Tokat İli merkez köylerinde sırık domates’in üretim ve pazarlaması

TOKAT İLİ MERKEZ KÖYLERİNDE SIRIK DOMATES’İN ÜRETİM VE

PAZARLAMASI

Ümit OK Y. Lisans Tezi

Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı Prof. Dr. A. Zafer GÜRLER

2009

T.C.

GAZİOSMANPAŞA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ TARIM EKONOMİSİ ANABİLİM DALI

Y. LİSANS TEZİ

TOKAT İLİ MERKEZ KÖYLERİNDE

SIRIK DOMATES’İN ÜRETİM VE

PAZARLAMASI

Ümit OK

TOKAT 2009

TEZ BEYANI

Tez yazım kurallarına uygun olarak hazırlanan bu tezin yazılmasında bilimsel ahlak kurallarına uyulduğunu, başkalarının eserlerinden yararlanılması durumunda bilimsel normlara uygun olarak atıfta bulunulduğunu, tezin içerdiği yenilik ve sonuçların başka bir yerden alınmadığını, kullanılan verilerde herhangi bir tahrifat yapılmadığını, tezin herhangi bir kısmının bu üniversite veya başka bir üniversitedeki başka bir tez çalışması olarak sunulmadığını beyan ederim.

ÖZET Yüksek Lisans Tezi

TOKAT İLİ MERKEZ KÖYLERİNDE SIRIK DOMATESİN ÜRETİM VE PAZARLAMASI

Ümit OK

Gaziosmanpaşa Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı Danışman: Prof. Dr. A. Zafer GÜRLER

2007 verilerine göre, Türkiye’de üretilen toplam 29 922 021 ton sebzenin 9 945 043 tonu domates üretimi olarak gerçekleşmiştir. Tokat ili, Türkiye üretiminin %5,13’ünü karşılamaktadır. Çalışmada; sırık domatesin Tokat ekonomisine katkısı, önemi, üreticilerin üretim ve pazarlamada karşılaştıkları sorunlar ile bu sorunlara çözüm önerileri ortaya konulmaya çalışılmıştır. Araştırma 2007-2008 üretim sezonunda, merkeze bağlı sırık domates üretimi yapan ve gayeli örnekleme yöntemi ile seçilen 9 köyden, tabakalı tesadüfi örnekleme yöntemi ile tespit edilen 83 adet tarım işletmesinden anket yoluyla elde edilen verilerden oluşmaktadır. İncelenen işletmelerin, %40,96’sı 7-9 yıldır sırık domates üretimi yapmaktadır. I. grup işletmelerde ortalama 29,08 dekar arazinin 3,51 dekarında, II. grup işletmelerde ortalama 43,60 dekar arazinin 10,21 dekarında sırık domates üretildiği belirlenmiştir. İşletme başına ortalama, dekara verim 7 444 kg ve 8 446 kg, dekara fide sayısı 2500-3000 adet, hasat sayısı 10-12 olarak tespit edilmiştir. İşletmelerce üretimde karşılaşılan sorunlar, girdilerin pahalı olması (%100), piyasalardaki belirsizlik (%83,13), pazarlama sorunları (%81,93), toprak analizi yaptırmama (%67,47), gübre fiyatının pahalı olmasından dolayı yeterince kullanılamaması (%100), hastalık ve zararlılar (%43,37) olarak tespit edilmiştir. İşletmelerin ürünlerini pazarlama sırasında sınıflandırma yaptıkları (%84,54), ambalajlamada (%69,88) tahta ve plastik kasa kullandıkları, ürünlerini (%62,65) peşin ve vadeli olarak toplama merkezlerinde, toptancı tüccara (%75,90) sattıkları tespit edilmiştir. Üreticilerce en iyi pazarlama kanalının doğrudan tüketiciye satış ve ihracat olduğu belirlenmiştir. İşletmelerin pazarlamadaki sorunları, fiyat düşüklüğü ve fiyatı alıcının belirlemesi (%100), ihracatın olmaması (%96,39), örgütlenme yetersizliği (%92,77), peşin ödeme yapılmaması (%75,90), pazar yapısının düzensizliği (%75,90), istenildiği zaman alıcının bulunmaması (%62,65), yüksek komisyon ücreti (%50,60), olarak tespit edilmiş ve çözüm önerileri ortaya konulmuştur.

2009, 110 sayfa

Anahtar kelimeler: Sırık domates, Üretim, Pazarlama, Tabakalı tesadüfi örnekleme yöntemi

ABSTRACT Master Thesis

PRODUCTİON AND MARKETİNG OF STAKE -TOMATO İN CENTRAL VİLLAGES OF TOKAT PROVİNCE

Ümit OK

Gaziosmanpasa University

Graduate School of Natural and Applied Sciences Department of Agriculturel Economics Supervisor: Prof. Dr. A. Zafer GÜRLER

With respect to 2007 datas, 29 922 021 tons vegetables were producted in Turkey and 9 945 043 tons of this production was tomatoe. Tokat province supplies %5,13 tomatoes production of Turkey. In this study, we aimed to declare the importance and contribution of stake tomatoes in Tokat economy, the problems that producers encountered while producing and marketting and solutions for these problems. This study consists the survey datas which were applied in 83 agricultural enterprise, chosen by laminar coincident sampling method and in 9 centre villages that produced stake tomatoes, were chosen by aimed sampling method in 2007-2008 production season. The managements of %40,96 which were examined , have been producing stake tomatoes for 7-9 years. It is determined that in the 1st group of these managements in 3,51 decares of average 29,08 decares terrain and in the second group of these managements in 10,21 of average 43,60 decares terrain the stake tomatoes were producing. It is stated that for each management in average, efficiency of a decare is 7 444 kg and 8 446 kg, the number of seedling for a decare is 2500-3000, harvest number is 10-12. It is determined that the problems, encountered by the managements, are expensive inputs (%100), uncertainty in markets (%83,13), marketing problems (%81,93), hindering soil analysis (%67,47), unavailability of fertilizer because of it’s cost (%100) and disease and insects (%43,37). It is stated that managements are classifying while they are marketing (%84,54), they are using wood and plastic case in packaging (% 69,88), they are selling their products in harvest centre as futures sale or in advance (%62,65) and selling wholesale trader (%75,90). It is decided that the best marketing method for producers is selling and exporting their products to consumers directly. The problems of managements in marketing are that customer determines the price and low price (%100), shortage of exporting (%96,39), in competence of organization (%92,77), not using cash payment (%75,90), disorder of market structure (%75,90), disability of finding a customer on request (%62,65), payment of high committee (%50,60) and in this study we tried to suggest some solutions for these problems.

2009, 110 pages

Key words: Stake tomato, Production, Marketing, Laminar Coincident Sampling Method

ÖNSÖZ ve TEŞEKKÜR

Türkiye sebze türleri ve üretimi açısından uygun ekolojisi ile oldukça büyük potansiyele sahip bir ülkedir. Sebze üretimi içerisinde domates toplumun besin ihtiyacının karşılanması, gıda sanayi, iyi bir iç ve dış pazar ürünü olması bakımından önemli bir konuma sahiptir. Bu çalışmamızda Tokat ilinde 1994 yılında 0,5 da. alanda deneme amaçlı başlayan ve 2008 yılı itibariyle yaklaşık 83 000 da alanda 520 540 ton üretim ve ekonomiye sağladığı 120 000 000 TL para döngüsü yanında sebze alanı içerisinde %46 ile ilk sırayı alan domates üretimi içinde %80-90’ını oluşturan sırık domatesin mevcut durumu, gelişimi, üretim ve pazarlaması ortaya konularak karşılaşılan sorunlar ve çözümlerini incelemeye çalıştık.

Bu çalışmanın Tokat ilinde domatesle uğraşan üreticiler ve bu alanda çalışan herkes için bir kaynak olmasını, ortaya çıkan sonuç ve önerilerin dikkate alınarak bundan sonraki çalışmalara katkıda bulunmasını temenni ederim.

Yüksek Lisans eğitimim süresince gösterdiği engin hoşgörü ile her türlü yardım ve desteğini esirgemeyen danışmanım çok kıymetli hocam sayın Prof. Dr. A. Zafer GÜRLER’e ve anket sorularının hazırlanması, hesaplaması ve tabloların yorumlanmasında zamanını ve emeğini esirgemeyen Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı öğretim üyesi sayın Doç. Dr. Murat SAYILI’ya, Tarım Ekonomisi Bölümündeki diğer hocalarıma, çalışmam süresince yardımlarını esirgemeyen Tarım İl Müdürlüğü idarecileri, şube müdürlüğü görevini yürüttüğüm çiftçi eğitim ve yayım şubesinin değerli personeline, diğer meslektaşlarıma, araştırma verilerinin sağlanmasında ilgilerinden dolayı yöre çiftçilerimize ve katkı sağlayan herkese, çok teşekkür ediyorum. Bu çalışmam süresince her zaman yanımda olan, fedakarlık ve sabır göstererek destekleyen sevgili eşime, kızlarım Miray ve Fatma Beyda’ya sonsuz sevgilerimi sunuyorum.

Ümit OK Aralık-2009

İÇİNDEKİLER Sayfa ÖZET... i ABSTRACT...…. ii ÖNSÖZ………... iii SİMGE VE KISALTMALAR DİZİNİ………..……. vi ŞEKİLLER DİZİNİ……… vii ÇİZELGELER DİZİNİ... viii 1.GİRİŞ ... 1 2. KAYNAK ÖZETLERİ ... 7 3. MATERYAL ve YÖNTEM ……… 14 3.1. Materyal ... 14 3.2. Yöntem………. 15

3.2.1. Örnekleme Aşamasında Uygulanan Yöntemler ………... 15

3.2.1.1. Örneğe Giren Köylerin Seçiminde Uygulanan Yöntem……… 15

3.2.1.2. Örneğe Giren İşletmelerin Seçiminde Uygulanan Yöntem………... 16

3.2.2. Örneğe Giren İşletmelerde Anket AşamasındaUygulanan Yöntem……... 18

3.2.3. Analiz Aşamasında Uygulanan Yöntem………...…… 18

4. DÜNYADA VE TÜRKİYE’DE DOMATES ÜRETİMİ GENEL DURUMU 19

4.1. Dünyada Domates Üretiminin Genel Durumu……… 19

4.2. Türkiye’de Domates Üretimi ve Durumu……… 21

4.3. İhracat……….. 23

5. ARAŞTIRMA BÖLGESİ HAKKINDA GENEL BİLGİLER……….. 26

5.1. Tokat İlinin Coğrafi Konumu………... 26

5.2. Tokat İlinin İklim Özellikleri………... 26

5.3. Tokat İlinin Nüfus Yapısı………... 26

5.4. Tokat İli Arazilerinin Durumu………. 27

5.4.1. Tokat İlinin Arazi Yapısı ve Dağılımı……….. 27

5.4.2. Tokat İlinin Türkiye’deki Bazı Sebze Ürünleri Üretimindeki Yeri………….. 28

5.4.3. Tokat İli Sebze Ürünlerinin Dağılımı……… 29

5.4.4. Tokat İlinde Domates İşleme Sanayi Durumu ……… 33

6. ARAŞTIRMA BULGULARI VETARTIŞMA……….……… 34

6.1. Araştırma Kapsamına Alınan İşletmelerin Sosyo-Ekonomik Yapısı…………... 34

6.1.1. İncelenen İşletmelerde İşletme Sahiplerinin Demografik Özellikleri ……… 34

6.1.2. Araştırma Kapsamına Alınan İşletmelerin Arazi Varlığı ve Ekonomik Yapısı 35 6.1.3. İncelenen İşletmelerde Domates Üretim ve Pazarlama Durumu……….. 39

6.1.3.1. Domates Yetiştiriciliği ve Nedenleri……….. 39 iv

Sayfa 6.1.3.2. Domates Yetiştiriciliğinde Karşılaşılan Sorunlar ve Çözümündeki Bilgi …

Kaynakları……….. 41

6.1.3.3. Domates Yetiştiriciliğinde Tohum ve Fide Kullanımında Etkili Olan ……. Faktörler ve Karşılaşılan Sorunlar………. 43 6.1.3.4. Domates Yetiştiriciliğinde Ekim Nöbeti, Toprak Analizi ve Gübre ………. Uygulamaları ile Çeşit Belirlemesindeki Bilgi Kaynakları ve Sorunları…... 47

6.1.3.5. Domates Yetiştiriciliğinde Yapılan Bakım İşleri ve Uygulamaları ……….. 50

6.1.3.6. İşletmelerin Domates Yetiştiricilikteki Zirai Mücadele Uygulamaları,…... Bilgi Kaynakları , Tecrübeleri ve Sorunlar……… 53

6.1.3.7. Domates Yetiştiriciliğinde Kredi Uygulamaları ve Karşılaşılan Sorunlar… 58 6.1.3.8. Domates Yetiştiriciliğinde Fide Dikim Zamanı, Bitki Sayısı, Hasat ile…… İlgili Uygulamalar ve Karşılaşılan Sorunlar………. 59

6.1.3.9. İncelenen İşletmelerde Domates Pazarlama Durumu ve Karşılaşılan……... Sorunlar……….. 63

6.1.4. Reklam……… 91

7. SONUÇ ve ÖNERİLER………... 92

KAYNAKLAR ………... 101

EKLER………... 104

Ek-1. Araştırma bölgesindeki işletmelerde kullanılan anket formu ÖZGEÇMİŞ………... 110

SİMGE VE KISALTMALAR DİZİNİ

Simgeler Açıklama

Kısaltmalar Açıklamalar

AB Avrupa Birliği

ABD Amerika Birleşik Devletleri

AKİB Akdeniz İhracatçılar Birliği

ÇKS Çiftçi Kayıt Sistemi Projesi

DPT Devlet Planlama Teşkilatı

DTM Dış Ticaret Müsteşarlığı

FAO Food and Agriculture Organization of the United Nations

GAP Güneydoğu Anadolu Bölgesi Projesi

İGEME İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi KBKYP Köy Bazlı Katılımcı Yatırım Projesi

TKB Tarım ve Köyişleri Bakanlığı

TUİK Türkiye İstatistik Kurumu

ŞEKİLLER DİZİNİ

Şekil

Sayfa

Şekil 3.1. Araştırma bölgesinde örneğe seçilen köylerin haritası 14 Şekil.5.1. Yıllara göre Tokat ili domates üretim alanları grafiği 32 Şekil 5.2. Yıllara göre Tokat ilinin domates üretimi 32 Şekil 6.4. Tokat ilinde domatesin pazarlamasında kullanılan dağıtım kanalları 72 Şekil 6.5. Yıllara göre domates fiyat grafiği

vii

ÇİZELGELER DİZİNİ

Çizelge Sayfa

Çizelge 3.1. Popülasyonu oluşturan işletmelerin tabakalara göre dağılımı ve……...

örneğe giren işletme sayısı………... 17

Çizelge 4.1. Dünya yaş sebze ve meyve üretim miktarları ………. 19

Çizelge 4.2. AB ve Türkiye’de domates üretimi ve verimi………. 21

Çizelge 4.3. Türkiye’de yıllara göre sebze üretimi ………. 22

Çizelge 4.4. Türkiye’nin yıllara göre domates üretimi………... … 23

Çizelge 4.5. Tarımsal ürünlerin toplam ihracat içindeki payı……….. 23

Çizelge 4.6. Yıllara göre yaş sebze ve meyve ihracatı……… 24

Çizelge 4.7. Türkiye’nin bazı ürünlerdeki yaş sebze ve meyve ihracatı………. 25

Çizelge 5.1. Tokat ilinin nüfus dağılımı……….. 27

Çizelge 5.2. Tokat ilinin yüzölçümü ve arazi dağılımı………... 27

Çizelge 5.3. Tokat ili tarım alanlarının dağılımı……….. 28

Çizelge 5.4. Tokat ili bazı sebze ürünleri üretim miktarları ve Türkiye üretimindeki… yeri ………... 28

Çizelge 5.5. Tokat ili sebze ürünleri ekiliş miktarları……….. 29

Çizelge 5.6. Tokat ilinde domates üretimi yapan köy ve çiftçi sayısı………. 30

Çizelge 5.7. Tokat ilinde yıllara göre domates ekiliş alanları, oranı (%) ve fiyat…...… (TL) oluşumu………... 30

Çizelge 5.8. Yıllara göre (1998 -2008) domates üretim alanı ve miktarlarındaki…... değişim………... 31

Çizelge 5.9. Tokat ili domates işleyen işletmeler ve üretim miktarları………... 33

Çizelge 6.1. İşletme yöneticilerinin öğrenim durumu ve oranları………... 34

Çizelge 6.2. İncelenen işletme sahiplerinin yaş durumu ve oranları………... 35

Çizelge 6.3. İncelenen işletme sahiplerinin esas meslekleri ve oranları……….. 35

Çizelge 6.4. İncelenen işletmelerde arazilerin mülkiyeti ve miktarı………... 36

Çizelge 6.5. İncelenen işletmelerde işletme arazisinin parçalılık durumu………... 37

Çizelge 6.6. İncelenen işletmelerde yetiştirilen ürünler ve oransal dağılımı…………... 37

Çizelge 6.7. İncelenen işletmelerde işletme başına üretilen sırık domatesi………. değerlendirme biçimi…... 38

Çizelge 6.8. İncelenen işletmelerin gelir durumları………... 38

Çizelge 6.9. İşletme yöneticilerinin sırık domates yetiştiriciliğindeki tecrübe durumu.. ve oranı………... 39 Çizelge 6.10. İncelenen işletmelerin sırık domates yetiştiriciliği yapma sebepleri ….... 40

Sayfa Çizelge 6.11. İşletmelerin sırık domates yetiştiriciliği dışındaki tarımsal faaliyetleri… 41

Çizelge 6.12. İşletmelerin sırık domates yetiştiriciliğinde karşılaştıkları sorunlar…….. 42

Çizelge 6.13. İşletmelerin karşılaştıkları sorunların çözümündeki bilgi kaynakları…... 42

Çizelge 6.14. Sırık domates yetiştiriciliğinde tohum veya fide tercihleri…………... 44

Çizelge 6.15. İncelenen işletmelerin domates tohumu ve fide temin yerleri…………... 44

Çizelge 6.16. İşletme yöneticilerinin tohum veya fide alırken dikkate aldıkları …... özellikler………... 45

Çizelge 6.17. İncelenen işletmelerin yetiştireceği çeşidi belirleme durumu…………... 46

Çizelge 6.18. İncelenen işletmelerin tohum veya fide alırken karşılaştıkları………….. sorunlar……….. 46

Çizelge 6.19. İncelenen işletmelerin ekim nöbeti uygulamaları………... 47

Çizelge 6.20. İncelenen işletmelerde toprak analizi yaptırma durumu…………... 48

Çizelge 6.21. İncelenen işletmelerde gübre kullanım durumları………... 48

Çizelge 6.22. İşletmelerin uygulanacak gübre çeşidi ve miktarını belirlemede ……... başvurdukları bilgi kaynakları………... 49

Çizelge 6.23. İşletmelerin gübre temini ve kullanımında karşılaştıkları sorunlar……... 49

Çizelge 6.24. İncelenen işletmelerde koltuk alma ve uç alma uygulaması ………….... 50

Çizelge 6.25. Sırık domates yetiştiriciliğinde tek ve çift gövde uygulaması………... 51

Çizelge 6.26. İncelenen işletmelerin sulamada kullandığı su kaynağı………. 52

Çizelge 6.27. İncelenen işletmelerin uyguladıkları sulama sistemi………... 52

Çizelge 6.28. İncelenen işletmelerin üretimde en çok karşılaştıkları hastalıklar……... 53

Çizelge 6.29. İncelenen işletmelerin üretimde en çok karşılaştıkları zararlılar………... 53

Çizelge 6.30. İncelenen işletmelerin zirai mücadele uygulamasındaki bilgi ve …... tecrübeleri………... 54

Çizelge 6.31. İncelenen işletmelerin zirai mücadelede uyguladıkları yöntem ……... 54

Çizelge 6.32. İncelenen işletmelerin entegre mücadele uygulama durumları………... 55

Çizelge 6.33. İncelenen işletmelerin mücadele ile yaprak gübresi veya bitki…………. gelişim düzenleyicileri kullanıp kullanmadıkları………... 56

Çizelge 6.34. İncelenen işletmelerce zirai mücadelede yararlanılan bilgi kaynakları… 56 Çizelge 6.35. İncelenen işletmelerde ilaç temini ve ilaçlama öncesi karşılaşılan……... sorunlar……….. 57

Çizelge 6.36. İncelenen işletmelerin ilaçların etki süresi hakkındaki bilgi düzeyleri…. 57 Çizelge 6.37. İşletmelerin son ilaçlama ile hasat tarihi arasında geçmesi gereken……. süreye uymaları……….. 58 Çizelge 6.38. İncelenen işletmelerin üretimde kredi kullanıp kullanmama…………... durumları………... 58

Sayfa

Çizelge 6.39. İncelenen işletmelerin kredi kullanımında karşılaştıkları sorunlar…….. 58

Çizelge 6.40. İncelenen işletmelere uygun kredi sağlandığında veya finansman olduğunda. üretimlerini arttırıp arttırmama durumu………... 59

Çizelge 6.41. İncelenen işletmelerde fide dikim zamanı………... 60

Çizelge 6.41-a. İncelenen işletmelerde dekara dikilen fide sayısı (adet)………... 60

Çizelge 6.41-b. İncelenen işletmelerde ilk hasat dönemi……….... 61

Çizelge 6.41-c. İncelenen işletmelerde son hasat dönemi………... 61

Çizelge 6.42. İncelenen işletmelerde hasat aralığının belirlenmesi………... 62

Çizelge 6.43. İncelenen işletmelerde bir üretim sezonunda yapılan hasat sayısı…... 62

Çizelge 6.44. İncelenen işletmelerde hasat zamanını belirleyen kriterler……….. 63

Çizelge 6.45. İncelenen işletmelerde hasat veya nakliye sırasındaki ürün kaybı……… 63

Çizelge 6.46. İncelenen işletmelerin sözleşmeli üretim yapıp yapmama durumları….. 64

Çizelge 6.47. İncelenen işletmelerin pazarlama sırasında ürünü sınıflandırma ……….. yapma durumu………... 64

Çizelge 6.48. İncelenen işletmelerin ürünü pazarlama sırasındaki sınıflandırma……... kriterleri………... 65

Çizelge 6.49. İncelenen işletmelerin ürünü sınıflandırma yaptıkları yerler………. 65

Çizelge 6.50. İncelenen işletmelerin sınıflandırmayı nereden öğrendikleri………... 66

Çizelge 6.51. İncelenen işletmelerin ürün satışında kullandıkları ambalaj …………... malzemesi………. 67

Çizelge 6.52. İncelenen işletmelerin ürünlerini satış şekli……….. 67

Çizelge 6.53. İşletmelerin vadeli sattıkları ürün bedellerini tahsil süresi ………... 68

Çizelge 6.54. İncelenen işletmelerin ürünlerini pazarlama yeri……….. 68

Çizelge 6.54-a. İşletmelerin pazarlama yerini seçmelerindeki nedenler………. 69

Çizelge 6.55. Sırık domateste tercih edilen pazarlama kanalları………... 70

Çizelge 6.56. İncelenen işletmelerin gerçekleştirdiği pazarlama şekli………... 73

Çizelge 6.57. İncelenen işletmelerde gerçekleştirilen pazarlama şekline göre………… pazarlanma oranı (%)………... 74

Çizelge 6.58. Sırık domatesin pazarlanmasında domates satın alan aracıları belirleme. 75 Çizelge 6.59. İncelenen işletmelerin örgütlü olarak ürünlerini pazarlamaları……... 76

Çizelge 6.60 İşletmelerin bulunduğu köy ve kasabalarda pazarlama ve ortak……... ihtiyaçlar için kooperatif bulunmasını isteyip istememe durumu ……….. 76

Çizelge 6.60-a. İncelenen işletmelerce kooperatif olmamasının nedenleri……... 77 Çizelge 6.61. İşletme yöneticilerinin köy ve kasabalarında üretici organizasyonu…... kurulması konusundaki düşünceleri…...

x

Sayfa Çizelge 6.62. İşletmelerin bulunduğu yörede domates üretim ve pazarlaması için kurulacak üretici organizasyonuna üye olma durumu……… 78 Çizelge 6.63. İşletmelere göre en iyi pazarlama şekli ve pazarlama kanalı………….... 79 Çizelge 6.64. İncelenen işletmelerde sırık domatesin pazarlanmasında karşılaşılan…... sorunlar……….. 79 Çizelge 6.65. İncelenen işletmelerce sırık domates üretiminin kârlılığı belirleme……..

durumu……… 80

Çizelge 6.66. İncelenen işletmelerin bir sonraki yıl sırık domates üretim durumu……. 82 Çizelge 6.67. İncelenen işletmelerce sırık domatesin daha iyi fiyat bulmasındaki…... etkenler………... 82 Çizelge 6.68. İncelenen işletmelerin organik tarım hakkındaki bilgi durumları……... 84

Çizelge 6.69. İncelenen işletmelerin iyi tarım uygulamaları hakkındaki bilgi durumu... 85 Çizelge 6.70. Sırık domates yetiştiriciliği konusunda üreticilerin eğitim almaları…….. 85

Çizelge 6.71. Sırık domates üretim ve pazarlamasında işletmelerin bilgi ihtiyacını…... belirleme durumu……….. 86 Çizelge 6.72. İncelenen işletmelerin bilgiye ulaşmada karşılaştıkları sorunları……….. belirleme……… 87 Çizelge 6.73. İncelenen işletmelerin tarım sigortası hakkında bilgileri………... 87 Çizelge 6.74. İncelenen işletmelerin risk ve belirsizlikten korunmak için tarım……... sigortası yaptırma durumları……….. 88 Çizelge 6.75. İncelenen işletmelerin çiftçi örgütlerine üyelik durumunun……….. belirlenmesi………

89 Çizelge 6.76. İncelenen işletmelere göre çiftçi örgütlerinin işletmelere sağladığı…….. katkı durumu……….. 90 Çizelge 6.77. İncelenen işletmelerin tarımsal yayım ve danışmanlık hizmeti almaları... 91

1. GİRİŞ

Anavatanı Güney Amerika olan domates, sebze üretimi ve tüketimi içerisinde dünyada ve Türkiye’de en çok üretilen, tüketilen ve ticarete konu olan tarım ürünlerinin başındadır. Türkiye’de ise ilk olarak 1900’lü yıllarda Adana Yöresinde yetiştirilmeye başlanmıştır ve Türkiye ekonomisinde çok önemli bir yere sahiptir. Sağlık ve beslenme yönünden vazgeçilmez bir ürün ve gıda sanayinde dondurulmuş konserve, salça, ketçap, turşu gibi çok çeşitli kullanım alanına sahip olması nedeniyle, sebzeler arasında ilk başta yer almaktadır. Yetiştirme yapılan bölgelerde çiftçilerin önemli gelir kaynaklarından birisini oluşturmaktadır (Aybak ve Kaygısız, 2004).

Domates; birçok özelliği ile fazla talep edilen ve tüketilen bir ürün olmasını ortaya çıkarmıştır. Turfanda olarak da yetiştirilebildiği için her mevsim tüketilmektedir. Domates meyvesinde, A, B1, B2, C, K vitaminleri, lycopene, beta-carotene, niacin, protein, yağ, karbonhidrat, magnezyum, potasyum, kalsiyum, fosfor ve demir bulunmaktadır (Anonim, 2005). Türkiye’de domates verimi son yıllarda kaliteli tohum ve teknolojik üretim sistemlerinin kullanılmasına bağlı olarak artış göstermektedir (Erdal, 2005).

Türkiye'de sebze işleme sanayi içinde domates işleyen sanayinin diğer alt sektörlere göre ağırlıklı bir yeri bulunmaktadır. 1979-1982 yılları arasında sermaye ve özellikle dış pazarlama sorunları nedeniyle yatırımlara bir süre ara verilmiş 1983 yılından itibaren sektöre yapılan yatırımlar yeniden hız kazanmıştır. Türkiye’nin 1999 yılı itibariyle salça üretimi yaklaşık 290 000 ton, iç tüketim 102 000 ton’dur. 2000 yılında sahip olduğu yıllık 375 000 tonluk domates salçası üretimi kapasitesiyle 400 000 ton kapasiteye sahip İtalya'dan sonra Avrupa'da ikinci sırada, dünya’da ise Amerika Birleşik Devletleri’nin (ABD) en büyük üretici konumu nedeniyle, üçüncü sırada bulunmaktadır. Türkiye’de 52 tane domates işleme tesisi mevcuttur ve işletmelerin kurulu kapasite toplamı 424 000 ton/yıldır. Bu tesislerin 22’si gelişmiş teknoloji ile üretim yapmakta ve tesislerin çoğunda domates salçası işlenmektedir (Turhan ve Çetin, 2001).

Domates işleyen tesislerin hızla kurulmaya başlaması, domatese olan yönelmeyi hızlandırmaktadır ve Türkiye domates üretiminde dünya ülkeleri arasında önemli bir seviyeye yükselerek, Amerika ve İtalya gibi üretim devlerinin arasına girmektedir. Üretimin miktarının arttırılmasının yanı sıra, domatesten elde edilen işlenmiş domates ürünleri çeşitlendirilerek, kaliteli ürün satın alan Japonya, Kanada ve ABD pazarına da mal satabilecek bir üretim miktarı ve kalitesine ulaşılmıştır (Vural ve ark., 2000).

Sağlıklı ürün tüketimine yönelik tüketici davranışlarının gelişmesi yaş sebze ve meyvenin önemini giderek arttırmış ve bu ürünlere olan talepte ve üretimde artış sağlamıştır. Ancak stratejik bir sektör olan tarımda üretimin artırılması tarımsal gelirlerin yükseltilmesi için yeterli değildir. Üretimin şartlarda gerçekleşmesi halinde, pazarlama ve değerlendirme sorunu ortaya çıkmaktadır. Türkiye’de özellikle yaş meyve ve sebzede bu sorun zaman zaman gündeme gelmektedir (Anonim, 2008a).

Tarım ürünleri pazarlaması, işlenmiş veya işlenmemiş tarım ürünlerinin yetiştirildikleri yerlerden tüketicilere ulaştırılıncaya kadar geçtikleri yolları ve bu yollardan geçerken yerine getirilen hizmetleri kapsamaktadır. Bu hizmetler tüketiciye zaman, mekan, şekil ve mülkiyet konularında faydalar sağlamaktadır. Tarım ürünleri tüketiciye ulaştırılmadıkça ve yukarıda bahsedilen faydalar sağlanmadığı müddetçe, üretim amacına ulaşamamaktadır. Bu yönüyle pazarlama, üretimin devamı olarak kaçınılmaz bir hizmet olarak görülmektedir (Güneş, 1970).

Türkiye’de tarım ürünlerinin, üreticiden tüketiciye ulaşmasında, yerine getirilmesi gerekli olan işlerin neler olduğu ve bunların nasıl yapılması gerektiği; üretici, aracı, işleyici ve satıcılar tam olarak bilmediği, pazarlama hizmetlerinde yapılan hatalar yüzünden önemli zararlarla karşılaşıldığı bilinmektedir (Güneş, 1970).

Türkiye’de yaş sebze meyve sektörü için etkin bir pazarlama sistemi ve organizasyonun kurulamamış olması, mevcut sistemin ise aracılar tarafından kontrol ediliyor olması, hem ürün kayıplarına neden olmakta hem de üretici-tüketici niteliğindeki geniş toplum kesimlerinin çıkarlarını son derece olumsuz etkilemektedir. Hasat döneminde çok

miktarda ürünün pazara çıkması, depolama olanaklarının ve üreticinin finansman yetersizliğinden, hasat döneminde ürün fiyatlarının düşmesine ve üreticilerin önemli miktarlarda gelir kaybına uğramasına neden olmaktadır (Anonim, 2008a).

Türkiye’de domates üretimi ve pazarlamasında da etkin bir organizasyon söz konusu değildir. Domates fiyatları ürün arzına bağlı olarak serbest piyasa koşullarında oluşmakta ve bu durumda domates üreticilerinin önemli fiyat riski ile karşı karşıya kalmalarına neden olmaktadır (Erdal, 2005).

Türkiye’de tarım işletmelerinin küçük ölçekli olması, üretim planlaması kavramının geliştirilememiş olması ve etkin pazarlama organizasyonlarının bulunmaması gibi nedenlerle üreticiler önemli fiyat riskleri yaşamaktadırlar. Bu nedenle üreticiler üretim kararlarını verirlerken genellikle bir önceki yılın fiyatlarını dikkate almaktadırlar. Bu durum tarımsal ürün piyasalarında üretim miktarı ve fiyatlarda dalgalanmalar ortaya çıkarmaktadır. Sonuçta ürün arz miktarı ürünlerde piyasa denge fiyatını belirleyen temel faktör olmaktadır. Ekonomi literatüründe Örümcek Ağı Teoremi (Cobweb) olarak isimlendirilen bu durum tarımsal üretimde çok sıkça yaşanmaktadır. Üretim için verilen kararla, ürünlerin üretilmesi arasında belirli bir zamanın geçmesi gerekmektedir. Bu zaman içerisinde ürün talebinde ortaya çıkan değişmeler karşısında üreticiler ürün arzını hemen artıramamaktadırlar. Sonuçta ürün miktarı ile fiyatları arasında büyük dalgalanmalar ortaya çıkmaktadır (Özgüven, 1983).

Türkiye’de tarım ürünlerinin, üreticiden tüketiciye ulaştırılmasında, yerine getirilmesi lüzumlu hizmetlerin neler olduğu ve bunların nasıl yapılması gerektiği üretici, aracı, işleyici ve satıcılar tarafından tam olarak bilinmemektedir. Pazarlama hizmetlerinde yapılan hatalar yüzünden önemli zararlarla karşılaşılmaktadır. Söz konusu olan tarım ürünleri, yaş meyve ve sebze gibi çabuk bozulabilen ürünler olunca, pazarlama konusu daha da önem kazanmaktadır. Yaş meyve ve sebzede hasattan tüketiciye kadar oluşan kayıplar %30’a ulaşmaktadır (Vural, 1992).

2005 yılı itibariyle dünya taze domates üretiminin %7,9’u Türkiye tarafından gerçekleştirilmiştir. Türkiye’de domates verimi dekara 2005 yılı itibariyle ortalama

3,73 ton/da olup, bu değer dünya ortalamasının (dünya ortalaması 2,70 ton/da) üzerindedir. Ancak 25 üyeli Avrupa Birliğindeki (AB) veriminden de (AB ortalaması 5,87 ton/da) düşüktür. 2006 yılında Türkiye domates üretim miktarı ve ürün kalitesi ile pek çok ülkeyi geride bırakarak ilk dört arasına girmeyi başarmıştır (Anonim, 2006a). 2007 yılı verilerine göre ise Türkiye’de domates üretimi 9 945 043 ton gerçekleşmiş olup, bunun 6 971 650 tonu sofralık domates, 2 973 393 tonu ise salçalık domates olarak gerçekleşerek üretimde dünyada üçüncü olmuştur. (Anonim, 2008b).

Tokat ili ekonomisini canlı tutan sektörlerin başında tarım gelmektedir. 2008 yılı verilerine göre Tokat ilinin tarım arazisi 379 682 ha ile toplam alanın %38’lik kısmını, Türkiye toplam tarım alanının %1,23’ünü oluşturmaktadır. Tokat ilinde, tarım arazisinin % 70,6’sını, tarla ürünleri, % 4,1 ini ikinci ürünle birlikte % 4,76’sını(15 592 ha, ikinci ürünle bu alan 18 102 ha) sebze oluşturmaktadır. Tokat tarım ürünlerinde sayılı üretim merkezlerinden biridir. Türkiye de üretimi yapılan önemli sebze türleri içerisinde soğanın %7,49’unu, barbunya fasulyenin %7,24’ünü, fasulyenin %6,18’ini, domatesin %5,13’ünü, kabağın(sakız) %3,13’ünü karşılamaktadır. Sebze üretimi içerisinde domates; üretim deseni olarak önemli bir paya sahiptir. Tokat ilinde domates üretimi özellikle Merkez, Pazar, Turhal, Niksar ve Erbaa ilçelerinde yoğunlaşmıştır (Anonim, 2008c).

Tokat yöresinde mevcut domates yetiştiriciliğinin tamamına yakını açık alanlarda yapılmaktadır. Bu üretimin büyük bir kısmı sırık domates yetiştiriciliği şeklindedir. Sırık domates yetiştiriciliğinde hibrit çeşitler kullanılmaktadır. Tokat’ta kayıtlı 61 419 tarım işletmesinden 13 602 işletme domates tarımı ile uğraşmaktadır. Bu üretim içerisinde, ilk olarak 1994 yılında 0,5 dekarlık bir alanda deneme olarak başlayan sırık domates üretiminin payı büyüktür. 2007 yılı verilerine göre domates üretimi 8 572 ha alanda 420 145 tonu sofralık 90 517 tonu salçalık olmak üzere toplam 510 662 ton üretime ulaşmış ve sebze üretimi içerisinde %47,4’le birinci sırada yer almaktadır (Anonim, 2008c).

Domates tüm tarım ürünleri içerisinde miktar bakımından; 125 125 da alanda üretilen şeker pancarından sonra ikinci sırada bulunmaktadır. Özellikle sırık domatesin üretime

girmesiyle verim miktarı (8 ton/da) dünya ve Türkiye ortalamasının üzerine çıkmıştır. Elde edilen bu üretim sonucunda 2007 yılında Tokat ili ekonomisine sağladığı 240 452 403 TL katkı ile ilk sırada yer almış, 2008 yılında ise, 110 280 105 TL gelir döngüsü sağlamıştır.(Anonim, 2008c)

Tokat ilinde yapılan bu çalışma ile sırık domates üretiminin yoğun olarak yapıldığı, Tokat ili merkez ilçe köylerinde üretim ve pazarlama faaliyetleri karşılaştırılmalı ortaya konulmaya çalışılmıştır. Genel olarak Tokat ilini özelde de ilin tarım potansiyeli içerisindeki sırık domates üretim ve pazarlamasının ülke gündemine taşınması ve tanıtımında etkili olması hedeflenmektedir. Elde edilen veriler, tarımsal yayım faaliyetlerine ve bölgede uygulanacak yeni projelere ışık tutacağı düşünülerek, böyle bir çalışmaya gerek duyulmuştur.

Araştırma verileri sırık domates üreticilerinden 2007-2008 üretim sezonunda anket yoluyla toplanmıştır. Çalışmada demografik yapı, gelir, üretim ve üretimdeki uygulamalar, pazarlama, pazarlama hizmetleri, pazarlama kanallarında karşılaşılan sorunlar ayrıntılı bir şekilde ele alınmış, çözüm yolları üzerinde durulmuştur.

Tokat ili merkez köylerinde yapılan bu araştırmanın amaçlarını aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:

* Sırık domates yetiştiriciliğinin, Tokat ekonomisine katkısını ortaya koymak,

* Üretici bilincinin gelişmesine ve üretimin doğru bir şekilde yapılmasına katkıda bulunmak,

* Üretici ve pazarlamacı arasındaki ilişkileri belirlemek,

* Üreticilerin sırık domates üretimi ve pazarlamasını yaparken karşılaştıkları sorunları belirlemek ve çözüm önerileri getirmek amaçlanmaktadır.

Çalışmanın materyalini; Tokat ili Merkez ilçede sırık domates yetiştiriciliğinin yoğun olarak yapıldığı 29 köyden gayeli örnekleme ile seçilen 9 köydeki 638 tarım işletmesinden tabakalı tesadüfi örnekleme yöntemi ile belirlenen 83 adet tarım işletmesinden anket yoluyla sağlanan veriler araştırmada analiz edilen ana materyali meydana getirmiştir.

Çalışma yedi ana başlıktan oluşmaktadır. Giriş bölümünde araştırmanın önemi, amacı ve kapsamı, ikinci bölümde konu ile ilgili kaynak çalışmalarına yer verilmiştir. Üçüncü bölüm, araştırmada kullanılan materyal ve yöntemden oluşmaktadır. Dördüncü ve beşinci bölümde Dünya, Türkiye, Tokat ili ve bölgeye ait genel bilgilere yer verilmiştir. Altıncı bölümde, birincil ve ikincil kaynaklardan sağlanan veriler ışığında yapılan bulgular, çizelgeler, bunlara ait analizler ve tartışma başlığı ile verilmiştir. Yedinci bölümde ortaya çıkan sonuçlar ve çözüm önerileri sunulmuştur.

2. KAYNAK ÖZETLERİ

Güneş (1970), Türkiye’de tarım ürünlerinin, üreticiden tüketiciye ulaşmasında, yerine getirilmesi gerekli olan işlerin neler olduğunu ve bunların nasıl yapılması gerektiğini; üretici, aracı, işleyici ve satıcıların tam olarak bilmediğini, pazarlama hizmetlerinde yapılan hatalar yüzünden önemli zararlarla karşılaşıldığını ortaya koymuştur.

Özgüven (1983), Türkiye’de tarım işletmelerinin küçük ölçekli olması, üretim planlaması kavramının geliştirilememiş olması ve etkin pazarlama organizasyonlarının bulunmaması gibi nedenlerle üreticiler önemli fiyat belirsizlikleri yaşamakta oldukları;. Bu nedenle üreticiler üretim kararlarını verirlerken genellikle bir önceki yılın fiyatlarını dikkate almaktadırlar. Bu durum tarımsal ürün piyasalarında üretim miktarı ve fiyatlarda dalgalanmalar ortaya çıkarmaktadır. Ekonomi literatüründe Örümcek Ağı Teoremi (Cobweb) olarak isimlendirilen durumun tarımsal üretimde çok sıkça yaşanmakta olgunu vurgulamıştır.

Gülten (1985), çiftçilerin hangi üründen, ne miktarda üretecekleri, ürünün hasat olgunluğunun tayin edilmesi, ürünün en uygun fiyatla satılabileceği devrenin tespiti, alım-satım işlemine en uygun yerin neresi olduğu konularında pazarlama bilgilerine ihtiyaçları olduğunu kaydetmektedir.

Apan (1988), piyasada satılan sebze tür ve çeşitlerinin çoğunun hiçbir adaptasyon ve ön verim denemesine tabi tutulmadan üreticiye satılmakta olduğunu tespit etmiştir.

Esengün (1990) tarafından yapılan çalışmada; Tokat ilinde meyve yetiştiriciliği yapılan tarım işletmelerinin yapısal özelliklerini belirleyerek işletme sonuçlarını ortaya koymuş ve sonuçları etkileyen faktörleri ekonomik yaklaşımla değerlendirmiştir. Elde edilen verilere göre, işletmelerde verimliliğin arttırılmasına yönelik çalışmalar sonucunda işletme gelirlerinin artırılacağı ve bu amaçla planlamaya önem verilmesi gerektiğini ortaya koymuştur.

Singh and Saha (1990), İki yıl süreyle yürüttükleri denemede domateste meyve verimi ile meyve sayısı, meyve uzunluğu ve meyve ağırlığı arasında pozitif korelasyon bulunduğunu; meyve sayısı, meyve uzunluğu ve meyve ağırlığının meyve verimini doğrudan etkilediğini tespit etmişlerdir.

Örnek (1992) yaptığı çalışmada; Türkiye'de yaş meyve ve sebze pazarlama sisteminin rasyonel bir yapıya sahip olmadığını, üreticinin eline geçen paranın, tüketicinin ödediği miktarın %11'ine kadar düştüğünü ifade etmiştir. Üretici ile başlayıp tüketici ile son bulan pazarlama kanalında 20'ye yakın aracının çalıştığını, mevcut pazarlama yapısının üretici ve tüketiciden çok aracılara hizmet ettiğini tespit etmiştir.

Vural (1992), Türkiye’de tarım ürünlerinin, üreticiden tüketiciye ulaştırılmasında, yerine getirilmesi lüzumlu hizmetlerin neler olduğu ve bunların nasıl yapılması gerektiği üretici, aracı, işleyici ve satıcılar tarafından tam olarak bilinmediğini; Pazarlama hizmetlerinde yapılan hatalar yüzünden önemli zararlarla karşılaşıldığı, yaş meyve ve sebze gibi çabuk bozulabilen ürünlerin, pazarlama konusunun önem kazandığını ifade etmiştir. Ayrıca yaş meyve ve sebzede hasattan tüketiciye kadar oluşan kayıpların %30’a ulaştığını tespit etmiştir. Türkiye’de yaş meyve ve sebze pazarlamasını farklı boyutları ile ele almış, yurt içi ve yurt dışı pazar taleplerine göre üretim planlaması yapılması, standardizasyon ve paketleme tesislerinin yeterli düzeye getirilmesi, gıda sanayinin desteklenmesi, taşımada uğranılan zararların önlenmesi, aracı sayısının azaltılması, tarımsal pazarlamayı düzenleyici yasal tedbirlerin alınması gerektiğini ortaya koymuştur.

Yurdakul ve ark. (1993), Güneydoğu Anadolu (GAP) bölgesindeki meyve ve sebze pazarlama yapısını araştırmış, başta depolama ve meyve sebze hallerindeki alt yapı olmak üzere pazarlama hizmetlerinin yetersiz olduğunu belirlemişlerdir.

Sağlam (1994), Tokat koşullarında örtü altında ilkbahar periyodunda 30 sırık domates çeşidi ve 4 farklı ekim zamanının ele alındığı araştırmada, en yüksek toplam verimin Vivia Fı (291,07t/ha), Arletta Fı (272,29 t/ha), RS 83209 ( 266,29 t/ha), FA-144 (256,09

t/ha), Vemone Fı (255,34 t/ha), Lucy Fı (254,77 t/ha) ve Zeynep Fı (252,47 t/ha) çeşitlerinden elde edildiğini tespit etmiştir.

Başsevinç (1995), Tokat ili kazova yöresinde domates yetiştiriciliğinin ekonomik analizi yapmış ve üreticilerin 590’ından fazlasının toprak analizine gereken önemi göstermediklerini belirlemiştir.

Cinemre ve ark. (1995) çalışmalarında; Çarşamba ilçesinde yetiştirilen ürünlerin en önemli alıcısının tüccarlar olduğunu, bunun dışında ürün alımı yapacak kooperatif teşekküllerinin azlığı nedeniyle üreticilerin tüccarın vereceği fiyata boyun eğmek zorunda kaldığını belirtmektedirler. Özellikle sebzecilikte ürün alımı ve pazarlamasını yapacak kooperatiflerin ve ürünleri işleyecek sanayi tesislerinin kurulmasının, yöre sebzeciliğine önemli faydalar sağlayacağını ifade etmektedirler.

Akay (1996), Tokat İli Niksar ovası tarım işletmelerinin yapısal özelliklerini ortaya koymuştur. İşletme sonuçlarının ortaya konmasını, işletme sonuçlarından önemli birinin ekonometrik bir yaklaşımla değerlendirilmesini ve araştırma bölgesi koşullarına uygun optimum üretim planlarının yapılmasını amaçlamıştır. Tarım işletmelerinde verimliliğin artırılmasına yönelik çalışmalar yapılabileceği ve planlamaya önem verilerek kaynakların daha etkin kullanılabileceği ortaya koymuştur.

Çiçek ve Sayılı (1996) araştırmalarında; Tokat ili Kazova yöresinde önemli tarla ürünlerinin (buğday, arpa, domates, şekerpancarı ve ayçiçeği) fiziki üretim girdileri kullanım düzeylerini ortaya koymuşlar, ayrıca gelir ve masraflara ilişkin veriler yardımıyla hangi ürünlerin daha kârlı olduğunu incelemişlerdir. Araştırma sonucunda en fazla net gelir ve oransal kara domates üretim faaliyetinin sahip olduğunu tespit etmişlerdir.

Padberg ve ark. (1997), gelişmekte olan ülkelerde pazarlama hizmetlerinin tüketilen gıda maddeleri değeri içindeki payının %10-15 civarında iken, aynı değerin gelişmiş ülkelerde %80’e ulaştığını belirtmişlerdir.

Çiçek ve ark.(1999) yaptıkları çalışmada; Tokat ili Erbaa ovası tarım işletmelerinde domatesin oransal kârlılığını 1,20 olarak tespit etmişlerdir.

Kızılaslan ve Bozoğlu (1999), Tokat ili merkez ilçede dış satıma yönelik olarak üretilen domatesin pazarlama yapısı ve sorunları incelenmişlerdir. Araştırmada kullanılan veriler 5 köydeki 58 tarım işletmesinden anket yöntemiyle elde edilmiştir. Yörede işletme başına ortalama 62,78 ton domates üretildiğini, domatesin ortalama verimi ise 4 914 kg/da olarak tespit etmişlerdir. Üretilen domatesin %94,38’inin pazara sunulduğunu, domatesin ortalama satış fiyatı ise 40 765 TL belirlemişlerdir. Araştırma yöresinde domatesin pazarlanmasına ilişkin birçok sorun bulunduğu sonucuna ulaşmışlardır.

Özcan (1999) çalışmasında; ürün çeşitlerinin fazla oluşunun, büyük pazarlara girecek miktarda ürünün bulunamaması sonucunu doğuracağını; bu nedenle öncelikle bölge ekolojisine uygun kaliteli, standart ve hitap edilecek pazardaki tüketici isteklerine uygun tür ve çeşitlerin yetiştirilmesinin önemli olduğunu belirtmiştir.

Özcan ve Akbulut (1999), Karadeniz bölgesinde meyve-sebze üretiminin sürekli artış gösterdiğini, fakat pazarlama hizmetlerinin buna paralel olarak gelişmediğini ve önemli miktarda ürün kayıplarının ortaya çıktığını ortaya koymuşlardır.

Vural ve ark., (2000) yaptıkları çalışmada; domates işleyen tesislerin hızla kurulmaya başlamasının, domatese olan yönelmeyi hızlandırdığı ve Türkiye’nin domates üretiminde dünya ülkeleri arasında önemli bir seviyeye yükseldiğini Japonya, Kanada ve ABD pazarına mal satabilecek bir üretim miktarı ve kalitesine ulaştığını ortaya koymuşlardır.

Akçaöz (2001) çalışmasında; tarım işletmelerinde üretim, pazar, finansman, teknoloji, politika ve iklim koşullarından kaynaklanan risk ve belirsizlikler söz konusu olduğunu belirtmektedir. Yörede var olan risk kaynakları, doğal koşullar, devlet politikaları, doğal afetler, sosyal güvenlik, üretim faktörleri, aile ve yabancı işgücü olarak belirlenirken risk gruplarına karşı oluşturulan stratejiler ise güvenlik, finansman, işletme dışı gelir, çeşitlendirme ve pazarlama olarak belirlemiştir.

Demirbaş (2001) çalışmasında; yaş meyve-sebze toptancı halleri ile ilgili yasal düzenlemelerin, Türkiye'de ve özellikle İzmir ilinde, meyve-sebzeye yönelik üretim ve pazarlama politikalarının başarısı üzerine etkilerini incelemiştir. Yeni yasal düzenlemelerin; yaş meyve ve sebze ticaretinin kalite, standart ve sağlık kurallarına uygun olarak yapılması, yaş meyve-sebze üretici ve tüketicileri ile bunların ticaretini meslek edinenlerin çıkarlarının dengeli ve serbest rekabet şartları içinde gerçekleştirilmesi, toptancı hallerinin modern bir alt yapı sistemine kavuşturulması gibi önceki mevzuatta yeterince yer almayan bazı eksiklikleri gidermekle birlikte, uygulamada üreticilerin yasadan yeterince haberdar olmadığını, kayıt dışı satışların engellenemediğini tespit etmiştir.

Turhan ve Çetin (2001), Türkiye’de 52 tane domates işleme tesisi olduğunu, işletmelerin kurulu kapasite toplamının 424 000 ton/yıl olup, bu tesislerin 22’sinde gelişmiş teknoloji ile üretim yapıldığını ve tesislerin çoğunda domates salçası işlendiğini tespit etmişlerdir.

Akçay ve Arslankurt (2003) araştırmalarında; sırık domatesin oransal kârlılığını 1,11 olarak bulmuş yörede sırık domates tarımının alternatif maliyet yöntemi göz önünde bulundurulduğunda çok büyük bir kâr sağlamadığını sırık domates kültürünün daha çok aile işgücünün kullanılabileceği bir üretim şekli olduğundan genç nüfusun fazla ve çok bireyli aile yapısına sahip işletmeler için önerilebilecek üretim dalı olduğunu belirlemişlerdir.

Kızılaslan (2003) çalışmasında; domates üretiminde karşılaşılan en önemli sorun olarak işletmelerin %90’ı tarafından girdilerin pahalı olmasını, bunu sırasıyla hastalık ve zararlılar, pazarlama, finansman yetersizliği, piyasaların belirsiz oluşu, teknik bilgi eksikliği, işgücü yetersizliği ve diğer sorunların izlediğini belirlemiş. Özellikle tohum olmak üzere, ilaç ve gübre fiyatlarının yüksekliği ile birlikte pazarlamada karşılaşılan sorunların üreticileri çok zor durumda bıraktığını tespit etmiştir.

Akçaöz ve ark. (2004) yapmış oldukları çalışmada; tarımsal üretimde pazar ve fiyat riski kaynakları ile risk yönetim stratejilerini teorik olarak incelemişlerdir. Ayrıca, Türkiye, AB ve diğer bazı ülkelerde pazar riski kaynakları ve uygulanan risk yönetim stratejilerini karşılaştırmışlardır.

Aybak ve Kaygısız (2004) çalışmalarında; Anavatanı Güney Amerika olan domatesin, sebze üretimi ve tüketimi içerisinde dünyada ve Türkiye’de en çok üretilen, tüketilen ve ticarete konu olan tarım ürünlerinin başında olup, Türkiye’de ise ilk olarak 1900’lü yıllarda Adana Yöresinde yetiştirilmeye başlanıldığını ve Türkiye ekonomisinde çok önemli bir yeri olduğunu ifade etmişler. Ayrıca sağlık ve beslenme yönünden vazgeçilmez bir ürün ve gıda sanayinde dondurulmuş konserve, salça, ketçap, turşu gibi çok çeşitli kullanım alanına sahip olması nedeniyle, sebzelerin başında yer aldığını belirleyip. Yetiştirme yapılan bölgelerde çiftçilerin önemli gelir kaynaklarından birisini oluşturduğunu tespit etmişlerdir.

Akbay ve ark. (2005) araştırmalarında; yaş meyve ve sebze pazarlama kanallarının nispeten en uzun olanının “Üretici – Toplayıcı - Komisyoncu (üretim yerinde) – Toptancı-Komisyoncu (tüketim yerinde) – Perakendeci – Tüketici” şeklinde tespit etmişlerdir.

Erdal (2005), Türkiye’de domates üretim ve pazarlamasında etkin bir organizasyonun olmadığını, domates fiyatlarının ürün arzına bağlı olarak serbest piyasa koşullarında oluştuğunu ve bu durumda domates üreticilerinin önemli fiyat riski ile karşı karşıya kaldıklarını ortaya koymuşlardır.

Esengün ve ark. (2005) yaptıkları çalışmada; işletmelerin kârlı olması nedeniyle domates yetiştiriciliği yaptıklarını, daha sonra arazi ve iklim koşullarının uygun olması, kolay pazarlanması, aile tüketimini karşılama, aile işgücünü değerlendirme, ürün çeşitliliği ve diğer etkenler olarak belirlemişlerdir. Ayrıca üreticilerin ambalajlamada %98,89’unun tahta kasa kullandıklarını ve diğer pazarlama kanallarıyla karşılaştırıldığında, ürün fiyatının bir miktar düşük olmasına karşın ürün bedellerinin

ödenmeme gibi bir riskinin olmaması nedeniyle, ürünlerini halde satmayı tercih ettiklerini ortaya koymuşlardır.

Gündüz (2007) risk konusundaki çalışmasında; yöre üreticisinin birçok risk faktörü altında faaliyette bulunduğunu, üretime girişilirken karşılaşılabilecek risklerin göz ardı edildiğini, üretim faaliyetinin çeşidine göre uygun risk yönetim stratejilerinin geliştirilmesi gerektiğini, tarım sigortası kapsamında teminat altına alınan riskler konusunda üreticilerin bilinçlendirilmesi ve sigorta yaptırması için teşvik edilmesini, tarımsal eğitim ve yayım faaliyetleriyle yöre üreticilerinin eğitilip üretici bilincinin arttırılabileceğini belirtmiştir.

3. MATERYAL VE YÖNTEM

3.1. Materyal

Araştırma bölgesinde tarım işletmelerinin hiçbirinde düzenli olarak tutulmuş işletme kayıtları söz konusu değildir. Bu nedenle gerekli bilgiler, tarım işletmelerinden anket yoluyla sağlanmıştır. Tokat ili Merkez ilçede sırık domates yetiştiriciliğinin yoğun olarak yapıldığı 29 köyden (Toprak, bilgi, çiftçilik sistemi gibi özellikler bakımından köyler gruplandırılmış) Tarım İl Müdürlüğü uzmanlarının tavsiyeleri doğrultusunda yöreyi temsil edecek tarzda gayeli örnekleme yöntemi ile belirlenen ve toplam köy sayının %30’unu oluşturan şekil 3.1’de gösterilen 9 köyde (Taşlıçiftlik, Küçükbağlar, Söngüt, Güryıldız, Büyükyıldız, Emirseyit, Kızılköy, Gözova, Çöreğibüyük) sırık domates üretimi yapan 638 adet tarım işletmesi araştırmanın popülasyonunu oluşturmuştur.

Bu popülasyondan tabakalı tesadüfi örnekleme yöntemi ile belirlenen 83 adet tarım işletmesinden anket yoluyla sağlanan veriler araştırmada analiz edilen ana materyali meydana getirmiştir. Anketler bizzat araştırıcı tarafından yapılmış olup, 2007-2008 üretim yılı verilerini içermektedir.

Anketler ile sağlanan verilerin yanında araştırmanın yorumu ve yazımı aşamasında; Tokat Valiliği, Tokat Tarım İl Müdürlüğü, bölgedeki diğer tarımla ilgili kuruluşların kayıtlarından, Devlet Planlama Teşkilatı’nın (DPT) yıllık programlarından, Türkiye İstatistik Kurumu (TUİK) ve benzer kurumların raporlarının yanı sıra, web sayfalarından, konu ile ilgili daha önceden yapılmış araştırma ve yayınlar ile çeşitli kurumların yayınlandığı kitap, dergi, istatistik ve raporlardan da ikincil veri olarak faydalanılmıştır.

3.2.Yöntem

3.2.1. Örnekleme Aşamasında Uygulanan Yöntemler

3.2.1.1. Örneğe Giren Köylerin Seçiminde Uygulanan Yöntem

Bu aşamada öncelikle Tarım ve Köyişleri bakanlığının(TKB) Türkiye’de 2001 yılında başlattığı Çiftçi Kayıt Sistemi Projesi(ÇKS) ve 2008 yılında çıkan Bitkisel Üretimde Kullanılan Kimyasalların Kayıt Altına Alınması ve İzlenmesi yönetmeliği gereği, yaş meyve ve sebze üreticilerinin, kayıtlarıyla, Tokat İl Tarım Müdürlüğünün istatistik kayıtları ve yöreyi iyi tanıyan Tarım İl Müdürlüğü teknik elemanlarının yardımları araştırmanın yürütüleceği popülasyonun belirlenmesinde oldukça kolaylık sağlamıştır. Buna göre araştırma bölgesinde yer alan ve yoğun olarak sırık domates üretimi yapan 29 köyün olduğu tespit edilmiştir. Ancak bu köylerin kapladığı alandaki tüm tarım işletmeleri ile anket yapmak gerek zaman ve gerekse maddi imkânların sınırlılığı nedeniyle mümkün olmadığından, yöreyi temsil edecek sayıda 9 adet köy (Taşlıçiftlik, Küçükbağlar, Söngüt, Güryıldız, Büyükyıldız, Emirseyit, Kızılköy, Gözova, Çöreğibüyük köyleri) Gayeli Örnekleme yöntemi ile belirlenmiştir.

3.2.1.2. Örneğe Giren İşletmelerin Seçiminde Uygulanan Yöntem

Bu aşamada örneğe giren köylerden sırık domates faaliyeti ile uğraşan tarım işletmelerinden kaç tanesine anket uygulanacağı ve bu işletmelerin hangileri olacağı belirlenmiştir.

Tokat İl Tarım Müdürlüğü kayıtlarından faydalanılarak ilgili köylerde toplam 638 adet işletmenin domates ürettiği belirlenmiştir (Anonim 2008b). Popülasyonun tamamı için hesaplanan Varyasyon katsayısı (Değişim katsayısı) hesaplanmış %74,97= %75 bulunmuştur. Değişkenlik katsayısının hesabında; C.V. (Değişkenlik Katsayısı) = (S /x)*100 formülü kullanılmıştır. Formülde; S = verilerin standart sapmasını,

x = verilerin aritmetik ortalamasını göstermektedir. Bu popülasyon yüksek derecede varyasyon gösterdiğini ifade etmektedir. Bu nedenle popülasyonun tabakalandırılarak incelenmesinin daha uygun olacağı düşünülmüştür. Popülasyon tabakalandırma işleminde işletmeler daha sonra domates ekiliş alanları itibariyle sıraya konulmuş ve dağılım grafiği çizilmiştir.

Grafik dikkate alındığında popülasyonun tümünün bir arada incelenmesi yerine benzer işletmelerin bir araya getirildiği homojen gruplar oluşturularak, incelenmesinin daha uygun olacağı düşünülmüştür. Böylece grafik dağılımındaki kırılmalar dikkate alınarak araştırma popülasyonunu oluşturan işletmeler normal dağılım gösterecek şekilde 1-5 da ve 5 da’dan büyük olanlar olarak iki tabakaya ayrılarak incelenmesi uygun görülmüştür. Araştırma popülasyonundan örnek hacminin belirlenmesi ve her bir tabaka için örnek hacminin belirlenmesinde Tabakalı Tesadüfi Örnekleme Yöntemlerinden Neyman yöntemi kullanılmıştır (Esin ve ark., 2001, Çiçek ve Erkan, 1996).

∑

∑

Eşitlikte; n = örnek hacmini,

Nh = h'ıncı tabakaya ait örnekleme çerçevesindeki işletme sayısını, Sh = h'ıncı tabakadaki verilerin standart sapmasını,

Sh2 = h'ıncı tabakadaki verilerin varyansını,

N = örnekleme çerçevesindeki toplam işletme sayısını,

D= d / z dir. d = ortalamadan belli bir % sapmayı, d = x . % sapma Z = güven aralığı için t tablo değerini ifade etmektedir.

Araştırmada örnek hacminin belirlenmesinde %99 güven sınırları içerisinde (z =2,58) ve ortalamadan sapmayı ifade eden %10 hata payı ile çalışılmıştır.

Bu şekilde toplam örnek hacmi 83 adet olarak belirlenmiştir. Daha sonra tabakalara göre örneğe çıkacak işletme sayısının belirlenmesinde aşağıdaki formül kullanılmıştır (Esin ve ark., 2001, Çiçek ve Erkan, 1996).

∑

=

S

N

n

S

N

n

*

*

)

*

(

Buna göre her bir gruba giren örnek sayıları, birinci tabakada 470 işletmede 35 işletme, ikinci tabakada 168 işletmede 48 işletme bulunmuştur. Her tabakadan örneğe çıkacak işletme sayıları belirlendikten sonra hangi işletmelerle anket uygulanacağının belirlenmesinde ise basit tesadüfi sayılar tablosu kullanılmıştır. Örneğe seçilen işletmelerle anket yapılamama ihtimali dikkate alınarak %20 oranında yedek işletme belirlenmiştir. Popülasyonu oluşturan işletmelerin tabakalara göre dağılımı ve her tabakadan örneğe seçilen işletme sayısı Çizelge 3.1’de verilmiştir.

Çizelge 3.1. Popülasyonu oluşturan işletmelerin tabakalara göre dağılımı ve örneğe giren işletme sayısı

Tabaka No Tabaka Sınırı (da) x Tabakadaki İşletme Sayısı (adet) (Nh) Standart Sapma (Sh) Nh * Sh Nh * (Sh)2 Örnek Hacmi (adet) 1 1 - 5 3,39 470 1,17 549,90 643,38 35 2 5 - + 10,08 168 4,44 745,92 3311,88 48 TOPLAM 5,15 638 3,86 1295,82 9505,94 83

3.2.2. Örneğe Giren İşletmelerde Anket AşamasındaUygulanan Yöntem

Tarım işletmeciliği alanında araştırma yapılırken materyalin toplanması aşamasında uygulana bilecek çeşitli yöntemler mevcuttur. Bunlar; muhasebe kayıtlarından yararlanma, direkt mülakat yöntemi ve posta sörveyi olarak özetlenebilir (Çiçek ve Erkan, 1996). Bu araştırmada anketler üreticilerle yüz yüze görüşülerek direkt mülakat yöntemi ile doldurulmuş ve daha önceden hazırlanmış anket formları kullanılmıştır. Yapılan anketlerde; işletmenin yapısı, arazi varlığı, ürün deseni, üretim faaliyeti ve geliri, üretim yöntemleri, kullanılan girdiler ve uygulamalar, hasat zamanı, verim, sınıflandırma, ambalajlama, örgütlenme, nakliye, satış, pazarlama ve sorunlar ile ilgili sorulara yer verilmiştir. Anket formu ek’te sunulmuştur.(Ek-A)

3.2.3. Analiz Aşamasında Uygulanan Yöntem

Yapılan anket formları dikkatli bir şekilde incelenmiş üzerinde gerekli hesaplama ve düzenlemeler yapılmış, daha sonra kodlanan veriler Microsoft Excel programı kullanılarak bilgisayara girilmiştir. Böylece veriler analize ve değerlendirmeye hazır hale getirilerek gerekli hesaplamalar yapılmıştır. Verilerin analiz ve değerlendirilmesinde; yüzde ve aritmetik ortalamalar ile verilerin özelliklerine göre gruplar arası karşılaştırmalarda Khi Kare testi gibi istatistikî tekniklerden yararlanılmıştır. Elde edilen sonuçlar çizelge ve şekiller ile sunulmuştur.

4. DÜNYA’DA VE TÜRKİYE’DE DOMATES ÜRETİMİNİN GENEL DURUMU

4.1. Dünya’da Domates Üretimi ve Durumu

Genelde tarım üretimi, özelde de yaş sebze meyve üretimi temel besin maddelerinin sağlanmasının yanı sıra sağlıklı beslenmenin de temini bakımdan hayati önem taşımaktadır. Dünyada 2007 yılı verilerine göre toplam yaş sebze ve meyve üretimi 1 393 143 853 tondur. Dünyada toplam yaş sebze ve meyve üretiminin %64,1’ini sebzeler, %35,9’unu ise meyveler oluşturmaktadır (Anonim 2008a). Çizelge 4.1 incelendiğinde 2000-2007 yılları arasında dünya sebze üretiminin her yıl düzenli olarak

arttığı görülmektedir. Dünyada 889 742 585 ton sebze üretimi içinde Türkiye 20 393 552 ton üretim miktarı ve %2,3’lük bir payla Çin, Hindistan ve ABD’den sonra

dördüncü sırada yer almaktadır ( Anonim 2007a).

Çizelge 4.2. Dünya yaş sebze ve meyve üretim miktarları (milyon ton)

Kaynak: www.fao.org.tr. 2007

Sebze üretimi ve tüketimi içerisinde domates, Dünyada ve Türkiye’de en çok üretilen, tüketilen ve ticarete konu olan tarım ürünlerinin başında olması, sağlık ve beslenme yönünden vazgeçilmez ürünlerden olması ve gıda sanayinde dondurulmuş konserve, salça, ketçap, turşu gibi çok çeşitli kullanım alanına sahip olması nedeniyle, en başta gelen sebzeler arasında yer almaktadır (Aybak ve Kaygısız, 2004). Dünyada domates üretimi 1995-2003 yılları arasında % 30 oranında artarak 2004 yılında üretim 113 milyon ton AB ülkelerinde %16 artarak 15 milyon ton, Türkiye’de ise % 35 oranında artarak 9,8 milyon tona yükselmiştir. Dekara ortalama verim ise dünyada 2,6 ton,

Sebze üretimi Meyve üretimi Toplam üretim

2000 748 125 979 472 600 919 1 220 726 898 2001 779 358 331 474 081 000 1 253 439 331 2002 812 257 295 484 134 641 1 296 391 936 2003 841 460 320 490 300 185 1 331 760 505 2004 873 417 121 511 513 857 1 384 930 978 2005 891 182 896 516 623 229 1 407 806 125 2006 889 742 585 496 351 369 1 386 093 954 2007 893 432 504 499 711 349 1 393 143 853

Türkiye’de 4,2 ton civarında gerçekleşmektedir (Anonim, 2004). Domates üreten ülkelerin başında Çin gelmekle birlikte bunu sırasıyla ABD, İtalya, Türkiye, Mısır, Hindistan, İran, İspanya, Brezilya, Meksika izlemektedir (Anonim, 2001a). 2006 yılı verilerine göre dünya domates üretiminde Avrupa Birliği (AB), Çin ve ABD’ den sonra Türkiye dördüncü sırada yer almaktadır (Anonim, 2006a). Ekim alanı bakımından da yine ilk sırayı Çin alırken bunu Hindistan, Mısır ve ABD izlemektedir. Türkiye ise ekim alanı bakımından dünyada beşinci sırada ve dünya domates ekim alanlarının % 5,2'sine sahiptir (Anonim, 2001b ). Hindistan ve Mısır gibi ülkeler ekim alanı bakımından Türkiye'nin üzerinde yer almalarına rağmen verimde Türkiye'den daha alt sıralarda bulunmaktadırlar.

AB ülkeleri sebze ithalatını topluluk dışındaki ülkelerden yapmaktadır. Topluluk ülkeleri sebze ithalatının %9’unu Türkiye’den karşılamaktadır. AB ülkeleri lahananın %51’ini, marulun %35’ini, havucun %62’sini ve keberenin (kapari) %94’ünü Türkiye’den ithal etmektedir. Bunların yanında Türkiye’de fazla miktarda üretilen tatlı mısır, soğan, fasulye, turşuluk hıyar, kabak, domates gibi türleri ithal etme yüzdeleri düşüktür. Bunda; üretilen ürünlerin kalitelerinin istenen özelliklerde olmamasının önemli etkisi bulunmaktadır (Yanmaz ve ark, 2002).

Çizelge 4.2’ye bakıldığında, Türkiye tek başına AB (27)’nin domates üretiminin yarısından fazlasını üretmektedir. Hektara verimin AB ortalamasının altında gerçekleştiği görülmektedir. Ülkelere göre verim farklılıklarında üretim teknolojisi önemli olup, özellikle son yıllarda topraksız tarım teknikleriyle yapılan üretimde geleneksel yöntemlere göre daha yüksek verim alınması bu farklılıklarda önemli rol oynamaktadır.

Domates, AB’de üretilen tüm sebzeler içerisinde %28 ile ilk sırada yer almaktadır. Türkiye’de üretilen domatesin sanayide kullanılma oranı AB’nin 1/3’ü kadardır. AB’deki toplam domates üretiminin %41’ini üreten İtalya en önemli ülke konumundadır ve yıllık kişi başına tüketimi yaklaşık 66 kg’dır. AB’de ortalama tüketim ise kişi başına yaklaşık 29 kg’dır Bu rakamlara bakıldığında Türkiye’nin hem üretim miktarı bakımından daha da geliştiği görülmektedir (Anonim 2006b).

Çizelge 4.2. AB ve Türkiye’de domates üretimi ve verimi

Üretim (1000 ton) Verim (ton/ha)

2003 2004 2005 2003 2004 2005 EU25 17 961 17 332 16 995 62,2 55,8 57,9 EU27 19 208 18 900 17 713 54,3 49,5 51,3 İspanya 3 947 4 383 4 651 62,7 62,7 64,7 İtalya 6 652 7 683 7 187 50,9 52,9 51,8 Portekiz 894 1 201 1 085 71,8 85,6 79,3 Yunanistan 1 830 2 030 1 714 45,9 51,8 49,4 Türkiye 9 820 9 440 10 050 46,3 46,1 50,0 Türkiye(%) 51,1 49,9 56,7 85,3 93,1 97,5 Kaynak: www.fao.org.tr , 2006

4.2. Türkiye’de Domates Üretimi ve Durumu

Türkiye’de mevcut bulunan yüzlerce meyve ve sebze ürünü ticari amaçlı olarak üretilirken bunların arasında az sayıda meyve ve sebze ürünü ekonomik anlamda önemli bir yere sahiptir. 2000 yılı üretim miktarlarına göre, domates %40 ile toplam sebze üretimi içerisinde ilk sırada yer almaktadır. Onu sırasıyla, %8 ile hıyar, %6 ile biber, %4 ile patlıcan, %2 ile fasulye, %1 ile taze soğan ve bezelye izlemektedir. Aynı zamanda bu ürünlerin toplam bitkisel üretim içindeki payı miktar olarak %14 ve üretim değeri ise yaklaşık %16’dır (Akbay ve ark., 2005).

2005 yılı itibariyle dünya taze domates üretiminin %7,9’u Türkiye tarafından gerçekleştirilmiştir. Türkiye’de domates verimi dekara 2005 yılı itibariyle ortalama 3,73 ton/da olup, bu değer dünya ortalamasının (dünya ortalaması 2,70 ton/da) üzerindedir. Ancak 25 üyeli AB’deki veriminden (AB ort. 5,87 ton/da) düşüktür (Anonim, 2006a).

Çizelge 4.3’de sebze üretim miktarına göre, toplam 20 070 268 ton sebze üretimi içerisinde domates 9 945 043 ton ile birinci sırada yer almakta daha sonra 5 547 810 ton

ile kavun - karpuz, 1 674 580 ton ile hıyar, 1 449 558 ton ile biber(sivri), 863 737 ton ile patlıcan en az sebze üretiminde ise 36 992 ton ile bamya izlemektedir.

Çizelge 4.3. Türkiye’de yıllara göre sebze üretimi (ton)

2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Bamya 30 000 31 000 35 500 43 000 36 000 36 843 36 992 Balkabağı 80 000 65 000 73 000 72 000 74 000 76 632 70 740 Kavun- Karpuz 5 795 000 6 395 000 5 950 000 5 575 000 5 795 000 5 570 911 5 457 810 Kabak-Sakız 305 000 280 000 295 000 292 000 294 000 288 336 262 142 Hıyar 1 740 000 1 670 000 1 780 000 1 725 000 1 745 000 1 799 613 1 674 580 Patlıcan 945 000 955 000 935 000 900 000 930 000 924 165 863 737 Domates 8 425 000 9 450 000 9 820 000 9 440 000 10 050 000 9 854 877 9 945 043 Biber (Dolmalık) 410 000 410 000 420 000 375 000 400 000 392 617 357 246 Biber (Sivri-Salça) * 1 150 000 1 340 000 1 370 000 1 325 000 1 429 000 1 449 558 1 401 978 Toplam 18 880 000 20 596 000 20 678 500 19 747 000 20 753 000 20 393 552 20 070 268

Kaynak: Türkiye İstatistik Kurumu(TUİK), Ankara, 2008

* 2006 yılından itibaren Biber, dolmalık, sivri ve salçalık olarak sınıflandırılmıştır.

2007 verilerine göre; Türkiye’de üretilen toplam 29 922 021 ton sebzenin %33,2’si yani 9 945 043 tonu domates üretimi olup, bunun 6 971 650 tonu sofralık, 2 973 393 tonu sanayilik olarak gerçekleşmektedir (Anonim, 2008b). Türkiye’de meyve ve sebze üretiminin illere göre dağılımında Antalya, Bursa, İzmir, Mersin ve Samsun, toplam üretimin %38,7’sini karşılamaktadır. (Akbay ve ark., 2005).

Türkiye’de üretilen domatesin yaklaşık %25-30’u işlenmekte, kalan miktar taze tüketime konu olmaktadır. İşlemeye alınan toplam miktarın %80’i salça, %15’i konserve domates, kalan kısım ise ketçap, domates suyu vb. domates ürünlerinin üretimi için kullanılmaktadır. Domates salçasının hammaddesi olan sanayi tipi domates iç piyasadan ve sözleşmeli ekim yoluyla temin edilmektedir (Anonim, 2001b).

içerisinde, sofralık domates 7 067 000 ton, salçalık domates 2 983 000 ton olduğu görülmektedir. 2007 yılında ise, sofralık domates 6 971 650 ton, salçalık domates ise 2 973 393 ton olduğu görülmektedir (Anonim, 2008b). 2007 yılında, 2005 yılına göre düşüş görülmektedir. Buna neden olarak iklim şartlarının elverişsiz olması gösterilebilir. Çizelge 4.4 Türkiye’nin yıllara göre domates üretimi (ton)

Toplam Domates sofralık Domates salçalık

2000 8 890 000 - - 2001 8 425 000 - - 2002 9 450 000 - - 2003 9 820 000 - - 2004 9 440 000 - - 2005* 10 050 000 7 067 000 2 983 000 2006 9 854 877 6 912 745 2 942 132 2007 9 945 043 6 971 650 2 973 393

Kaynak: TUİK, Ankara

*2005 yılından itibaren domates üretimi sofralık ve salçalık olarak sınıflandırılmaya başlamıştır.

4.3. İhracat

Çizelge 4.5’de toplam ihracat içerisinde en yüksek paya sahip beş alt sektör verilmiştir. Alt sektör bazında ihracat değerlerindeki değişim oranları ve ihracat hacimlerine bakıldığında, 2007 yılı Ocak-Haziran döneminde 2006 yılının aynı dönemine göre yaş sebze ve meyve ihracatı artışı miktar olarak %12, parasal olarak %32 artarak 734,4 milyon dolara ulaşmıştır (Anonim, 2007b).

Çizelge 4.5. Tarımsal ürünlerin toplam ihracat içindeki oranı ( 2007 1.dönem)

Oranı (%) Miktarı (milyon $)

Hububat, bakliyat, yağlı tohumlar 2,6 1 230 Ağaç mamulleri ve orman ürünleri 1,9 961,5 Yaş meyve ve sebze 1,5 734,4 Fındık ve mamulleri 1,1 561