26.5). Bu oran sosyoekonomik durumu iyi olanlarda %1.8 olarak tespit edilmiştir. Aralarındaki fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (p<0.05). Beden kitle indeksleri ile S. aureus taşıyıcılığı arasındaki ilişki değerlendirildiğinde zayıflarda taşıyıcılık %15.0 iken obezlerde bu oran %21.1 olarak bulunmuştur (p>0.05). Sigara içme durumu ile S. aureus taşıyıcılığı arasında ilişki incelendiğinde sigara içenlerde taşıyıcılık %22.3 iken bu oran içmeyenlerde %16.7 olarak bulunmuştur. Bu farklılık istatistiksel olarak anlamlı değildir (p>0.05).
Tablo 1. Çalışmaya alınan öğrencilerin yaş ve cinsiyete göre dağılımı
Cinsiyet
Yaş Erkek Kız Toplam
Sayı % Sayı % Sayı % 14 28 46.7 32 53.3 60 5.9 15 173 56.2 135 43.8 308 30.2 16 194 55.6 155 44.4 349 34.2 17 156 64.5 86 35.5 242 23.7 18 42 68.9 19 31.1 61 6.0 Toplam 593 58.1 427 41.9 1.020 100.0
Tablo 2. Öğrencilerin çeşitli özelliklerine göre S. aureus taşıyıcılık durumları
S.aureus taşıyıcılığı
Pozitif Negatif
Sayı % Sayı % Toplam Cinsiyet Erkek 114 19.2 479 80.8 593 Kız 63 14.8 364 85.2 427 p>0.05 Sosoyoekonomik Durum Düşük 66 26.5 183 73.5 249 Orta 106 21.2 394 78.8 500 İyi* 5 1.8 266 98.2 271 p<0.05 Beden kitle indeksi
Zayıf 3 15.0 17 85.0 20 Normal 166 17.3 796 82.7 962 Obez 8 21.1 30 78.9 38 p>0.05 Sigara İçiyor 25 22.3 87 77.7 112 İçmiyor 152 16.7 756 83.3 908 p>0.05
* Fark yaratan grup
Özdemir ve ark.
TARTIŞMA
S. aureus taşıyıcılığı mevsim, yerleşim yeri gibi birçok faktöre bağlı olarak değişmekle birlikte, sağlıklı erişkinlerde yaşamlarının belirli bir döneminde %10-50 arasında olduğu bildirilmiştir (6,7). Asemptomatik burun taşıyıcılığının normal toplumda %40’lara kadar ulaşması sorunun yalnızca hastane ortamıyla sınırlı olmadığını, aynı zamanda toplum genelini de ilgilendirdiğini ortaya koymaktadır (8). Matitiahu ve arkadaşlarının yaptıkları çalışmada S.aureus boğaz taşıyıcılığını %9,9 olarak bulunmuştur (9). Christensen ve arkadaşları 144 işçide yaptıkları çalışmada, kronik boğaz şikayeti olanların %32.1’inde olamayanların %9.9’unda S.aureus izole etmişlerdir (10). Dimitrov ve arkadaşlarının yaptığı bir çalışmada 19 doktorun 4’ünde (%21.0) burun taşıyıcılığı 1’inde (%5.3) boğaz taşıyıcılığı tespit etmiştir. Aynı çalışmada hemşirelerde burun taşıyıcılığı %14.4, boğaz taşıyıcılığı %18 bulunmuştur (11). Kenner ve arkadaşlarının yaptığı bir çalışmada hastane dışı sağlıklılarda burun, boğaz ve axilladan alınan örneklerde S. aureus taşıyıcılığını %39.9 olarak bulunmuştur. Aynı çalışmada en yüksek kolonizasyona burunda rastlanmıştır (12). Ülkemizde yapılan bir çalışmada Kaleli ve arkadaşları tarafından hastane personelinde S. aureus taşıyıcılığı %29.2 olarak saptanmıştır (13). Karabiber ve arkadaşlarının yaptıkları çalışmada hastane ve laboratuvar personelinde taşıyıcılık %31.5, normal popülasyonda ise %28 olarak bulunmuştur (14). Şencan ve arkadaşlarının Düzce’de gıda ile uğraşanlarda yaptıkları çalışmada %34.4 oranında S. aureus burun taşıyıcılığı tespit edilmiştir (15). Bu sonuçlar ülkemizde merkezlere göre değişkenlik göstermekle birlikte hastane personelinin yaklaşık 1/3’ünde nazal S.aureus taşıyıcılığı olabileceğini göstermesi açısından önemlidir.
Çalışmamızda toplam 177 kişide (%17.4) S. aureus taşıyıcılığı tespit edilmiştir. Erkek ve kızlarda sırasıyla bu oran %19.2 ve %14.8 olarak bulunmuştur. Cinsiyet ile S.aureus taşıyıcılığı arasında istatistiksel bir ilişki saptanmamıştır (p>0.05).
Aydın ve arkadaşları Aydın’ da 7-14 yaş grubu çocuklarda yaptıkları çalışmada S. aureus taşıyıcılığını %22.0 ve beden kitle indeksinin ortalamasını S. aureus taşıyıcılığı olan grupta anlamlı derecede yüksek bulmuşlardır (16). Çalışmamızda zayıflarda taşıyıcılık %15.0 iken obezlerde bu oran %21.1 olarak bulunmuştur. Fakat obezlerdeki bu yükseklik bizim çalışmamızda istatistiksel olarak anlamlı değildir.
Durmaz ve arkadaşlarının Malatya’da 368 kişide
yaptıkları çalışmada sigara içmeyen 100 kişilik kontrol grubunda burunda S. aureus taşıyıcılığını %30, sigara kullanan 91 kişide %30, sigara fabrikasında çalışan 177 kişide (sigara kullanan 42, sigara kullanmayan 135 kişi) % 41 S. aureus taşıyıcılığı tespit etmiştir (17). Çalışmamızda sigara içenlerde taşıyıcılık %22.3 iken bu oran içmeyenlerde %16.7 olarak bulunmuştur. İstatistiksel olarak ilişki anlamlı değildir.
S. aureus taşıyıcılığı bireysel ve sosyoekonomik özelliklere göre değişebilmektedir. Aydın ve arkadaşları, sosyoekonomik düzey düştükçe, bina yapısı ve ısınma problemleri arttıkça, öğrenci başına düşen hava miktarı azaldıkça taşıyıcılığın artacağını bildirmektedirler (16). Çalışmalarında kentte yaşayan çocuklarda S. aureus taşıyıcılığını kırsal bölgede yaşayan çocuklara göre daha sık bulmuşlardır. Bu sonucu Aydın ili kırsalının kentsel bölgeyle sosyokültürel özellikler bakımından benzeşmesine bağlamışlardır. Bizim çalışmamızda yüksek sosyoekonomik düzeyi temsil eden özel okulların fiziki şartları devlet okullarından daha iyi düzeydedir. Bu okullarda sınıftaki öğrenci sayısı daha az, öğrenci başına düşen hava miktarı daha fazladır. Bu okullara devam eden öğrenci ailelerinin gelirleri daha yüksektir. Çalışmamızda düşük sosyoekonomik düzeyi temsil eden okul öğrencilerinde taşıyıcılık daha yüksek bulunmuştur (%26.5). Bu oran sosyoekonomik düzeyin iyi olduğu okul öğrencilerinde %1.8 olarak tespit edilmiştir. Aralarındaki fark istatistiksel olarak anlamlıdır (p<0,05). Diğer taraftan düşük sosyoekonomik düzeyi temsil eden okula giden öğrencilerin ailelerindeki kişi sayısı fazladır. Geniş ailelerde bulaşıcı hastalıklar ve beslenme bozuklukları sağlık sorunları olarak karşımıza çıkmaktadır. Taşıyıcılık ailedeki birey sayısı, gelir düzeyi, beslenme, hijyen gibi bir çok faktör tarafından etkilenmektedir. Sosyoekonomik durumu düşük bölgedeki taşıyıcılık sıklığının fazla olmasının bu faktörlerle ilişkili olduğu kanısındayız. Bu çocuklarda taşıyıcılığın fazla olması sağlıklı diğer çocuklar ve kendileri için risk taşımaktadır. Kalabalık sınıflarda bulaşıcı hastalıklar daha kolay yayılmaktadır. Stafilokoklar deri, solunum sistemi enfeksiyonları, endokardit, osteomyelit gibi değişik enfeksiyonlara yol açabilmektedir.
Sonuç olarak çalışmamızda bulunan S. aureus taşıyıcılığı sıklığı diğer çalışmalarla benzerdir. Okul çağındaki çocuklarda taşıyıcılığın azaltılması, hastalıkların bulaşma yolları ve korunma ile ilgili olarak sağlık eğitimi verilmesi, okul taramalarının düzenli olarak yapılması sınıf içi epidemilerin önlenmesine katkıda 11
Sivas İl Merkezi’nde 14-18 Yaş Lise Öğrencilerinde Staphylococcus Aureus Boğaz Taşıyıcılığı ve Etkileyen Faktörler
bulunacaktır. Yapılacak sağlık eğitimleri bu hastalığın yol açabileceği okul devamsızlıklarını azaltabilecektir.
KAYNAKLAR
1. Çınar Z. Sivas il merkezinde yapılacak sağlık araştırmalarında kullanılmak üzere çeşitli sayı ve nitelikte örnekleme planının geliştirilmesi. Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Biyoistatistik Yüksek Lisans Tezi. Ankara 1990.
2. Paulsen IT, Firth N, Skurray RA. Resistance to antimicrobial agentsother than β-lactams. In: The staphilococci in human disease. Crosley KB, Archer GL eds. NewYork: Churcill Livingston Inc.,1997;175-212. 3. Mitchel BA, Brown MH, Shurray RA. QacA multidrug eflux
pomp from satphylococcus aureus: comperative analiysis of resistans to diamines, biguanides and buanylhydrazones. Antimicrobial agens and Chemotherapy1998;42:475-7.
4. Cengiz AT. Staphylococcus, Ustaçelebi Ş (ed), Temel ve Klinik Mikrobiyoloji Ankara, Güneş Kitabevi, 1999: 339-47. 5. Ünal S, Akhan SA. Stafilokok enfeksiyonları. Topçu Willke
A, Söyletir G, Doğanay M, ed. İnfeksiyon Hastalıkları’nda. İstanbul:Nobel Tıp Kitapevi.1996:773-81
6. Çetinkaya İ, Ünal S. Metisilin dirençli Staphylococcus aureus infeksiyonları. Epidemiyoloji ve kontrol. Flora 1996:1 (Ek 1:3-16).
7. Hacıbektaşoğlu A, Eyigün CP, Özsoy MF, Avcı İY. Nazal Staphylococcus aureus taşıyıcılığı ve tedavide sefuroksim etkinliği. Türk Hij Den Biol Derg 1992; 49:103-12.
8. Bilgehan H. Klinik Mikrobiyoloji. Özel Bakteriyoloji ve
Bakteri infeksiyonları. Altıncı baskı. İzmir: Barış. Yayınları, 1990: 184-206.
9. Berkovitch M, Bulkowstein M, Zhovtis D et al. Colonization rate of bacteria in the throat of healthy infants, International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology, Volume 63, Issue1, 15 March 2002: 19-24.
10. Christensen P, Haeger-Aronsen B et al. Staphylococcus aureus in the throat: A saprophyte or a pathogen? Scand J Infect Dis. 1977;9:27-30.
11. Dimitrov T, Udo EE, Grover S. Point surveillance of Staphylococcus aureus carriage among medical staff in Infectious Diseases Hospital, Kuwait. Med Princ Pract. 2003;12:139-44.
12. Kenner J, O'Connor T, Piantanida N et al. Rates of carriage of methicillin-resistant and methicillin-susceptible Staphylococcus aureus in an outpatient population. Infect Control Hosp Epidemiol. 2003;24:439-44.
13. Kaleli İ, Özen N, Yalçın AN, Akşit F. Hastane personelinde
burunda Staphylococcus aureus taşıyıcılığının saptanması. İnfeks Derg 1997; 11:243
14. Karabiber N. Normal populasyonda ve hastane laboratuar
personelinde Staphylococcus aureus burun taşıyıcılığı. Mikrobiyol Bül 1988; 22:105
15. Şencan İ, Kaya D, Öksüz Ş, Yeşildal N. Düzce'de deprem sonrası gıda ile uğraşanlarda taşıyıcılık durumu. İnfeksiyon Derg. 2002,16;1:31-4.
16. Aydın N, Sarı C, Okyay P, Karakaş S, Kapdağlı A, Beşer E, Gürel M. Aydın ili'nde 7-14 yaş grubu çocuklarda A grubu beta-hemolitik streptokok, streptococcus pneumoniae, haemophilus influenzae ve staphylococcus aureus taşıyıcılığı ve beden kitle indeksi ile ilişkisi. İnfeksiyon Derg. 2002,16;4:427-34.
17. Durmaz R, Tekerekoglu MS, Kalcıoglu T, Ozturan O. Nasal carriage of methicillin-resistant Staphylococcus aureus among smokers and cigarette factory workers. New Microbiol. 2001;24:143-7.
Yazışma adresi : Yrd.Doç.Dr. Levent Özdemir Cumhuriyet Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı AD. Sivas
Tel: 0 346 2191010-2846
e-mail: [email protected]
