G E R İ Y E B A K I Ş
T p ToLfO'L
I
Elektrikli tramvay
1881'de Alman elektrik mühendisi ve sanayici Werner von Siemens (1816- 1892) tarafından geliştirilen elektrikli tramvay Berlin-Lichterfelde deneme hat tında hizmete girmişti. Ondokuzuncu yüzyılda Peris’in nüfusu 4 kat, Londra'nın 5 kat, Berlin’in 9 kat artmıştı. Hızla büyü yen kentlerde kent içi ulaşımda atlı tram vaylar kullanılıyordu, ilk atlı tramvay on dokuzuncu yüzyılın ortasında New York'ta işletmeye girmişti. Tramvay kent yaşamında çok önemli bir yere sahipti; yalnızca 1882’de Berlin’de atlı tramvayla 65 milyon yolcu taşınmıştı. Ama artan nü fus ve hızlanan yaşam temposu nedeniy le atlı tramvaylar gereksinimi karşılaya mıyor, bu nedenle daha hızlı ve güçlü ulaşım araçları aranıyordu.
Siemens bir atlı tramvaya taktığı 110 voltluk elektrik motoru için gereken elektrik akımı raylar aracılığıyla sağlanı yordu. Ancak her iki raya elektrik veril mesi yayalar ve atlı tramvayı çeken atlar için tehlike yaratıyordu. Nitekim atlı tram vayların kullanıldığı bu dönemde elektrik verilen rayların her ¡kişine basan atlar “ yanlış adımlarını" canlarıyla ödüyorlar dı. Raylara akım vermek yerine tramvay lara takılan verimsiz akümülatörlerin de kısa aralıklarla yeniden doldurulması ge rekiyordu.
Sonunda havai hatların buluntnasıyla elektrik sorunu çözülmüş oldu. 1888 yı lında Richmond’da (Virginia / ABD) boy nuz adı verilen metal bir uzantıyla havai hattan elektrik alan ve reosta düzeneği ile hızı ayarlanabilen tramvaylar hizmete girdi. 1889 yılında ABD kentlerinde çalı şan elektrikli tramvayların sayısı 109’a yükselmiş, hatların toplam uzunluğu ise yaklaşık 1000 km olmuştu.
1869'da ise ABD’de kent içi ulaşımın hemen tümüyle atlı tramvayın yerini al mış, tramvay şebekesinin toplam uzunlu ğu 20 bin km olmuştu. Avrupa’da İse elektrikli tramvay elektrik tehlikesinden doğan tepkiler yüzünden başlangıçta faz la yaygınlaşmadı. 1899 yılında Avrupa kentlerinde elektrikli tramvay hatlarının toplam uzunluğu 7 bin kilometreydi.
1930’larda kent içi ulaşımda tramvayın yerini otobüsler ve metro almaya başla dı. 1950'lerin başında Londra ve Paris gi bi büyük kentlerde tramvay hatları ka panmıştı.
Türkiye'de atlı tramvay İstanbul'da 1871’de hizmete girdi ve 1909’da elektrik li hale getirildi. İstanbul’da tramvay 1961'de Avrupa yakasında, 1966’da ise Anadolu yakasında kaldırıldı. 1990'da ise Beyoğlu'nda Tünel-Taksim arasına yeni den tramvay hattı döşendi.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Taha Toros Arşivi
