Kateter Yöntemi ile Aort Kapağı Yerleştirilen Bir Olguda
Pender’in Sağlığı Geliştirme Modeli’nin Kullanımı
Öznur Erbay Dallı
1, Serap Özer
2, Fisun Şenuzun Aykar
31Bursa Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi, Anesteziyoloji ve Reanimasyon Anabilim Dalı, Bursa 2Ege Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi, İç Hastalıkları Hemşireliği Anabilim Dalı, İzmir 3İzmir Tınaztepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi, Hemşirelik Bölümü, İzmir
Özet
DOI: 10.5543/khd.2020.05924
Turk J Cardiovasc Nurs 2020;11(26):149–154
Ciddi aort stenozu bulunan ve açık kalp ameliyatı açısından risk taşıyan hastalar için önerilen Transkateter aort kapak implantasyonu (TAVİ); yaşam kalitesinde yükselme ve sağ kalımda artış sağlayan bir tedavi yöntemidir. Bu yöntem uygulandıktan sonra multidisipliner bir ekip anlayışının benimsenmesi, hastanın dikkatli ve bütüncül izlemi, yaşam şekli değişikliklerine uyum ve tedavinin başarısı açısından oldukça önemlidir. Multidisipliner ekip içinde hastalara bire-bir bakım veren hemşireler önemli bire-bir yere sahiptir. Son yıllarda hemşirelik bakımı, bakımın sistematik ve etkili olmasına yardımcı olan kuram ve modeller çerçevesinde oluşturulmaktadır. Bu kuram ve modellerden biri de Pender’in Sağlığı Geliştirme Modeli’dir. Model ile hemşireler bireylerde sağlıklı bir yaşam şekli oluşturmak için davranışsal değişiklik yapmayı hedeflemektedir.
Bu makalede ileri derecede aort stenozu ve dispnesi mevcut olan altmış beş yaşındaki bir erkek hastanın Sağlığı Geliştirme Modeli’ne göre bakım yönetimi süreci ele alınmış ve modelin kullanımına yönelik bir örnek oluşturması amaçlanmıştır.
Anahtar sözcükler: Hemşirelik; kuram; Transkateter aort kapağının değiştirilmesi.
The Use of Pender’s Health Promotion Model in A Case with Transcatheter Aortic Valve
Implantation
Abstract
Transcatheter aortic valve implantation (TAVI), which is recommended for patients with severe aortic stenosis and risk for open heart surgery, is a treatment method that provides an increase in quality of life and survival. Adopting multidisciplinary team concept after this procedure is important for patient’s careful and holistic approach, adaptation to life changes and the success of treatment. Nurses who provide one-to-one care to patients have important place in multidisciplinary team. In recent years, nursing care has been established within the framework of theories and models that help systematic and effec-tive care. One of these theories is Pender's Health Promotion Model. Nurses can aim to make behavioral changes to create a healthy lifestyle for individuals with this model.
In this article, the care management process of a 65-year-old male patient with advanced aortic stenosis and dyspnea is discussed according to model and aimed to set an example for the use.
Keywords: Nursing; theory; transcatheter aortic valve replacement.
Cite this article as: Erbay Dallı Ö, Özer S, Şenuzun Aykar F. The Use of Pender’s Health Promotion Model in A Case with Transcatheter Aortic Valve Implantation. Turk J Cardiovasc Nurs 2020;11(26):149–154.
Olgu Sunumu Case Report
khd.tkd.org.tr
İletişim (Correspondence): Öznur Erbay Dallı. Bursa Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi, Anesteziyoloji ve Reanimasyon Anabilim Dalı, Bursa Telefon (Phone): +90 506 869 21 40 E-Posta (E-mail): [email protected]
Başvuru Tarihi (Submitted Date): 20.08.2020 Kabul Tarihi (Accepted Date): 14.12.2020 ©Copyright 2020 by Turkish Society of Cardiology - Available online at www.anatoljcardiol.com
T
ranskateter aort kapak implantasyonu açık kalp ame-liyatı yapılmadan, kateter yöntemi kullanılarak kalbe biyoprotez aort kapağı takılması işlemidir.[1] Yöntem açıkkalp ameliyatı olmadan yapılmasının yanı sıra; işlem resinin kısa olması, yoğun bakım ve hastanede kalış sü-resini kısaltması ve konforu arttırması nedeniyle her
ge-çen gün yaygınlaşmaktadır.[1,2] Buna rağmen TAVİ sonrası
oluşabilecek birçok komplikasyon bulunmaktadır. Bunlar; kanama, miyokard infarktüsü (MI), kardiyak tamponad, inme, enfeksiyon, akut böbrek hasarı (ABH), şok ve ölü-me kadar gidebilecek komplikasyonlardır.[3,4] Yapılan bir
çalışmada; TAVİ uygulanan 42 hastadan 5’inin (%11.9) ex olduğu (30 günlük mortalite), hastaların 14’ünde (%33.3) ABH geliştiği ve 2 kişiye (%4.8) hemodiyaliz uygulandığı belirtilmiştir.[5]
Kateter yöntemi ile aort kapağı yerleştirilen hastalarda mor-bidite ve yaşam kalitesini olumlu yönde geliştiren kardiyak rehabilitasyon girişimlerinin yanı sıra uygun sağlık davra-nışlarının da benimsenmesi (Örn; fiziksel aktivite, kalp ko-ruyucu diyet, kilo kontrolü, sigarayı bırakma, stresten uzak durma, enfeksiyona neden olacak durumlardan kaçınma, verilen ilaç tedavisini sürdürme) uyum ve komplikasyonla-rın önlenmesi açısından gereklidir.[6-9]
Günümüzde pek çok araştırmacı hem araştırma problem-lerini belirlemek hem de planlanan bir araştırmanın ku-ramsal çerçevesini geliştirmek için hemşirelik kuram ve
modellerinden yararlanmaktadır.[10,11] Hemşirelik
kura-mına temellendirilerek tasarlanan araştırmalar, hemşirelik bilimsel bilgi içeriğine ve hemşirelik uygulamalarına katkı sağlamaktadır.[12,13]
Dünya genelinde hemşirelerin sağlığı koruma ve geliş-tirmedeki rolü giderek daha sık vurgulanmaktadır. Sağlık hizmetleri harcamalarının artmasıyla, sağlığın geliştiril-mesi yalnızca sağlık profesyonellerinden değil halktan da giderek artan bir ilgi görmeye başlamıştır.[14] Sağlığı
Geliş-tirme Modeli (SGM) Nola J. Pender tarafından 1987 yılında geliştirilmiş ve 1996 yılında revize edilmiştir. Model, sağlığı geliştirme alanındaki uygulamalara yol gösterecek nitelik-te olup sağlığı koruma modellerinin tamamlayıcısı olmayı hedeflemektedir.[15] Modelin amacı; yaşam şekline ilişkin
sağlığı geliştirme davranışlarının bileşenlerini açıklamak, bireyin deneyimlerini ve sağlık davranışına ilişkin algılarını etkileyebilecek faktörleri değerlendirmek ve sağlıklı yaşam şekline ilişkin davranışların belirleyicilerinin anlaşılması için sağlık profesyonellerine yardımcı olmaktır.[16,17]
Sağlığı Geliştirme Modeli, hemşirelik uygulamalarının bir-çok alanında kullanılabilmektedir. Yeni bir kronik hastalık tanısı konmuş bireylerde (Örn; diyabet, hipertansiyon)
has-talığa uyum sağlanmasında ya da geçirilen bir operasyon-dan (Örn; TAVİ, bypass) ve sağlık probleminden (Örn; MI) sonra değişebilecek günlük yaşam şekline yönelik olarak sağlıklı yaşam davranışlarının geliştirilmesinde bu teoriden yararlanılabilmektedir.[16-18]
Bu makalede TAVİ uygulanan bir olgunun SGM kullanılarak sağlık davranışlarının geliştirilmesine yönelik hemşirelik bakımının değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Bu olgu için SGM seçilerek modelin temel kavramları çerçevesindeki değerlendirmenin ve bütüncül yaklaşımın gerekliliği vur-gulanmıştır.
Pender’in Sağlığı Geliştirme Modeli
Pender’in “Sağlığı Geliştirme Modeli”, bireyin özgeçmişini ve kendisine yönelik algısını değerlendirerek bütüncül bir yaklaşım sunmaktadır. Model, hastalıktan veya durum-dan kaçınmayı bir sağlık davranışı motivasyonu olarak ele almakta, sağlığı geliştirme davranışını ön görmeyi vurgu-lamakta ve bireyin sağlığını kendisinin kontrol etmesine fırsat vermektedir.[14,18] Model her bir bireyin davranışını ve tercihlerini göz önünde bulundurması nedeniyle ya-rarlıdır.
Model iki temel teori üzerine şekillenmiştir;[15]
• Beklenti Değer Teorisi-Bireyler sonuçlarına değer ver-dikleri amaçları gerçekleştirmek için mümkün olduğun-ca istekli davranır.
• Sosyal Bilişsel Teori-Düşünceler, davranışlar ve çevre bir-birini etkilemektedir. İnsanların düşünceleri davranışla-rına yön verir.
Modelin temel kavramları birey, çevre, bakım, sağlık ve has-talıktır. Revize edilen (1987) modelde, Bilişsel Algısal Faktör-lerde yer alan bileşenFaktör-lerden bazılarının isimleri değişmiştir.
[16,17] Modifiye Edici Faktörler (demografik özellikler,
biyo-lojik özellikler, kişilerarası etkileşim, duruma özgü faktörler, davranışa özgü faktörler) ve Sağlığı Geliştirici Davranışa Ka-tılma (davranışı uygulamaya karar verme, davranışın başla-ması) durumu eklenmiştir. Daha sonra modele 1996 yılında, önceki davranışlarla ilişki, acil taleplerin ve tercihlerin karşı-lanması ve eylem planının sorumluluğu alanları eklenmiştir (Şekil 1).[15-18]
Sağlığı Geliştirme Modeline Göre Bakım
Yönetimi Süreci
Kateter Yöntemi İle Aort Kapağı Yerleştirilen Olgunun Profili
Onamı alınarak görüşmenin başlatıldığı altmış beş yaşında-ki erkek hasta C.D. 1.78 cm boyunda ve 94 yaşında-kilodur. Emekli
olan ve sosyal güvencesi olan C.D. evli ve iki çocuk sahibidir. Çabuk yorulma, eforla başlayan, şiddetli ve sıkıştırıcı oldu-ğu ifade edilen göğüs ağrısı ve dispne şikayetleri ile has-taneye başvuran ve anjiyo uygulanan olguda aort stenozu saptanmış ve kardiyoloji servisine yatışı yapılarak stenozun ve dispnenin ileri derecede olması nedeniyle TAVİ işlemi gerçekleştirilmiştir. C.D. işlem sonrası yoğun bakımda izlen-miştir.
Sağlık öyküsünde sigara (günde 2 paket, 2002 yılında bı-rakmış) ve alkol kullanımı (her gün) olduğunu, ayrıca 2002 yılında MI, 2010 yılında ise bypass ameliyatı geçirdiğini belirten olgunun aile sağlık öyküsünde babasının MI, an-nesinin ise akciğer kanseri nedeniyle vefat ettiği bildiril-miştir.
C.D.’nin geçmiş bypass ameliyatı sonrasında nasıl hissettiği, sonucunu değerlendirmesi istenildiğinde bypass sonra-sında hiçbir değişim hissetmediğini, yine kötüleştiğini, iyi-leşmediğini ifade etmiştir. Kateter yöntemi ile aort kapağı yerleştirme hakkında ise işlem öncesi stresli olduğunu, ne yaşayacağını bilmediğini, kapalı bir ameliyat olduğu için aklında belirsizlikler olduğunu ve korktuğunu belirtmiş, işlem sorasında ise çok rahatladığını, yeniden yaşamaya başlamış gibi hissettiğini ifade etmiştir. Olgunun başa çık-ma davranışları sorgulandığında; genellikle içe kapanık ol-duğunu, kimseden yardım istemediğini söylemiştir. Bypass sonrasında kendisini hala kötü hissetmesi nedeniyle yaşam şekli değişikliklerine ilişkin verilen bilgi ve uygulamalara uyum sağlayamadığını ifade eden C.D.’nin, bu nedenle tek-rar prognozunun kötüleştiği düşünülmektedir.
C.D.’nin fiziksel değerlendirilmesinde herhangi bir sorun
saptanmamıştır. Görüşme yapıldığı sıradaki yaşamsal bul-guları; vücut sıcaklığı: 36.3°C, kan basıncı: 97/63mmHg, nabız: 89/dk, solunum: 18/dk, oksijen saturasyonu: %95 olarak saptanmıştır. Laboratuvar bulgularında; total ko-lesterol: 288 mg/dL, LDL koko-lesterol: 211 mg/dL ile yüksek bulunmuştur. Diğer biyokimya ve hematoloji bulgularında ciddi bir sorun gözlenmemiştir.
Sağlığı Geliştirme Modeli’ne Göre Olgunun Değerlendirilmesi
C.D.’nin genel sağlık durumuna ilişkin bilgi eksikliği yaşa-dığı ve başa çıkma davranışlarının bu bilgi eksikliğini etki-lediği görülmüştür. Bypass sonrasında kendini hala iyileş-memiş gibi hissettiğini belirten olgunun gerçekleştirilmesi gereken yaşam şekli değişiklerini uygulamadığı, bu konuda bilgi ve eğitime ihtiyacı olduğu saptanmıştır. Uygulanan işlem sonrasında yaşadığı rahatlama ve iyileşme duygusu, daha pozitif hissetmesine ve uyumlu davranışlar sergileme-sine yol açmıştır. Bu duruma yönelik C.D.’nin prognozunun yeniden kötüleşmemesi için model ışığında bazı davranış değişiklikleri hakkında bilgi ve eğitim verilmesi planlanmış-tır (Şekil 2).
1. Bireysel Özellikler ve Deneyimler
Bireyin geçirmiş olduğu başka bir ameliyatına ilişkin ön-ceki deneyimi ve kişisel özellikleridir. Bireyin daha önce kendisinde ya da aile bireylerinde bu girişimi deneyimle-miş olması ayrıca uygulanan kişinin biyolojik olarak yaşı, cinsiyeti, sahip olduğu kardiyak risk faktörleri, fonksiyonel
Şekil 1. Sağlığı geliştirme modeli.
Bireysel özellikler ve deneyimler Davranışa özgü kavramlar ve etkiler Eylemin algılanan yararları Eylemin algılanan engelleri Algılanan öz-etkililik Aktiviteyle ilişkili etki
Kişilerarası etkiler Durumsal etkiler Eylem planına bağlılık Sağlığı geliştirme davranışı Davranışın çıktısı Acil taleplerin ve tercihlerin karşılanması Önceki davranışlarla ilişkili Kişisel faktörler biyolojik psikolojik sosyo-kültürel Bireysel özellikler ve deneyimler Geçirilmiş başka bir ameliyata yönelik ÖNCEKİ DENEYİMLER Kişisel farktörler Biyolojik: Kardiyak risk
faktörleri Psikolojik: Stres,
anksiyete Sosyo-kültürel: Aile ve
sosyal destek ağları
Kişilerarası etkiler Arkadaş, aile, sağlık profesyoneli DESTEĞİ
Durumsal etkiler Yeni yaşam şekli değişikliklerine İLİŞKİN
TERCİHLER Yeni yaşam şekli değişikliklerine ilişkin
ALGILANAN YARARLAR Acil taleplerin ve tercihlerin karşılanması (TAVİ'ye yönelik komplikasyonlar) Eylem planına bağlılık Yeni yaşam şekli değişikliklerini uygulamaya geçirme Sağlığı geliştirme Risk faktörleri Fonksiyonel kapasite Uyum Öz etkililik
Yeni yaşam şekli değişikliklerine ilişkin ALGILANAN ENGELLER Yeni yaşam şekli değişikliklerine ilişkin
ÖZ ETKİLİLİK ALGISI Yeni yaşam şekli değişikliklerine ilişkin İSTEKLİ OLMA Davranışa özgü kavramlar ve etkiler Davranışın çıktısı
Şekil 2. TAVİ uygulanan bireylerde sağlığı geliştirme modelinin
kapasitesi, psikolojik ve sosyokültürel durumu sağlığı ge-liştirmedeki davranış değişikliğini etkileyecek faktörlerdir.
[15] C.D.’nin bypass ameliyatı sonrası yaşadığı olumsuz
de-neyimleri TAVİ işlemine yönelik de bir strese neden olmuş-tur. Ayrıca bu deneyim belirsizlikler yaşamasına, korku ve endişe duymasına yol açmıştır. İşlem sonrası ise geçmişte yaşadığı olumsuzlukların gerçekleşmediğini deneyimle-yince korkusu ve endişesi azalmış, kendisini daha iyi his-settiğini ifade etmiştir.
2. Davranışa Özgü Kavramlar ve Etkiler
Bu kapsamda aşağıda belirtilen algılar yer almaktadır. Eylemin Algılanan Yararları: Bir davranışı ya da eylemi olumlu olarak algılamak, o davranışın kazanılmasını hızlan-dırmaktadır.[15] Olgunun TAVİ işlemine yönelik olumlu duy-guları, davranış kazanmada etkili olmuştur. C.D.’ye kardiyak beslenme ve uygun egzersizin TAVİ sonrası gelişebilecek komplikasyonların önlenmesine yönelik kendi sağlığı açı-sından olumlu olduğu belirtilmiştir. Hastanın olumlu duy-guları, verilen beslenme ve egzersize ilişkin eğitimi daha iyi anlamasına, öz etkililik algısının artmasına ve davranışların yararını anlamasına neden olmuştur.
Eylemin Algılanan Engelleri: Birey yeni bir davranışa baş-lama ve sürdürme sürecinde kişisel, psikolojik, kültürel kay-naklı pek çok engelle karşılaşabilmektedir. Davranışla ilgili olumsuz duygular, davranışı geliştirmeyi de olumsuz yönde
etkilemektedir.[15] Olgu bypass sonrası yaşadığı olumsuz
deneyimleri TAVİ sonrasında da yaşayacağından korktu-ğunu belirtmiştir. Bypass sonrası davranış ve yaşam şekli değişiklerini uygulamada sorunlar yaşayan olguda kilo vermenin, uygun egzersiz programının ya da diyetin yararı olmayacağı düşüncesinin olduğu görülmüştür. Olgu kendi-sini bu düşünceye iten nedenlerin yeni davranış ve yaşam şekline uyum sağlayamama endişesi olduğunu belirtmiştir. C.D.’de bu davranışları geliştirmeye yönelik olumsuz duy-gular, verilen eğitimle ve bilgi eksikliğinin giderilmesiyle önlenmeye çalışılmıştır. Olgu olumsuz duygularının azaldı-ğını belirterek, yaşam şekli değişikliklerini yerine getirmede uyum sağlamaya başlamıştır.
Algılanan Öz Etkililik: Öz etkililik bireyin sağlığını geliş-tirmede veya sağlıkla ilgili sorunlarını çözümlemede etkin olma gücüdür. Düşük öz etkililiğe sahip olan bireyler yeni sağlık davranışlarına ya da alışılmış davranışları değiştirme-ye daha az yatkındırlar.[15] Olguya yaşam aktivitelerinin ve
davranış değişikliğinin TAVİ sonrası oluşabilecek komplikas-yonları önlemedeki yararları açıklanmış, kendisinin başarıyı elde etmede merkez noktada olduğu vurgulanmış, yeni du-rumuna uyum sağlaması kolaylaştırılmıştır. Olgunun aldığı bu eğitim ve danışmanlık sonrası sağlıklı yaşam davranışını
başarı ile yerine getirmede kendisine olan güveni artmıştır. Aktiviteye İlişkin Duygu Durumu: Davranış öncesi, sıra-sı ve sonrasıra-sında oluşan duygulardır. Bu duygular, bireyin sağlıklı yaşam davranışını sürdürmesini sağlayan duygu-lardır.[15] C.D. bypass sonrası taburcu olduğunda davranış
değiştirmeye istekli olduğunu ancak daha sonra yaşadığı olumsuzluklar nedeniyle bu isteğinin azaldığını belirtmiş-tir. Bunun yanı sıra hasta uyguladığı egzersiz programının ve diyetin işe yaramadığı duygusuna kapılmıştır. Bu durum göz önüne alındığında hastane hemşirelik yönetimi ile iş-birliği yapılarak C.D.’nin taburcu olduktan sonra da polikli-nik ziyaretlerinde tekrar TAVİ hakkında eğitim ve danışman-lık alması, olumlu duygular geliştirmesi ve sürdürmesi için destek olunmuştur.
Kişilerarası Etkiler: Çevredeki bireylerin kişiye, davranışa ilişkin verdiği destektir.[15] Kapak yerleştirme işlemi
son-rası yaşam şekli değişikliklerine kolayca uyum sağlamada aile ve yakınların desteği önemlidir. C.D., özellikle eşinin daha çok destek sağladığını, çocuklarının şehir dışında olması nedeniyle çok ziyaret edemediklerini belirtmiştir. Verilen eğitime eşi de dahil edilmiş, böylece bilgi eksikliği giderilerek C.D.’ye nasıl destek olacağı konusunda yardım-cı olunmuştur. Örneğin evde yemekleri hazırlayan eşinin, TAVİ sonrası diyet önerilerine uygun olarak yemek yapma alışkanlığını düzenlemesi ve önerilen egzersiz programın-da C.D.’ye eşlik etmesi hakkınprogramın-da bilgiler verilmiştir. Has-tane diyetisyenliği ile işbirliği yapılarak tuzsuz ve yağsız bir kardiyak diyet oluşturulması sağlanmış, C.D. ve eşine verilmiştir.
Durumsal Etkiler: Bireysel algılar, ortamdaki herhangi bir durum veya ortamın şartları davranışı kolaylaştırmakta ya da engel olmaktadır. Durumsal etkiler doğrudan ya da do-laylı olarak sağlık davranışını etkileyebilmektedir.[15] İşlem
sonrası kardiyak diyet, egzersiz, kullanıyor ise sigarayı ve alkolü bırakma, stresten uzak durma gibi değişikliklerin bu tarz yaşantıdan uzak olan C.D. için kolay olmayacağı ancak sağlıklı davranışlar benimsemesinin gelecekteki yaşamını olumlu etkileyeceği ve yaşam süresini uzatmaya yardımcı olacağı konusunda bilgi verilmiştir. Bazı alışkanlıkların de-ğiştirilmesinin sağlıklı bir yaşam sürülmesine katkıda bulu-nacağı vurgulanmıştır. C.D.’nin konu hakkında farkındalığı artırılarak davranış değiştirmesi kolaylaştırılmıştır.
3. Davranış Çıktısı
Davranışa İlişkin Plan Yapma: Davranış hakkında plan yapma, davranışla ilgili niyet kavramını içermektedir. Bu plana bağlılık, önemli bir tercih ortaya çıkmadıkça birey-de yeni davranış oluşumuna nebirey-den olmaktadır.[15] C.D.’nin
bo-yuna uygun bir kiloda olmasının önemi hakkında diyetis-yenle birlikte bilgi verilmiş ve uygun bir kilo sınırına ulaş-mak için diyet ve egzersiz planlaması yapılmıştır. C.D.’nin bu planı uygulamada istekli olduğu görülmüştür.
Acil, Birbiriyle Yarışan İstekler ve Tercihler: Alternatif davranışlar içinde bireylerin kendi tercihlerini kullanması-dır. Aktiviteye karar vermeden önce var olan planlı davranış için bu alternatifler görüşülerek “yarar ve engel” kavramları belirlenmektedir. Bireyin kontrolü elden bırakmaması
ge-rekmektedir.[15] Burada C.D.’ye TAVİ sonrasında kilosunu
kontrol etmek için yemek miktarını az seçmesinin yararlı olduğu ancak sadece bu durumun düşük kontrole sahip olduğu açıklanmıştır. Buna karşın yemek alışkanlığını kalp koruyucu tercihlerden yana kullanması gerektiği, böylece önceliklerini daha iyi belirleyebileceği ve davranışları üze-rinde daha yüksek kontrol sağlayabileceği belirtilmiştir. Sağlığı Geliştirme Davranışı: Bireyin istendik davranışla-rı göstermesi ve bu davranışladavranışla-rın yaşam şekli biçimi haline getirilmesidir. İstendik davranışın gösterilmesi ile sağlık/ iyilik hali yükseltilmiş, işlevsel yetenek geliştirilmiş ve daha iyi bir yaşam kalitesi sağlanmış olur.[15] Bu faktör göz
önü-ne alındığında TAVİ sonrası taburculuk için verilen eğitimin davranış ve yaşam şekli değişiklerine olan etkisini değerlen-dirmek adına C.D.’nin poliklinik kontrol günlerinde yapılan laboratuvar tetkiklerinde kolesterol düzeyinin azalması, kilo vermesi, kardiyak diyetini ve ilaç tedavisini eksiksiz sürdür-mesi gibi sonuçlara ulaşılması beklenmektedir. Tedavisinin tamamlanması ile C.D.'nin taburculuğu gerçekleştirilmiş ve kontrol amacıyla polikliniğe ziyareti planlanmıştır. C.D.'nin poliklinik ziyaretinde kilosunun 89’a düştüğü görülmüş, görüşmede her gün 30 dakikalık yürüyüşler yaptığını ve diyetini aksatmadığını ifade etmiştir. Laboratuvar bulgula-rında Total Kolesterol: 241 mg/dL, LDL Kolesterol: 186 mg/ dL ile gerileme olduğu görülmüştür. C.D.’nin TAVİ sonrası yaşadığı olumlu duyguların yeni yaşam şekline uyum sağ-lamasında etkili olduğu görülmüştür. Ayrıca tekrar eğitim ve danışmanlık verilerek sağlıklı davranışlarını sürdürmenin önemi bir kez daha vurgulanmıştır.
Tartışma
Kardiyak rehabilitasyon ve yaşam şekli modifikasyonu, TAVİ de dahil olmak üzere birçok kardiyak girişim sonrası ve has-talık sürecinde bireyin yaşamını sağlıklı bir şekilde devam ettirmede önem taşımaktadır.[19] Kateter yerleştirilen
has-talar, cerrahi kapak replasmanı uygulanan hastalara göre daha fazla komorbiditeli ve kırılgan bir profile sahiptir. Bu nedenle TAVİ sonrası orta ve uzun vadeli, sonuçları iyileş-tirmeyi amaçlayan stratejilerin ve kardiyak rehabilitasyon
programlarının benimsenmesi şarttır.[20] TAVİ uygulanmış
aort darlığı olan bireylerin fonksiyonel kapasite ve yaşam kalitesini arttırmada kardiyak rehabilitasyon programının etkinliğinin araştırıldığı bir meta-analiz çalışmasında, kar-diyak rehabilitasyon programının 6-Dakika Yürüme Testi ve Barthel Günlük Yaşam Aktiviteleri İndeksi değerlendiril-melerinde anlamlı iyileşmeler sağladığı belirlenmiştir.[21]
Başka bir çalışmada TAVİ sonrası hastalarda (n=136) çok bi-leşenli bir kardiyak rehabilitasyon programının etkileri araş-tırılmış, hastalarda SF-12 Yaşam Kalitesi Ölçeği puanların-da ve 6-Dakika Yürüme Testi sonuçlarınpuanların-da anlamlı artışlar saptanmıştır.[22] Sonuç olarak baktığımızda, TAVİ hastaları
için kardiyak rehabilitasyon programlarının etkin olduğu-nu söyleyebiliriz. Olgumuzda gelişen olumlu değişim ve artan uyum düzeyi göz önüne alındığında TAVİ uygulanan hastalarda kardiyak sağlık davranışlarını geliştirme, bilişsel ve davranışsal değişim sağlama, kardiyak rehabilitasyon programlarına uyumu arttırmada Pender'in modeli tercih edilebilir. Model; MI, diyabet, kanser gibi birçok hastalığın yönetimine yönelik bireyin öz yeterliliğinin artırılmasında ve yaşam şekli değişikliği oluşturmada etkili olarak bulun-muştur.[16-18]
Kateter yöntemi ile aort kapağı yerleştirilmesi işleminin ba-şarısı sadece işlemin komplikasyonsuz gerçekleştirilmesi değil, ayrıca hemşireler tarafından hastanın dikkatli ve bü-tüncül bir yaklaşımla izlem sağlanmasına; fiziksel aktivite, diyet ve ilaç tedavisinin yönetimi hakkındaki taburculuk eğitimine de odaklanmaktadır.[3,4,6,7] Yapılan bir olgu çalış-masında, TAVİ işlemi sonrası kanama ve kalp iletim kompli-kasyonu yaşayan bir bireyin hemşirelik izlem sürecinin öne-mi ortaya konmuştur.[2] Bu olguda gelişen komplikasyonlar
erken fark edilerek uygun tedavi ve hemşirelik girişimleri ile kontrol altına alınmış, hasta sağlıklı bir şekilde evine tabur-cu edilmiştir.[2] Bu olgu sunumumuzda da Pender’in modeli
ile hastaların izleminin sağlıklı ve uyumlu şekilde gerçekleş-tirilebileceği ve komplikasyonların gelişmesinin önlenebi-leceği gösterilmiştir.
Sonuç
Pender’in Sağlığı Geliştirme Modeli’ne uygun geliştirilen bir rehber eşliğinde TAVİ uygulanan hastalara verilen eği-timin olumlu etkileri, bu olgu çalışmasında gözlenen pozi-tif değişim, memnuniyet ve uyum artışı ile kanıtlanmıştır. Kardiyoloji hemşireleri, TAVİ uygulanan olgularda bu mo-deli etkin kullanarak hastalara, yaşam şekli değişikliklerini benimsemesi ve kardiyak rehabilitasyona uyum sağlaması açısından destek olabilir.
Çıkar Çatışması: Yazarlar arasında herhangi bir çıkar çatışması
bulunmamaktadır.
Bilgilendirilmiş Onam: Olgu sunumunun yayınlanması için yazılı
bilgilendirilmiş onam alındı.
Yazarlık Katkıları: Konsept: Ö.E.D.; Dizayn: Ö.E.D.; Veri Toplama
veya İşleme: Ö.E.D.; Analiz veya Yorumlama: Ö.E.D., S.Ö., F.Ş.A.; Lit-eratür Arama: Ö.E.D.; Yazan: Ö.E.D., S.Ö., F.Ş.A.
Kaynaklar
1. Yücel G, Paker T, Akçevin A, Sezer A, Eryilmaz A, Ozyiğit T, et al. Transcatheter aortic valve implantation: the first appli-cations and early results in Turkey. Turk Kardiyol Dern Ars 2010;38(4):258–63.
2. Türen S, Atakoğlu R. Transkateter Aort Kapak İmplantasyonu (TAVİ) Uygulanan Hastalarda Hemşirelik Bakımı: Olgu Sunu-mu. Turk J Card Nur 2016;7(13):127–35. [CrossRef]
3. Erpicum MC, Radermecker MA, Defraigne JO, Legrand V. Nurs-ing care after Transcatheter Aortic Valve Implantation with the Medtronic CoreValve Revalving® system. Eur J Cardiovasc Nurs March 2011;10:35. [CrossRef]
4. Türen S, Enç N. Transkatater Aort Kapak İmplantasyonu (TAVİ) ve Hemşirelik Bakımı. Turk J Card Nur. 2014;5(7):1–11. [CrossRef]
5. Türen S, Yıldırım A, Satılmışoğlu MH, Öz K. Incidence, risk factors and prognostic impact of acute kidney injury on 30-day mortality after transcatheter aortic valve implanta-tion. Turkish Journal of Thoracic and Cardiovascular Surgery 2017;25(4):573–9. [CrossRef]
6. Kiel MK. Cardiac rehabilitation after heart valve surgery. PM R 2011;3(10):962–7. [CrossRef]
7. Horstkotte D, Lengyel M, Mistiaen WP, Völler H, Reibis R, Bogunovic N, et al; Society of Heart Valve Disease. Recom-mendations for post-discharge patient follow up after car-diac valve interventions: a position paper. J Heart Valve Dis 2007;16(6):575–89.
8. Butchart EG, Gohlke-Bärwolf C, Antunes MJ, Tornos P, De Ca-terina R, Cormier B, et al; Working Groups on Valvular Heart Disease, Thrombosis, and Cardiac Rehabilitation and Exercise Physiology, European Society of Cardiology. Recommenda-tions for the management of patients after heart valve sur-gery. Eur Heart J 2005;26(22):2463–71. [CrossRef]
9. Haight K. Caring for patients after transcatheter aortic valve replacement. American Nurse Today 2017;12(8):10–6.
10. Rogers C, Keller C. Roy's adaptation model to promote phys-ical activity among sedentary older adults. Geriatr Nurs 2009;30(2 Suppl):21–6. [CrossRef]
11. Heller BR, Oros MT, Durney-Crowley J. The future of nursing education. Ten trends to watch. Nurs Health Care Perspect 2000;21(1):9–13.
12. Koç Z, Keskin Kızıltepe S, Çınarlı T, Şener A. The use of theo-ry in nursing practice, research, management and education. HEAD 2017;14(1):62–72. [CrossRef]
13. Bond AE, Eshah NF, Bani-Khaled M, Hamad AO, Habashneh S, Kataua' H, et al. Who uses nursing theory? A univariate de-scriptive analysis of five years' research articles. Scand J Caring Sci 2011;25(2):404–9. [CrossRef]
14. Bahar Z, Açıl D. Sağlığı Geliştirme Modeli: Kavramsal Yapı. DEUHYO ED 2014;7(1):59–67.
15. Murdaugh CL, Parsons MA, Pender NJ. Individual Models to Promote Health Behavior. In: Dodge A, (editor). Health Promo-tion in Nursing Practice. 8th eds. NY: Pearson EducaPromo-tion; 2018. 16. Ersin F, Bahar Z. Sağlığı Geliştirme Modelleri’nin Meme Kanseri Erken Tanı Davranışlarına Etkisi: Bir Literatür Derlemesi. DEUHYO ED 2012;5(1):28–38.
17. Çalık A, Kapucu S. Diyabetli Hastalarda Sağlıklı Yaşam Biçimi Davranışlarını Geliştirme: Pender’in Sağlığı Geliştirme Mod-eli. Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi 2017;4(2):62–75.
18. Sevinç S. Miyokart İnfarktüsü Geçirmiş Bireylerde Yaşam Şek-li DeğişikŞek-liği: Pender’in Sağlığı GeŞek-liştirme ModeŞek-li. Turk J Card Nur 2016;7(14):147–52. [CrossRef]
19. Mampuya WM. Cardiac rehabilitation past, present and fu-ture: an overview. Cardiovasc Diagn Ther 2012;2(1):38–49. 20. Butter C, Groß J, Haase-Fielitz A, Sims H, Deutsch C, Bramlage
P, et al. Impact of Rehabilitation on Outcomes after TAVI: A Pre-liminary Study. J Clin Med 2018;7(10):326. [CrossRef]
21. Ribeiro GS, Melo RD, Deresz LF, Dal Lago P, Pontes MR, Karsten M. Cardiac rehabilitation programme after transcatheter aor-tic valve implantation versus surgical aoraor-tic valve replace-ment: Systematic review and meta-analysis. Eur J Prev Cardiol 2017;24(7):688–97. [CrossRef]
22. Eichler S, Salzwedel A, Reibis R, Nothroff J, Harnath A, Schiko-ra M, et al. Multicomponent cardiac rehabilitation in patients after transcatheter aortic valve implantation: Predictors of functional and psychocognitive recovery. Eur J Prev Cardiol 2017;24(3):257–64. [CrossRef]
