CUMHURİYET DERGİ Tek’in imzası bulunan eserler arasında Sirkeci Postanesi (solda), Hobyar Mescidi ’nin yeniden imarı (sağda) ve eklemelerle düzenlediği Çankaya Köşkü (yan sayfada)... Tek 'in diğer çalışmaları arasında Sultanahmet’te
Tapu Müdürlüğü binası, İzmit Saat Kulesi, Cemil Topuzlu Köşkii de yer alıyor...
Sirkeci Postanesi, İzmit
Saat Kulesi, Moda
İskelesi, Osmanlı
Bankası... Bütün bu
binalarda Vedat Tek
imzası var. Tek’in arşivi
9 Ekim’e kadar Sermet
Çifter Kütüphanesi’nde
sergilenecek...
Mekân
ve hayat
aşamı 1. M eşrutiyet’le başlayıp Cumhuriyet’e uzanan, bu sürecin siyasi satrancında payına yalnız- l ü laşmadüşenbirmimar: Vedat Tek. Ölümünün üzerinden geçen elli yedi yıla rağ men eserleri zamana meydan okuyor, işte Sirkeci Postanesi, işte İzmit Saat Kulesi, Os manlI Bankası, Sultanahm et’teki Tapu M ü dürlüğü binası, Modaîskelesi...
Vedat Tek, babası Bağdat valiliği ve vezir lik görevlerinin yanı sıra din adamlığı ve ede biyatçılığı ile de tanınan Sim Paşa’nın itiraz lanna karşın Paris’te mimarlık eğitimi görül Bu kente gidiş tarihi 1889’dur, dört yıl sonn ise ünlü mimar Moyaux’nun atölyesindediı Beş yıl sonra yani 1898 ’de ise İstanbul’a dö ner... Şimdi Akadem i’de hocadır, Sirkeci’dı bir handa kiraladığı odada ise serbest mimar lık yapmaya başlar. 1905’te Posta ve Telgra
26 EYLÜL 1999. SAYI 705
Nezareti Başmimarlığı’na atanır, Sirkeci’de- ki Postahane-i Amire ’nin tamamlanması ise 1909 olarak geçer tarihe. Postanenin arkasın daki Hobyar Mescidi ’nin yeniden inşasında da Vedat Tek’ in imzası vardır:
Yaptığım bu ilk resmi büyük bina yü zünden ilk defa da Şûrayı Devlet’ i boyladım. ... Ben postane binasını yaparken yıkılan tan zifat ahırlarından açılan arsada yeni binayı on iki metre geriye almıştım. Vay efendim vay. Sen nasıl olur da hakkımızı sokağa ve rirsin? diye kıy ametler koptu. Bereket versin Şûrayı Devlet’e derdimizi anlatabildik.”
1909’da Sultan Reşat tarafından saray baş- mimarlığına atanır Tek. Ancak Maliye Nazı rı Cavit Bey ’ in gözleri üzerindedir, nedense sarayda istemez Tek’i, görevden alınmasının peşine düşer ama başaramaz. Tek 1913 ’te Enver Paşa tarafından Harbiye N ezareti baş- mim arlığm a getirilir. Bu dönemin çalışm a ları arasındadır Cemil Topuzlu Köşkü, Tay yare Şehitleri Anıtı ve Moda iskelesi...
Cum huriyet’in ilanından sonra Çanka ya’ya çağrılır. Atatürk, Tek’ten ikinci Büyük Millet Meclisi binasını inşa etmesini ister. Hayatının en mutlu günleridir. Çankaya ’da- ki eski bağ evini Gazi Köşkü ’ ne dönüştürür. Birçok çalışması Atatürk’ün emriyledir, res mi sözleşme yoktur, devreye kişisel çekeme- m ezlikler girer ve projelerinin bedelini ala maz. İstanbul’a döner...
1908’den 1930’a kadar süren Birinci Ulu sal M imarlık Akımı ’nin içinde Selçuklu ve Osmanlı klasik dönemlerinin taş, mermer ve çini örnekleri tekrarlanır. Sırada mimarlığın da yeniyi simgelemesi anlayışı vardır, ulusal mim arinin öncüsü ve savunucu hocalann atölyesi kapanır. Tek de çeşitli uyuşm azlık lar sonucunda atölyesinin kapısına kilit vu rur ve emekli olur. Tek, Akademi ’deki yeni eğitim düzeninden ve yeni hocalann verdiği eğitimden de hoşnut değildir... Değişimleri şöyle yorumlar:
“ ... İyi bir m im ar yetiştikçe, tecrübesi art tıkça süsten kaçmaya, gitgide sadeliğe mey letmeye başlar. Ancak sadeliğin de haddi vardır. Bunu, yani bu temiz sadeliği kübizm denen karmakarışık, abuk sabuk sadelikten ayırt edince ortada mesele kalmaz.”
Tek’ in, 1930’lardan sonra görülmeye baş layan apartmanlara da itirazı vardır:
“ ...Eskiden ekseriyetle, bahçeli, yatık ve düz merdivenli ve iki kattan ibaret olan İs tanbul evleri, konforlu olm alanndan başka, yüksek olmamaları ile dar sokaklann hava ve güneş alm alarına mani olm azlardı... Her veçhile muvafık olan bu tarz ikametgâhların yerine, hasis düşünceler, vukufsuzluk ve be lediyenin lakaydisiyle, dar sokaklarda, dar yüzlü sefertası şeklinde, minare merdivenli, hiç konforu olmayan karanlık, rutubetli
ev-Tek ’in mimarlık öğrencisi kimlik kartı...
Vedat Tek küskün öldü...
ler yapılmaya başlandı. Yavaş yavaş, bu gay rı sıhhi ve konforsuz evlerin kullanışsızlığı- nı anlayan halk, bu evlerden kurtulm ak için yeni yapılmaya başlanılan apartmanlarda, hususiyet ve m ahremiyet olm am akla bera ber, hizmetin kolay olmasından oturmayı tercih etti... Bu yeni binaların taksimat ve ter tibatında bazen asansör ve hizmet merdiveni bulunduğu halde, içinde oturacakların kon for ve rahatı hiç düşünülmemiştir. (Konfor, yalnız banyo, kalorifer, elektrik filandan iba ret değildir).”
1990’da Firdevs H anım ’la evlenen ve dört çocuğu olan Tek 1942’de öldü. Yapı Kredi Kültür-Sanat Yayıncılık’m Vedat Tek arşivi ni ağırladığı, anılarının ve eserlerinin tanıtı m ının yer aldığı sergi 9 Ekim ’e kadar Yapı Kredi Sermet Çifter Kütüphanesi ’nde görü lebilir.-^
