Anabili m Dalı: Şehi r ve Böl ge Pl anl a ma Progra mı: Şehi rsel Tasarı m
İSTANBUL TEKNİ K ÜNİ VERSİ TESİ FEN Bİ Lİ MLERİ ENSTİ TÜS Ü
BEYOĞLU HAN VE PAS AJ LARI NI N KULLANI MI VE YENİ DEN CANLANDI RI LABİ LMELERİ İ Çİ N
Bİ R ARAŞTI RMA
YÜKSEK Lİ SANS TEZİ Mi mar Özbek KAZANÇ
ĠSTANBUL TEKNĠ K ÜNĠ VERSĠ TESĠ FEN BĠ LĠ MLERĠ ENSTĠ TÜS Ü
BEYOĞLU HAN VE PAS AJ LARI NI N KULLANI MI VE YENĠ DEN CANLANDI RI LABĠ L MELERĠ Ġ ÇĠ N
BĠ R ARAġTI RMA
YÜKSEK LĠ SANS TEZĠ Mi mar Öz bek KAZANÇ
(502981216)
MAYI S 2002
Tezi n Enstitüye Veril diği Tari h : 13 Mayı s 2002 Tezi n Savunul duğu Tari h : 31 Mayı s 2002
Tez Danı Ģ manı : Doç. Dr. Nil gün ERGUN
Di ğer Jüri Üyel eri : Prof. Dr. Cengi z GĠ RĠ TLĠ OĞLU Prof. Dr. Ahsen ÖZS OY
ÖNS ÖZ
19. yy’ı n ve 20. yy’ı n başl arı ndan parl ak bir döne m yaşa mı ş ol an Beyoğl u pasajl arı ve hanl arı, değişen sosyal yapı ve yaşa m koşulları sonucunda za manl a niteli kl eri il e uyuş mayan f onksi yonl ar barı ndır maya başl a mışl ar yada t er kedil mişl er dir. Bu t ez il e 19. yy da Pari s’t eki benzerl eri ör nek alı narak yapıl mış ol an bu Beyoğl u pasajl arı nı canl andırabil mek ve günü müz kent yaşantısı nda tekrar r ol al abil mel eri ni sağl a mak içi n bir araştır ma yapıl mıştır.
Bu t ez çalış ması nı n hazırl an ması nda sırası nda bana s ür ekli dest ek ol up yol göst eren değerli hoca m Doç. Dr. Ni l gün Er gun’a teşekkürleri mi sunarı m.
Ma yı s, 2002 Özbek Kazanç
İ Çİ NDEKİ LER TABLO Lİ STESİ vı ŞEKİ L Lİ STESİ vıı ÖZET xı v SUMMARY xvı 1. Gİ Rİ Ş 1
2. TANI MLAR VE KAVRA MLAR 4
2. 1. Ha nl arı n Tür kl er’ deki Gelişi mi 4
2. 2. Os manlı Devri nde Han Ti pl eri 5
2. 2. 1. Yol üzeri nde kur ul anl ar hanl ar 5
2. 2. 2. Şehirl er de kur ul anl ar hanlar 6
2. 3. Batı Topl u ml arı nda Hanl ara Veril en Adl ar, Batı Mi safirhanel eri 6
3. İ STANBUL HANLARI 8
3. 1. İst anbul Hanl arı nı n Tari hsel Gelişi mi Ve Kazandı kl arı Özelli kl er 8
3. 1. 1. 15. yüzyıl han ti pi 8
3. 1. 2. 16. yüzyıl han ti pi 9
3. 1. 3. 17. yüzyıl han ti pi 9
3. 1. 4. 18. yüzyıl han ti pi 9
3. 1. 5. 19. yüzyıl han ti pi 10
3. 2. Şehir İçi Os manlı Hanl arı nı n Fonksi yonl arı na Göre Batılıl aş ma Süreci nde
İstanbul’da Bul dukl arı Karşılı kl ar 11
3. 2. 1. Yol cu hanl arı 11
3. 2. 2. Mi safirhane hanl arı 14
3. 2. 3. Ti caret hanl arı 15
4. 19. YY DA AVRUPA’ DA ORTAYA ÇI KAN YENİ Bİ R YAPI TÜRÜ :
PAS AJ 21
4. 1. Pasaj Mi marisi Ol uşu muna Ve Gelişi mine Etki Eden Fakt örler 21
4. 1. 1. Bili msel geliş mel er 21
4. 1. 2. Sosyo- ekono mi k geliş meler 22
4. 1. 4. Çevresel fakt örler 23
4. 1. 5. Şehirleri n dokusu 24
4. 2. Pl an Mekan Anl ayı şı ve Taşı dı kl arı Fonksi yonl ar Yönünden Han ve Pasajları n Os manlı Ti caret Yapıl arı İle Karşılaştırıl ması 25
4. 3. Batı Topl u munda Pasajl arı n Yeri 29
4. 3. 1. 19. yy’da Avr upa’da Yapıl an Pasajlardan Örnekl er 29 5. BATI LI LAŞ MA SÜRECİ NDE AVRUPA PASAJ LARI’ NI N
İSTANBUL’ DAKİ YANSI MASI VE BEYOĞLU ÖRNEĞİ 44
5. 1. Beyoğl u’nun Tanıtımı 44
5. 2. Batılılaş ma Sür eci nde Beyoğl u’ nun Deği şi mi ve Geli şi mi 47 5. 2. 1. 19. yy da Beyoğl u’ nun gelişi m ve deği şi mi ni et kileyen ol ayl ar 47 5. 2. 2. Cu mhuri yet sonrası ndan günü müze kadar ki döne mde Beyoğl u’ nun
sosyal ve fi zi ksel yapı sındaki deği şi mler 50
6. BEYOĞLU HAN VE PAS AJ LARI NI N KULLANI MI VE YENİ DEN
CANLANDI RI LABİ LMELERİ İ Çİ N Bİ R ARAŞ TI RMA 57
6. 1. Beyoğl u’ nun Varlı ğı nı Sür düren Hanl arı ve Pasajları nı n
Değerl endiril mesi 60
6. 1. 1. Geçitl eri ni n dur u muna gör e han ve pasajl ar 60 6. 1. 1. 1.Geçitl eri kull anıl an han ve pasajl ar 60 6. 1. 1. 2.Geçitl eri kull anıl mayan pasaj ve hanl ar 86 6. 1. 2. Fonksi yonl arı na göre han ve pasajl ar 114
6. 1. 2. 1.Ge neli nde belirli bir takım f onksi yonl arı barı ndıran han
ve pasajl ar 114
6. 1. 2. 2. Sadece ze mi n katl arı nda foksi yon barı ndıran han ve
pasajl ar 114
6. 1. 2. 3. Ta ma mı boş ol an han ve pasajl ar 114
6. 2. Beyoğl u’ nun Kaybol an Ha n ve Pasajl arı 116
6. 2. 1. Yeri ne yeni bir pasaj yapılan yada geçit i mkanı veren bir yapı
yapıl an han ve pasajl ar 116
6. 2. 2. Yeri ne yeni bir geçit i mkanı ver meyen bir bi na yapıl an han
ve pasajl ar 119
6. 3. Pasajl arı n İncel en mel eri Sonucunda Tespit Edil en Sor unl ar ve
7. BEYOĞLU HAN VE PAS AJ LARI NI N YENİ DEN CANLANDI RI LMASI VE YAYA Sİ RKÜLAS YONUNA KATI LMASI İÇİ N AS MALI MESCİ T
SOKAĞI- TÜNEL MEYDANI ARASI NDA BİR DENE ME 133
7. 1. Çalı ş ma al anı nı n t anı mı 133
7. 2. Fi zi ksel anali zl er 134
7. 2. 1. Ze mi n kat anali zi 134
7. 2. 2. Üst kat anali zi 135
7. 2. 3. Bi na dur u mu 136
7. 2. 4. Bi na kat yüksekli ği 137
7. 2. 5. Bi na yapı m t arzı 138
7. 2. 6. Ar azi değerl eri 138
7. 3. Beyoğl u As malı Mescit-Tünel Ar ası ndaki Han Ve Pasajl arı n Yeni den
Canl andırıl ması Ve Yaya Sirkül asyonuna Katıl ması İçi n Bir Dene me 141
8. DEĞERLENDİ RME VE SONUÇ 154
KAYNAKLAR 157
EKLER 161
TABLO Lİ STESİ
Sayf a no
Tabl o 6. 1 Pasajl arı n fonksi yonl arı na ve geçitl eri ne göre sı nıfl andırıl ması . . . 117
Tabl o 7. 1 Ze mi n kat arazi kull anı mı . . . 134
Tabl o 7. 2 Üst kat kull anı mı . . . 135
Tabl o 7. 3 Bi na dur u mu. . . 136
Tabl o 7. 4 Bi na kat yüksekli ği . . . 137
Tabl o 7. 5 Bi na yapı m t arzı . . . 138
Tabl o 7. 6 Ze mi n kat fonksi yon anali zi. . . 145
Tabl o 7. 7 1. Kat fonksi yon anali zi . . . 143
Tabl o 7. 8 2. Kat fonksi yon anali zi . . . 147
Tabl o 7. 9 3. Kat fonksi yon anali zi . . . 145
Tabl o 7. 10 4. Kat fonksi yon anali zi . . . 149
Tabl o 7. 11 5. Kat fonksi yon anali zi . . . 147
Tabl o 7. 12 6. Kat fonksi yon anali zi . . . 151
Tabl o 7. 14 7. Kat fonksi yon anali zi . . . 149
vii
ŞEKİ L Lİ STESİ
Sayf a no
Şekil 4. 1 Hanl ar ve çarşı dokusu (İst anbul kapalı çarşısı) . . . 26
Şekil 4. 2 Tür k kapalı çarşı kesiti . . . 28
Şekil 4. 3 Pasaj kesiti . . . 27
Şekil 4. 4 Tür k çarşısı fonksi yon ilişkisi . . . 28
Şekil 4. 5 Pal as Royal, 1815 . . . 31
Şekil 4. 6 Paris’i n röper nokt al arı nı n işaretlendi ği harita . . . 32
Şekil 4. 7 Paris pasajlarını n yoğun ol arak bul unduğu “ Mon mart e” böl gesini n haritası . . . 33
Şekil 4. 8 Rest ore edilerek yeni den hi z met e giren Vivi enne Pasajı . . . 33
Şekil 4. 9 Vi vi enne Pasajı’nı n girişi . . . 35
Şekil 4. 10 Vi vi enne Pasajı’nı n iç gör ünüşü . . . 34
Şekil 4. 11 Vi vi enne Pasajı’nı n iç gör ünüşü . . . 34
Şekil 4. 12 Col bert “galleria”sı . . . 36
Şekil 4. 13 Col bert Pasajı iç gör ünüşü . . . 35
Şekil 4. 14 Col bert Pasajı’nı n bugünkü gör ünü mü . . . 35
Şekil 4. 15 1810’ da Panora ma Pasajı . . . 36
Şekil 4. 16 Panora ma Pasajı’nı n geçen yüzyıl daki müşt eri profili . . . 36
Şekil 4. 17 Jouffroy Pasajı . . . 37
Şekil 4. 18 Ver deau Pasajı . . . 38
Şekil 4. 19 Choi seul Pasajı, XI X. Yüzyıl . . . 39
viii
Şekil 4. 21 Choi seul Pasajı, giriş . . . 39
Şekil 4. 22 Choi seul Pasajı’na içeri den bakış . . . 39
Şekil 4. 23 Ver o- Dodat .pasajı’nı n girişi . . . 40
Şekil 4. 24 Ver o- Dodat Pasajı’nı n girişi . . . 40
Şekil 4. 25 Bar ometre Pasajı . . . 40
Şekil 4. 26 Brady Pasajı ... .... . . . 41
Şekil 4. 27 Brady Pasajı . . . 41
Şekil 4. 28 Brady Pasajı . . . 41
Şekil 4. 29 Grand Cerf . . . 43
Şekil 4. 30 Grand Cerf . . . 42
Şekil 4. 31 Grand Cerf . . . 42
Şekil 4. 32 Grand Cerf . . . 42
Şekil 4. 33 Pasaj Industrie . . . 43
Şekil 4. 34 Pasaj Industrie . . . 43
Şekil 4. 35 Pasaj Prado . . . 43
Şekil 4. 36 Pasaj Prado . . . 43
Şekil 5. 1 1520' de İstanbul- Vavassore . . . 45
Şekil 5. 2 17. yy da Gal ata ve İstanbul . . . 45
Şekil 5. 3 1721' de Gal at a . . . 46
Şekil 5. 4 1761' de Gal at a ve Pera- Bert el e . . . 46
Şekil 5. 5 1845’ de Gal ata ve Pera . . . 50
Şekil 5. 6 İsti kl al Caddesi’ndeki öne mli yapılar . . . 56
Şekil 6. 1 Beyoğl u han ve pasajları . . . 58
Şekil 6. 2 19. yy sonu 20. yy başı nda İsti kl al Caddesi . . . 59
Şekil 6. 3 Tünel Pasajı . . . 60
i x
Şekil 6. 5 Tünel Pasajı’nın meydana bakan giriş kapı sı . . . 63
Şekil 6. 6 Tünel Pasajı’nın Sü mbül Sokağı na açılan kapısı . . . 63
Şekil 6. 7 Tünel Pasajı’nı n Ensi z Sokağı’na açılan kapısı . . . 63
Şekil 6. 8 Oli vo ve Panaia Geçitleri Pl anl arı . . . 65
Şekil 6. 9 Oli vo ve Panaia Geçitleri Cephel eri . . . 65
Şekil 6. 10 Oli vo ve Panai a Pasajları nı birleştiren sokak. . . 67
Şekil 6. 11 Panai a Pasajı’nı n İsti kl al Caddesi nden görünüşü . . . 67
Şekil 6. 12 Oli vo pasajı’nı n İsti kl al Caddesi’nden görünüşü . . . 67
Şekil 6. 13 Panai a ve Olivi o Geçitleri ni n, Hacapulo Pasajı ve Kilise ile ol an ilişkisi68 Şekil 6. 14 Hacapul o Pasajı Pl anı . . . 68
Şekil 6. 15 Hacapul o Pasajı cephesi . . . 68
Şekil 6. 16 Hacapul o Pasajı’nı n avl usu . . . 70
Şekil 6. 17 Hacapul o Pasajı . . . 70
Şekil 6. 18 Hacapul o Pasajı’ndan panai a kilisesi ne geçiş . . . 71
Şekil 6. 19 Hacapul u Pasajı’nı n Meşr uti yet Caddesi’ndeki girişi . . . 71
Şekil 6. 20 Hacapul o Pasajı’ndan Panai a Kilisesi’ni n avl usuna kol onatlı böl ümün altı ndan çı kıl makt adır . . . 71
Şekil 6. 22 Hacapul o Pasajı’nı n İsti kl al Caddesi’nden gör ünüşü . . . 71
Şekil 6. 23 Panai a Kilisesi’ni Kallavi Sokak’a bağlayan geçit . . . 72
Şekil 6. 24 Panai a Kilisesi’ni n Avl usundan Meşr uti yet Caddesi’ne açılan kapı . . . 72
Şekil 6. 24 Avr upa Pasajı . . . 72
Şekil 6. 25 Avr upa Pasajı’nı n Meşr uti yet Caddesi’nden gör ünüşü . . . 73
Şekil 6. 26 Avr upa Pasajı’nı n Meşr uti yet Caddesi üzeri ndeki kapısı . . . 73
Şekil 6. 27 Çi çek Pasajı Pl anı . . . 74
Şekil 6. 28 Çi çek Pasajı Cephesi . . . 74
Şekil 6. 29 Çi çek pasajı’nı n İsti kl al Caddesi’nden görünü mü . . . 75
x
Şekil 6. 31 1946 Suat Nirven harital arı ndan; Çi çek Pasajı, o za man daha otel ol an
Tokatlı yan Ot eli Üç Horan Kilisesi ve Balı k Pazarı . . . 76
Şekil 6. 32 Tokatlı yan Pasajı pl anı . . . 77
Şekil 6. 33 Tokatl ayan Pasajı Cephesi . . . 77
Şekil 6. 34 Tokatlı yan Pasajı (hanı) nı n İsti kl al Caddesi’nden gör ünüşü . . . 78
Şekil 6. 35 Anadol u Pasajı Pl anı . . . 78
Şekil 6. 36 Anadol u Pasajı Cephesi . . . 79
Şekil 6. 37 İsti kl al Caddesi girişi nden Anadol u pasajı na bakış . . . 80
Şekil 6. 38 Al yon sokağı girişi nden Anadol u pasajı na bakış . . . 80
Şekil 6. 39 Afri ka Pasajı pl anı . . . 81
Şekil 6. 40 Afri ka Pasajı’nı n Küçük Par makkapı Sokak Girişi nden gör ünü . . . 81
Şekil 6. 41 Anabal a Pasajı . . . 82
Şekil 6. 42 Ahududu Pasajı . . . 82
Şekil 6. 43 Suri ye Pasajı pl anı . . . 82
Şekil 6. 44 Suri ye Pasajı cephesi . . . 83
Şekil 6. 45 Suri ye Pasajı’nı n İsti kl al caddesi’nden gör ünü mü . . . 84
Şekil 6. 46 Suri ye pasajı’nı n içeri den gör ünü mü . . . 84
Şekil 6. 47 Suri ye Pasajı’nı öret en ca m- çeli k konstrüksüyon ışı klı k . . . 84
Şekil 6. 48 Fransı z ( Nil) Pasajı pl anı . . . 85
Şekil 6. 49 Nil Pasajı’nı n içi nden bir gör ünüş . . . 85
Şekil 6. 50 Nil Pasajı’nı n As malı Mescit Cadddesi üzeri ndeki kapısı . . . 85
Şekil 6. 51 Hal ep Pasajı pl anı . . . 86
Şekil 6. 52 Hal ep Pasajı cephesi . . . 86
Şekil 6. 53 Hal ep Pasajı’nı n İsti kl al Caddesi üzerindeki girişi . . . 87
Şekil 6. 54 Lorando ( Topal oğl u) Pasajı . . . 88
Şekil 6. 55 Lorando Pasajı’nı n Meşr uti yet Caddesi Üzeri nden gör ünüşü . . . 88
xi
Şekil 6. 57 Lütfullah Pasajı’nı n Kal yoncukull uk Caddesi üzeri ndeki girişi . . . 89
Şekil 6. 58 1951 tari hli Suat Nirven haritası nda Lütfullah Pasajı, Aznavur, Hacapul o Pasajları ile Tüt üncü Geçi di’ni n Meşr uti yet Caddesi çı kışları görül mekt edir. . 90
Şekil 6. 59 Sant a- Mari a Geçi di . . . 91
Şekil 6. 60 Sant a- Mari a Ki lisesi . . . 91
Şekil 6. 61 Sant a- Mari a Geçi di Pervititch haritasında gör ün mekt edir. . . 92
Şekil 6. 62 Sant a- Mari a Ki lisesi’ni n avl usundan giriş kapısı na bakış . . . 93
Şekil 6. 63 Bugün kullanıl mayan Sant a- Mari a geçi di ne açılan de mir kapı . . . . 93
Şekil 6. 64 Sant a Mari a kilisesi ne i nen mer di venl er. . . 93
Şekil 6. 65 Sant a – Mari a Geçi di ni n Post acılar . . . 93
Şekil 6. 66 Tüt üncü Geçidi . . . 94
Şekil 6. 67 Tüt üncü Geçidi . . . 94
Şekil 6. 68 Tüt üncü Geçidi’ni n İsti kl al Caddesi üzeri ndeki girişi . . . 94
Şekil 6. 69 Nar manlı Hanı pl anı . . . 95
Şekil 6. 70 Nar manlı Hanı cephesi . . . 95
Şekil 6. 71 Nar manlı Hanı’nı n avl usundan bakış. . . 96
Şekil 6. 72 Sof yalı Sokak üzeri ndeki Nar manlı Hanı’nda bul unan sanat atöl yesi . . 96
Şekil 6. 73 Nar manlı Hanı’nı Sof yalı Sokak’a bağl ayan bugün kull anıl mayan kapıl arı . . . 97
Şekil 6. 74 Uni on Han, Hayden Pasajı . . . 97
Şekil 6. 75 Uni on Han cephesi . . . 97
Şekil 6. 76 . Hayden Pasajı ve Patterson Geçitleri artı k Ku mbaracı Yokuşu’na bağl anmı yor. . . . 98
Şekil 6. 77 Hayden Pasajı’nı n ( Uni on Han’ı n) giriş kapısı . . . 99
Şekil 6. 78 Hayden Pasajı’ndan İsti kl al Caddesi’ne doğr u bakış . . . 99
Şekil 6. 79 Sol daki Uni on Han ile Sağdaki İsveç Konsol osl uğu arası ndaki Hayden Pasajı . . . 99
xii
Şekil 6. 81 Bott er apart manı Cephesi . . . 100
Şekil 6. 82 Pat erson ve Hayden Pasajları nı n Ku mbaracı yokuşu ile bağl antısı Per viti ch harit ası nda görül mekt edir. . . 101
Şekil 6. 83 Bott er Apartma nı’nı n içi ndeki Patterson Geçi di ne bağl anan kori dor 101
Şekil 6. 84 Patterson Apart manı . . . 101
Şekil 6. 85 Ha ms on Hanı . . . 102
Şekil 6. 86 Ha ms on Hanı’nı n Ye meni ci Abdüll atif Sokağa açılan cephesi . . . 102
Şekil 6. 87 Ha ms on Hanı’nı n Sof yalı Sokak’t an gör ünüşü . . . 102
Şekil 6. 88 Aznavur Pasajı pl anı . . . 102
Şekil 6. 89 Aznavur Pasajı cephesi . . . 103
Şekil 6. 90 Aznavur Pasajı’nı n Meşr uti yet Caddesi’ne açılan kori dor unun kapısı 104 Şekil 6. 91 Aznavur Pasajı’nı n İsti kl al Caddesi . . . 104
Şekil 6. 92 Aznavur Pasajı’nı n içeri den gör ünüşü . . . 104
Şekil 6. 93 Frederi ci Pasajı pl anı . . . 105
Şekil 6. 94 Fredereci Pasajı’nı n Meşr uti yet Caddesi üzeri nden gör ünü mü . . . 105
Şekil 6. 95 Per vititch haritası nda Frederi ci Pasajı . . . 106
Şekil 6. 96 Şar k Pasajı planı . . . 106
Şekil 6. 97 Şar k Pasajı cephesi . . . 106
Şekil 6. 98 Şar k Pasajı’nın İsti kl all Caddesi’nden gör ünüşü . . . 106
Şekil 6. 99 Petits- Cha mps Pasajı . . . 107
Şekil 6. 100 Pasajı n Deva geçi di ne bakan yönü . . . 107
Şekil 6. 101 Fresko Pasajı’nı n Meşr uti yet Caddesi üzeri ndeki cephesi . . . 109
Şekil 6. 102 El ha mr a Pasajı pl anı . . . 109
Şekil 6. 103 El ha mr a Pasajı cephesi . . . 109
Şekil 6. 104 El ha mr a Hanı’nı n iç gör ünüşü . . . 111
Şekil 6. 105 El ha mr a Hanı’nı n cephesi . . . 111
xiii
Şekil 6. 107 Ru meli Pasajı’nı n Mahyacı sokağa çıkı ş . . . 112
Şekil 6. 108 Ru meli Pasajı’nı n içi nde m bir gör ünüş . . . 112
Şekil 6. 109 1950 tari hli Suat Nirven haritası nda Ru meli Hanı gör ül mekt edir. . . 113
Şekil 6. 110 Aslı Han’ı n içeri den gör ünüşü . . . 117
Şekil 6. 111 Kal man Pasajı . . . 119
Şekil 6. 112 1950 tari hli Suat Nirven haritası nda; bugün yeri nde Oda Kul e İş Mer kezi’ni n bul unduğu Kal man Pasajı ve yi ne bugün yeri nde SSK’ nı n bul unduğu D’ Andri a Pasajı görül mekt edir. Haritada da aynı za manda bugün me vcut ol an El ha mr a Hanı’nı n ve Panai a Kilisesi’ni n Kall avi Sokağı çı kışları, Lor ando Pasajı ve Pi nt o-Fresko Pasajları da gör ülme kt edir. . . . 120
Şekil 6. 113 1950 tari hli Suat Nirven haritası nda, kaybol an D’ Andri a Pasajı ile birli kt e bugün hal a hayatı nı sürdüren Beyoğl u pasajları nı n bir böl ümü . . . . 121
Şekil 6. 114 Beyoğl u bölgesi ni n üni versitelerle olan yakı nlı k ilişkisi . . . 128
Şekil 7. 1 Ze mi n Kat Arazi Kull anı mı Yüzdel eri . . . 134
Şekil 7. 2 Üst Kat Kull anı mı Yüzdel eri . . . 135
Şekil 7. 3 Bi na Dur umu . . . 136
Şekil 7. 4 Bi na Kat Yüksekli ği . . . 137
Şekil 7. 5 Bi na Yapı m Tarzı . . . 138
Şekil 7. 6 Böl geni n analizl er sonucu karakt eristi k al anl ara ayrıl ması . . . 140
Şekil 7. 7 As malı Mescit- Tünel arası ze mi n kat fonksi yon analizi . . . 142
Şekil 7. 8 As malı Mescit- Tünel arası biri nci kat fonksi yon analizi . . . 144
Şekil 7. 9 As malı Mescit- Tünel arası i ki nci kat fonksi yon analizi . . . 144
Şekil 7. 10 As malı Mescit- Tünel arası üçüncü kat fonksi yon analizi . . . 146
Şekil 7. 11 As malı Mescit- Tünel arası dördüncü kat fonksi yon analizi . . . 146
Şekil 7. 12 As malı Mescit- Tünel arası beşi nci kat fonksi yon analizi . . . 146
Şekil 7. 13 As malı Mescit- Tünel arası altı ncı kat fonksi yon analizi . . . 148
Şekil 7. 14 As malı Mescit- Tünel arası yedi nci kat fonksi yon analizi . . . 148
Şekil 7. 15 As malı Mescit- Tünel arası ndaki han ve pasajları n canl andırıl ması ve yaya sirkül asyonuna katılması içi n yapılan bir çalış ma . . . 153
BEYOĞLU HAN VE PAS AJ LARI NI N KULLANI MI VE YENİ DEN CANLANDI RI LABİ LMELERİ İ Çİ N Bİ R ARAŞTI RMA
ÖZET
İstanbul’da ve hatt a Tür ki ye’de benzerl eri olma yan 19. yy’ı n han ve pasajları batılılaş ma süreci nde Beyoğl u’nda yapıl mış özel yapıl ardır. 19. yy da birçok mi mari yapı da ve yenili k hareketi nde Fransa et kisi ol duğu gi bi, Beyoğl u pasajları nda da Paris pasajları nı n et kisi gör ül ür. Pasaj; sanayi devri mi sonucu ca m ve çeli ği n mi mari yapıl arda kull anıl maya başl anması il e ort aya çı kan ve deği şen sosyal ve ekono mi k şartlara bağlı ol arak t üketi m ve üreti mdeki artış sonucu t üketi min gerçekl eştiril di ği bir 19. yy yapı t ürüdür.
İl k yapıl dı kl arı yıllardan, 20. yy’ı n başl arı na kadar canlılı ğı nı kor umuş ol an Beyoğl u pasajları, değişen sosyal ve ekono mi k yapı sonucu fi zi ksel ve sos yal köhne meye uğra mışl ardır. Birçoğunun sadece ze mi n katı kull anırken, birçoğunun da geçit özelli kl eri kull anıl ma makt adır. Şehir i çi ndeki mer kezi konu ml arı ve mi mari nit eli kl eri yl e öne m t aşı yan pasajlar, mi mari yapıları ndan dol ayı yaya sirkül asyonuna ol u ml u kat kıl ar sağl ayabi lirl er ve bu nedenl e de diğer yapı t ürl eri ne göre özel dirl er. Bu t ez il e; öne mli bir kent parçası ol an Beyoğl u’ nun, büyük bir yapı pot ansi yeli ne sahi p pasaj ve hanl arını n, böl geni n karakt erine ve günü müz şartları na uygun fonksi yonl arl a i şl evl endi ril erek yaşatıl mal arı ve pasajl arı nı n da yaya t rafi ği ne katılı p birer çeki m nokt ası hali ne getirilerek canl andırılabil mel eri a maçl anmıştır.
Çalış manı n biri nci böl ümünde, yapıl an araştır ma kısaca anl atıl mıştır.
Çalış manı n i ki nci bölü münde; Tür kl erdeki ve batılılardaki han kavra ml arı açı kl anmıştır.
Üçüncü böl ümde, İst anbul hanl arı nı n 15. yy’ dan 19. yy’a kadar ki t ari hsel gelişi mleri ve hanl arı n 19. yy’ da batılılaş ma süreci ndeki değişi mleri ve bul dukl arı karşılı kl ar anl atıl mıştır.
Dör düncü böl ümde; Avrupa’ da ort aya çı kan “pasaj ” yapı ti pi ve bu yapı tipi ni ort aya çı karan, geliş mesi ni sağlayan fakt örler i ncel enmi ş ve Os manlı ti caret yapıl arı il e pasaj yapı ti pi karşılaştırıl mıştır.
Beşi nci böl ümde, pasaj yapı ti pi ni n ort aya çı ktı ğı Beyoğl u böl gesi t anıtılmı ş ve 19. yy’ dan günü müze kadar ki sosyal ve fizi ksel yapısı i ncel enmiştir.
Al tı ncı böl ümde; Beyoğl u han ve pasajları f onksiyonl arı na ve geçitleri ni n dur u muna göre sı nıflandırılarak t ek t ek el e alı nmış, bunlar eski haritalarda ve günü müz
harital arı nda i ncel enmiş, dur u ml arı nı bel gel e mek i çi n f ot oğrafları çekil miş, det aylı fonksi yon analizl eri ve genel değerlendir mel eri yapıl mıştır.
Yedi nci böl ümde; As malı Mescit- Tünel arası ndaki han ve pasajl arı n canl andırılabil mel eri ve yeni den yaya sirkül asyonuna katıl mal arı i çi n bir dene me ve bu çalış maya veri ol uşt uracak geni ş çaplı bir fi zi ksel anali z yapıl mıştır.
Seki zi nci böl ümde de t ü m bu analizl er ve t espitleri n genel bir değerlendir mesi yapıl mıştır.
SUMMARY
The 19t h cent ur y khans and passages built duri ng t he west er ni zati on pr ocess ar e uni que buil di ngs of Ist anbul and even of Tur key. The i nfl uence of Fr ench passages i s vi si bl e i n t he Beyogl u passages li ke t he Fr ench i nfl uence on t he most of t he archit ect ural wor ks and progressi ve move ment s of t he 19t h cent ur y. The passage i s a 19t h cent ur y archit ect ural st yl e, whi ch, as a r esult of i ndustri al revol uti on, e mer ged wi t h t he use of gl ass and st eel. Whil e t he pr oducti on i ncreased t hr ough sci entifi c di scoveri es and i mpr oveme nt s, t he consu mpti on habits of t he s oci et y al so i ncr eased based on t he s oci al and econo mi cal changes. Thi s change i n t he consu mption habits, i n ret urn, gave rise t o t he “passages”. Alt hough passages i n Beyogl u had kept t heir vit alit y and i mport ance from t heir first appearance until t he begi nni ng of t he 20t h cent ur y, t hey have dil apidat ed soci all y and physi call y as a r esult of t he changes i n t he econo mi c and soci al struct ure. Whil e most of t he passages’ onl y gr ound floors are i n use t oday, still, t he passage ways of most of t he m are not used by t he pedestri ans. Due t o t heir central positi oni ng wi t hi n t he cit y and t heir archit ect ural qualiti es and charact eristi cs, t he passages may al so i mprove t he pedestri an circul ati on subst anti all y. Thi s aspect of t he passage al so adds t o t he uni queness of t he passages co mpar ed t o ot her architect ural wor ks.
Beyogl u, wit h its passages and khans, has a bi g pot enti al i n t er ms of ur ban archit ect ural i mpr ove ment. Wi t h t hi s st udy, it i s ai med t o pr opose ways t o i mpr ove and add ne w f uncti onality t o t he passages and t he khans i n Beyogl u, i n li ne wi t h t he regi on’s charact eristics and t he moder n day lifestyl e. For t he passages t o acquire a mor e vit al and central r ole wi t hi n t he ur ban lifest yle, it i s al so ai med t o i ncl ude t he m t o t he pedestri an t raffi c, whi ch will i n r et ur n add t o t he m beco mi ng an attracti on poi nt for t he cit y dwell ers.
The first chapt er of t his paper is a bri ef i ntroducti on t o t he research conduct ed. In t he second chapt er, t he concept of khan i n Tur ki sh and west er n soci eti es i s expl ai ned.
The hi st ori cal devel opme nt of khans i n Ist anbul bet ween t he 15t h and t he19t h cent uri es and t he t ransf or mati on of t he khans duri ng t he 19t h cent ur y west er ni zati on pr ocess are anal yzed i n t he t hird chapt er. The passages’ changed charact eristics acquired duri ng and aft er t his transf or mati on are also i ncl uded i n t his chapt er.
The f ourt h chapt er i ncl udes t he “passage” architect ural t ype as it first emer ged i n Eur ope and t he f act ors t hat contri but ed it s e mer gence and devel op ment. In additi on, t he trade buil di ngs of Otto mans are co mpar ed t o the passages.
In t he fift h chapt er, Beyogl u i s i ntroduced i n t er ms of t he r egi on i n whi ch t he passage archit ect ural st yl e fist e mer ged. The r egi ons soci al and physi cal struct ure i s anal yzed from t he 19t h cent ur y t o dat e.
In t he si xt h chapt er, every khan and passage i n Beyogl u i s eval uat ed and cl assifi ed by t heir f uncti ons and t heir passage ways. The research pr esent ed i n t his chapt er i ncl udes t he r esults of t he r esearch done by anal yzi ng t he ol d and ne w ma ps of t he regi on. The phot ogr aphs of t hese buil di ngs ar e t aken t o docu ment t heir present conditi ons. Det ail ed f uncti onal anal ysi s i s made f or each and a general eval uati on i s pr esent ed.
The sevent h chapt er consi sts of a pr oposal ai me d at r evit ali zi ng t he khans and passages l ocat ed bet ween Tunel Square and As mali Mescit Street. The r esults of an ext ensi ve physi cal anal ysis conduct ed, whi ch pr ovi ded dat a f or t hi s pr oposal, are al so i ncl uded.
The ei ght h chapt er concl udes t hi s st udy t hr ough t he general eval uation of t he anal yses and t he poi nt s present ed i n t he previ ous chapt ers.
1. Gİ Rİ Ş
19. yüzyıl, bili msel ve t eknol oji k geliş mel eri n sonucunda yeni yapı t ürl erini n ort aya çı ktı ğı bir çağdır. Teknol oji k geliş mel eri n yanı nda t opl umsal geliş mel er, t üketi mi n art ması, sö mür gecili ği n sonucunda Avr upa’ ya gel en mall arı n sergileneceği mekan gereksi ni mi ve ort aya çıkan burj uva sı nıfı nı n i hti yaçl arı nı karşıla mak i çin yeni bir pazar arayışı, üreti m ve t üketi m mekanl arı nı n ayrıl maya başl adı ğı bu yüzyıl da “pasaj ” yapı ti pi ni ort aya çı kar mıştır. Özelli kl e Paris’te ör nekl eri gör ül en, üzeri o günün son t eknol ojisi ol an ca m ve çeli k konstri ksiyonl a kapan mış pasajlar; şehirleri n o günkü sı kışı k dokusu i çi nde i nsanl arı he m yağmur ve ça mur dan he m de sı cakt an kor uyan, sokakl arı birbiri ne bağl ayan, kestir me yoll ar ol uşt uran, eğl enceli, canlı vitri nl eri ve kafel eri ile cazi p geçitl er ol muşl ar dır.
İstanbul’da i se pasajlar 19. Yy’ da batılılaş ma hareketleri sonucunda Gal at a ve Pera’da ort aya çı kan ot el, banka gi bi yeni yapı tipl eri ile beraber gör ül meye başl ar. Özelli kl e Avr upalıları n, Gayri müsli mleri n ve Levant enl eri n yoğun ol arak yaşadı ğı Pera, 19. Yy da yabancılara t anı nan hakl ar sonucu bir Avr upa şehri gör ünt üsüne bür ün müşt ür. Pera’nı n yabancıları n ve azı nlı kları n eli nde ol an ti caretin yapıl dı ğı Gal at a rı htı mına yakı n ol ması ise t üketi min yapıl dı ğı pasajları n burada ort aya çı kması nı n başlıca nedenleri nden biri ol muşt ur.
19. yy a kadar Os manlı mi marisi nde üreti m ve t üketi min yapıl dı ğı han yapı ti pi me vcutt ur. Batılılaş manı n et kisi, sanayil eş me, t ek bünyede t opl anmanı n ayrış ması ve uz manl aş ma il e beraber gel eneksel Os manlı Hanı ’nda f onksi yonl ar ayrıl maya başl ar. Tüketi m f onksi yonunu karşıla mak üzere de Kl asi k Os manlı han mi marisi ni n batı mi marisi il e ent egrasyonu sonucu “bür o hanl arı” ve yepyeni bir yapı ti pi ol an “pasajlar” ortaya çı kar.
Pera’da yapıl an hanl ar ve pasajlar Paris pasajları ndan et kilenerek yapılmı ş ol sal ar bil e, böl geni n t opografyası na ve sosyal yapısı na uygun ol arak yapıl mış ol mal arı ndan dol ayı pl anl a mal arı ve mi mari çözü ml eri kendileri ne özgüdür. Ze mi n katları ticaret
ve ser vis f onksi yonl arını i çeren pasajları n üst katl arı genelli kl e kal abalı k Pera nüf usunu barı ndıracak konut bl okl arı ndan ol uş maktadır.
19. yy ve 20. yy’ı n başları nda s on derece hareketli günl er yaşayan Beyoğl u’ ndaki pasajlar, cu mhuri yeti n ilanı ve kapit ül âsyonl arı n kal dırıl ması sonucunda eski canlılı ğı nı kaybet meye başl arlar. Cu mhuri yeti n ilk yılları nda Beyoğl u’ nun kafel eri ve rest oranl arı aydı nl arı n uğrak yeri ol urlar. Bir süre daha yaşa maya deva m eder fakat 6- 7 Eyl ül ol ayl arı Beyoğl u i çi n dol ayı sı yl a da gayri müsli mleri n i şl etti ği dükkanl arı n ol duğu pasajlar i çi n bi r dönü m nokt ası ol ur. Dükkanl arı, mağazal arı, kafel eri yağ mal anan birçok Gayri müsli mler ül ke mi zi t erkeder. Beyoğl u’nun sosyal yapı sı nı n te mel t aşl arı nı ol uşt uran, Beyoğl u’nun mi marisi ni şekillendiren sosyal dokunun böl geden ayrıl ması yl a, pasajlar i çi n bir çöküş döne mi başl ar. Beyoğl u 1950- 1960’lı yıllarda Anadol u’dan göceden kırsal kökenli i nsanl arı n yerl eşi m yeri ol ur. 1980’l ere geli ndi ği nde çevreni n bir iş yeri çehresi ne bür ünme ye başl a ması yl a, t ari hi bi nal arı n yı kılarak yeri ne çok katlı bet onar me i ş hanl arı (iş mer kezl eri) yapıl ması süreci nden, İstanbul’un kendi ne özgü pasajları da nasi bi ni alır.
Bugün i se Beyoğl u’nda yaşanan canl anma il e bir çok yapı nı n rest ore edil erek yeni den i şl ev kazandırıldı ğı, özelli kl ede As malı Mescit böl gesi nde bir kull anı cı deği şi mini n yaşandı ğı gözl enmekt edir. Depol arı n, at öl yel eri n, düşük fi yatl arda kirada ot uran ki şileri n yeri ne yüksek kiral arla yeni kiracılar, sanat çılar taşı nmaya başl a mıştır (gentrificati on).
Bu çalış manı n a macı, yaya sirkül asyonuna getirecekl eri hareketlilik, barı nma pot ansi yelleri ni n kull anılmal arı il e t opl umsal yapıya kazandıracakl arı kalite ve yeni fonksi yonl arl a cazi p çekim nokt al arı ol uşt ur mal arı sayesi nde Beyoğl u’nun yaşa mı na sağl ayacakl arı kat kı nedeni yl e pasajları n öne mi ni vur gul a mak ve t ekrar canl andırıl mal arı içi n öneriler yap maktır.
Bu çalış mada giriş bölü münden sonra yer al an i ki nci böl ümde; Tür klerde han kavra mı nı n gelişi minden ve Os manlı devri ndeki han ti pl eri nden kı saca bahsedil miştir. Üçüncü böl ümde; yüzyıl yüzyıl İstanbul hanl arı nı n özelli kleri ve 19. Yy da batılılaş ma sürecinde Os manlı hanl arı nı n bul dukl arı karşılı kl ar açıkl anmıştır. Dör düncü böl ümde; 19. Yy da Avr upa’ da ort aya çı kan pasaj yapı ti pi el e alı nmış, bu yeni yapı ti pi ni ort aya çı karan fakt örler irdel enmi ş, Paris pasajları ndan ör nekl er
veril miş ve Os manlı ticaret yapıl arı ile pasajlar karşılaştırıl mıştır. Beşi nci böl ü mde; Avr upa et kisi yl e yapıl an pasajları n yer al dı ğı Beyoğl u böl gesi kı saca t anıtıl mış ve 19. yy’ dan günü müze kadar ki sosyal ve fi ziksel yapı sı i ncel enmiştir. Altı ncı böl ümde; Beyoğl u han ve pasajları çeşitli kat egorilere ayrılarak kull anı mları ve yeni den canl andırılabilmel eri i çi n det aylı bir şekil de i ncel enmiş ve genel bir değerl endir mel eri yapılmı ştır. Yedi nci böl ümde; Beyoğl u han ve pasajları nı n canl andırılabil mel eri ve yaya sirkül asyonuna katılabil mel eri i çi n bir dene me yapıl mıştır. Bu t ez çalış ması nda yapıl an; literat ür araştır ması, fi zi ksel analizl er, görsel t espitler ve bunl ar sonucunda çalış ma a macı na yöneli k Beyoğl u böl gesi ni n bir böl ü münde yapılan deneme i zl enen yönt e mlerdir.
Bu çalış mada; Beyoğl u’nda ol uşan bu yenili kl er çerçevesi nde pasajların bugünkü fonksi yonl arı na ve geçitleri ni n kull anılı p kull anıl madı kl arı na yöneli k bir i ncel e me yapıl mıştır. Bu i ncel e meye göre pasajları n birçoğunun gerçek değeri veril erek kull anıl madı ğı t espit edilirken, bir kı s mı nı n kull anı cıları nı n üst gelir gr uba ait kull anı cılarla yer deği ştirdi ği ( gentrificati on), As malı Mescit- Tünel arası ndaki pasajlarda yeni f onksi yonl arı n ort aya çı ktı ğı, üst katl arı nı n kull anıl maya başl andı ğı ve e ml ak değerl eri ni n arttı ğı gör ül müşt ür. Yi ne de pasajları n çok büyük bir böl ümünün gerçek değeri verilerek kull anıl madı kları t espit edil miş ve bazı öneril er geliştiril miştir.
2. TANI MLAR VE KAVRA MLAR
Tüccarları, Hacıl arı ve i ş i çi n seyahat edenl eri, şehirde ve seyahat yoll arı üzeri nde, hayvanl arı yl a, eşyal arı yla beraber barı ndıran, onlara yat acak yer ve yi yecek t e mi n eden bi nal ara, Ker vansaray, Mih mansaray veya Han is mi verilirdi. [1]
Bugün hal k arası nda birbiri ne i yi ce karış mış ol arak kull anılan Han ve Ker vansaray deyi mleri bir a maç birli ği göst erirlerse de aral arı nda öne mli farkl ar vardır . [2]
Ha n
F. Akozan’ı n, C. Güran’ı n, M. Er ksan’ı n ve O. Ceyl an’ı n çalışmal arı ndan öğrendi ği mize göre; keli me ol arak Farsça ol an han, bazen ker vansaray yeri ne kull anılsa da, şehirlerde konakl a ma i mkanı verecek şekil de f onksi yonel, mi mari ve strükt ürel farklılı kl ar göst eren ya da esnaf ve zanaat karları n üreti m ve ti caret yaptı kl arı yapı t ürüdür. [1, 2, 3, 4]
Kervans aray
Farsça ol an keli me ( kar ban- Ker van) saray’ dan t üre miş ol an ker vansarayl ar, şehirl er arası nda ker vanl arı n konakl adı kl arı ve korunduğu ünit el erdi. Bünyel eri nde ha ma m, çarşı ve ahır gi bi böl üml eri yl e ve ı ssı z yerlerde güvenli ği n sağl an ması i çi n kur ul an sağl a m strükt ürleri yl e şehir hanl arı ndan ayrılırılar. [1, 2, 3, 4]
2. 1. Hanl arı n Türkl erdeki Gelişi mi
M. Er ksan’ı n belirtti ği ne göre; çok eski den beri İpekyol u boyunca, Ortadoğu’ da, Anadol u, İran, Suri ye ve Mezopot a mya’ da, şehirlerde ve yol üzeri nde han ve ker vansarayl ar yapıl mıştır. Bu düzeni en i yi şekil de kuran Sel çukl ul ar olmuşt ur ve Os manlılar da bu düzeni bir kat daha müke mmell eştir mişl erdir. [1]
Gazneli ve Karahanlılar’da Han: C. Gür an’ı n i ncel e mel eri nden öğrendi ği mize göre; Tür kl erden kal an ilk ker vansarayl ar Gazneliler ve Karahanlılar’dandır ve ev eski örneği Tus- Serahs yol u üzeri ndeki Rı bat-ı Mahi’dir.[2]
Büyük Sel çukl ul arda Han: Yi ne aynı kaynakt a; 1040’ da kur ul an bu i mparat orl ukt a da Gazneli ve Karahanlılar’ı n eyvanlı avl u düzenini n kull anıl dı ğı nı gör üyoruz. [2] Anadol u Sel çukl ul arı’nda Han: Anadol u Sel çuklul arı’nda, barış za manı konakl a ma savaş za manı i se bir kale görevi gören ker vansarayl arı n yanı nda ti caret a macı yl a kur ul muş ve yol cul arı bir ücret karşılı ğı barı ndıran hanl ar da var dır. [ 1, 2] İlk öncül er kal e gör ünüşünde ol muş ve Anadol u’da Sel çukl ul arda gör ül en, s onra da Os manlılarda kull anılacak avl usuz ker vansaray tipl eri dı şı nda, 19. yüzyıl a kadar ana pl an for munu sürdür müştür. [2]
Os manlılar da han: Osma nlılar, Anadol u Sel çukl ul arı’nı n kur dukl arı müke mmel ker vansaray sist e mi ni geni şl et mişl er ve bunl ara birçok şehir hanl arı da il ave et mişl erdir. Artı k han ve ker vansarayl arda kale gör ünüşü ve f onksiyonundan uzakl aşıl mıştır ve yapı nın dı şl a bağl antısı nı n artması ve cephel erde dükkanl arı n yer al ması yl a konakl a ma fonksi yonuna ticaret fonksi yonu da ekl enmiş ol ur. [2]
2. 2. Os manlı Devri nde Han Ti pl eri
Os manlı döne mi hanl arı nı başlıca i ki grupt a t opl ama k mü mkündür.
2. 2. 1. Yol Üzeri nde Kurul an Hanl ar, Menzil Hanl arı
Ker vansarayl arı n Os manlılardan önceki döneml er de gör ül en askeri r ol ünün bit mesi yl e, ti caret ve hac ker vanl arı na hayvanl arı yl a birli kt e ücretsi z ol arak konakl a ma i mkanı ver meye deva m ederl er. [ 2, 5] C. Gür an’ı n yaptı ğı sı nıflandır maya göre avl usuz kapalı ti p olanl arı t ek haci m i çi nde kot farkı yarat arak he m yol cu he m de i nsanl ar i çi n konakl ama i mkanı sağl arlar. Avl ul u ve açı k ti p ol anl ar ser vi s ve hayvanl ar i çi n bir avlunun ekl enmesi yl e, hijyen ve konf or un sağlan ması ve pl anl a mada i nsanı n öne mle el e alı nması açıları ndan büyük bir aşa madır. [2]
2. 2. 2. Şehi rl erde Kurul an Hanl ar
Os manlılar’a kadar daha çok şehir dı şı nda yapıl an ve bu döne mde şehir i çi nde öne mli birer mer kez haline gel en hanl ar; ze mi n kat depo, ahır, t a mirhane gi bi ser vi s fonksi yonl arı na, üst katın i se t a ma men yol cul ara ayrıl ması yl a, pl an şeması nda bir geliş me ve kat artışı görül ür.[2] N. Gül enaz’ı n da belirtti ği gi bi şehir hanl arı ait ol dukl arı vakfa gelir sağla mak i çi n ücretli dirler.
M. Er ksan ve C. Gür an yaptı kl arı sı nıflandır malara göre şehir hanl arı; ahır kı s mı avl uya bitişi k ol an t ek avl ul ar, i ka met kı s mı gi bi ahırl ar böl ü mü i çi nde avl u pl anl anan çift avl ul ar ve konakl a ma hi z meti ver meyen, ze mi n katı eşya depol arı ol arak kull anılan hücreler den, üst katı-ları- ise bür o a macı yl a kull anılan ti caret hanl arı ol arak 3 ti ptirler.[1, 2] Ti caret hanl arı na, konu muz ol an 19. Yy da t üketi mi n ve ti careti n yapıl dı ğı mekanl ar ol an pasajlarla f onksi yon yakı nlılı ğı ndan dol ayı il erki böl üml erde tekrar deği neceği z.
O. Ceyl an’ı n çalış ması nda ayrı ntıları yl a deği nil diği gi bi; Tür kl erde ti caretin yapıl dı ğı hanl ar dı şı nda; arast al ar, bedest enl er, çarşılar, dükkanl ar, kapanl ar, panayırlar, pazarl ar da vardır. [3]
2. 3. Batı Topl u ml arı nda Hanl ara Veril en Adl ar, Batı Mi safi rhanel eri
Han ve Ker vansaray t eşkil atı na Avr upa’ nı n bir çok yerl eri nde rastlanır. Bu çeşit bi nal ar he m yoll ar üzeri nde, he m de akşa ml arı hava karardı kt an sonra kapanan şehri n kapıl arı çevresi nde yapıl mışl ardır. Doğuda ve Yakı ndoğuda, Ker vansaray t abiri genel dir. Ro malılar bu bi nal ara Mansi ons, Cenevizliler Fondaco, Al manl ar Gast hof, Fransı zl ar Hospi ce, Hot ellerie, Hot el- Dieu, Auberge, İngilizl er Inn di yorl ardı. [1]
Bi zans devri nde, konakl a ma i mkanı ve eğl ence hi z meti sunan ti caret yoll arı üzeri ndeki “pandohei on”lar, il k öncel eri t üccarları n kal dı ğı ve ti caret de yapıl an, daha sonr a di n gör evlil eri n l adı ğı “ mit at on” l ar, zengi nl eri n hayır a maçlı yaptırdı kl arı “ksenodohei on”l ar vardı. [6]
İngiltere’de “i nn” adı verilen aynı a maçlı bi nal ar da, yol cul ara, iş ve haç a macı yl a seyahat edenl ere barı nma, seçi m, t opl antı, miti ng gi bi yarı res mi ( Os manlı hanl arı nda da aynı işlev gör ül ür) işler içi n mekan sağl arl ardı. [1, 2]
3. İSTANBUL HANLARI
İstanbul’da han i nşası, Fati h Külli yesi ile başl a mış 20. yy' ı n başl arı na kadar sür müşt ür. Yakl aşı k 4. 5 asırlı k bir süreçt e i nşa edil miş, sadece İst anbul' daki örnekl er, hanl arı n işlevsel çeşitle mel eri ne de açı klı k kazandır mıştır. [7]
İstanbul’da 15. ve 16. Yüzyıllarda çok az han yapıl mıştır. Hanl arı n çoğu 17. ve 18. yüzyıl da yapıl mıştır. Özelli kl er t üccar hanları bu asırlara t opl anmı ştır. [ 1] M. Er ksan’a göre, özelli kl e t üccar hanl arı nı n bugün bil e özel ki şileri n eli nde bul un ması veya vakfedil me miş ol ması, bu yapı t ürünün bu asırlarda Os manlı İ mparat orl uğu’ ndaki kapitaliz mle ve servet edi nmeyl e il gili dir. [1]
Os manlı devri nde i nşa edil miş şehir i çi hanl arı nın i ki katlı düşünül müş ol ması, kare yada di kdört gen avl uda her i ki katta da revaklı bir gal eri ni n dol aş ması, üst katl arı n i ka met e ayrıl mış ol ması gi bi özelli kl er, genel ol arak yi ne gör ül mekl e beraber şehir hususi yetleri ve yer i mkansı zlı kl arı yüzünden, İstanbul hanl arı bazı farkl ara sahi ptir. [2] İst anbul Hanl arı’nı n he men he men hepsi yapıl dı ğı yeri n dur umuna göre özel bir bi çi m t aşır. Bunun nedenl eri de bural arı nı n eskiden ti caret böl gesi ol ması, yerl eri n pahalı ol ması ve etrafı n bi nal arl a çevrili ol ması ndan dol ayı hanı n belirli bir mekan üzeri ne yapıl ması zorunlul uğuydu. [1]
3. 1. İstanbul Os manlı Hanl arı nı n Tari hsel Gelişi mi Ve Kazandı kl arı Özelli kl er
3. 1. 1. 15. Yüzyıl Han Ti pi
C. Gür an’ı n i ncel e mel eri nden öğrendi ği mize göre; Feti ht en sonra İst anbul’da Bi zanslılar’daki Unkapanı, Odunpazarı gi bi depol a ma al anl arı f onksi yonl arı nı kor u muşl ar, ticaret mer kezl eri de eski yerl eri ni koru muşl ar dır.
İstanbul’da il k Tür k Hanları nı n başl angı cı ol an 15. Yy Fati h devri han mi marisi nde; İki nci bir avl unun doğuşu, pl an t erti bi nde muhakkak düzgün bir geo metri k f or m
ol ma ması, ahırlar i çi n bir bodr um düşünül mesi, avl uda mescitleri n yer al ması gi bi yenili kl er ort aya çı kmakt adır. [2]
3. 1. 2. 16. Yüzyıl Os manlı Han Ti pi
II. Beyazı d devri nde şehri n ti caret böl gesi yi ne Sirkeci- Unkapanı arası nda gelişir ve bu döne mden iti baren Kapalı çarşı böl gesi, deni z ve kara yoll arı nı n kesişti ği, ticari hayatı n yoğunl uğu gittikçe art an böl ge dur umuna gelir. Külli yel er İsla m şehir strükt üründe Bi zans For uml arı nı n yeri ni alır. [2, 7]
16. Yy da çarşı daki han ve dükkanl arı n konstrüksi yonuna ahşap haki mdi. Bu yüzden ticaret yerl eri ve bu çeşit yapıl ar kol ayca harap ol muşt ur ve dol ayı sı yl a bu yüzyıl İstanbul hanl arı ndan günü müze kal anl ar pek az ol muş ve hepsi de Kanuni devri ndendir. [2]
3. 1. 3. 17. Yüzyıl Os manlı Han Ti pi
R . Mantran’a göre bu devrede anıtsal yapıl arda bir durakl a ma gör ülür. Yüzyıl başı nda Sult an Ah med Ca mii son ha ml edir. [ 8, 9] Fakat şehir kal abalı kl aşma ya yi ne deva m et miştir. Üsküdar ise doğudan gel en kara yol unun bitiş nokt ası ol arak, 16. Yy dan iti baren bir depol a ma ve ticaret böl gesi ol arak geliş me göst er miştir. [2]
C. Gür an’a göre; Şehrin nüf usunun art ması yla ti caret böl gel eri Beyazı d’ dan Aksaray’a ve Saraçhane’ye kadar uzanarak Fatih’i n kur duğu çarşı ko mpl eksi il e birleş miştir ve i nşa sist emi nde ahşabı n t erkedilmesi yl e, Kapalı çarşı ve etrafı ndaki hanl arı n bugünkü gör üntüsü şekillenmiştir. [2]
17. yy’ı n öne mli özelli kleri ol arak; pl an şe mal arında or gani k bir düzen başl angı cı nı n belirtisi ni, ahırları n il k defa ol arak üçüncü avl unun bodr umuna alı nması nı, il k defa ahırsı z hanl arı n ort aya çıkı şı nı göst er mek mü mkündür. [2]
3. 1. 3. 18. Yüzyıl Os manlı Han Ti pi
Batı yl a gelişen t e masl ar sonunda 15. Loui s devri şehircili k uygul a mal arı nı n t esiri İstanbul’a kadar uzanır. Ancak bu uygul a malar şehri n ti caret böl gel eri ndeki yapıl arda fazl a bir değişi kli k yap ma mı ştır. Bu devirde öne m kazanan bir böl ge Beyoğl u’dur. Tünel- Taksi m hattı nı n i ki yakası nda ve Kası mpaşa’ya doğr u
Balı kpazarı kıs mı yl a gelişir. [2] 18. Yy. da yapı m- üreti m hanl arı ol an bekar odal arı nı n (hanl arı) yoğun bir şekil de i nşa edil di ği görül ür. [7]
18. yy il k defa or gani k plan t at bi katı, üç katlı hanları n i nşası, mi safirhane hanl arı nı n ort aya çı kışı, pl an eğrili kleri ni n çı kmal arla düzeltil mesi gi bi yenili kl er getirmi ştir. Bu yüzyıl da İst anbul’da aynı yenili kl eri göst er meyen kl asi k t arzda çok sayı da hanl ar da i nşa edil miştir. [2]
3. 1. 4. 19. Yüzyıl Os manlı Han Ti pi
17. ve bil hassa 18. Yy da geliş mel eri ni n zirvesi ne varan İst anbul hanl arı 19. Yy da durakl a ma devri ne girer. Sayıl arı geçen yüzyıl daki hanl ar kadar çok değil dir ve genelli kl e 18. Yy özellikl eri ni sür dür ürl er. Bu yüzyılı n il k yarısı nda i nşa edil en Yı l dı z Han öne mli bir örnek ol arak gör ül ür. [2]
Avl ul u fakat revaksı z olan Si mkeşhane Külli ye bünyesi nde i nşa edil miş ol an kapalı tek haci mli Fati h Deve Hanı ve cephel eri nde bir 18. Yy eseri karakt eri t aşıyan Gal at a Saksı Hanı ve Ser puş Hanl arı ve 19. Yy s onl arı na doğr u i nşa edil miş ol an Şapçı hanı istisnadırlar. [ 2] 18. Yy. sonu ve 19. Yy’ da Gal at a böl gesi nde, Avr upa’daki ti caret yapıl arı nı n pl an ve düzenl eri ni t aşı yan çok sayı da büyük ti caret bi nal arı ( hanl ar) yapıl mıştır. Bunl ar gerek i ç özelli kl eri gerekse de cephe düzenl eri ve gör ke mli kütl el eri yl e di kkat çeki ci bir gör ünü m sun makt a ve böl geni n kentsel yapısı nı öne mli öl çüde et kile mekt edirler. [10] 18. Yy’ı n i ki nci yarısı nda i nşaa edil en St. Pi erre Hanı[57] ve Bot on, Ka mondo, Bereket zade hanl arı, Voyvoda Caddesi ve Gal at a’nı n di ğer sokakl arı nda yer al an hanl ardır. Ayrı ca Pera’daki Rus Konsol osluğu ol arak görev yapan Nar manlı Han da, 19. Yy’ da yapıl an, kl asi k Os manlı hanl arı ndan farklılı k göst eren bir di ğer handır.
Fati h devri yl e başl ayı p dört asır boyunca İst anbul şehir hayatı nda öne m kazan mı ş ol an hanl ar, 19. yy’ da önce dur akl ar, yüzyılı n s onuna doğr u s osyal geli ş meni n icapl arı na uyarak gitti kçe ti caret hayatı nı n i ş yerleri hali ni alır. Böyl ece Kar ahanlı, Gazneli, Büyük ve Anadol u Sel çukl ul arı ve son ol arak da Os manlıl arda deva m edegel en bu kökl ü han mi marisi, 19. yy sonu ve 20. yy başı nda artı k t ari hi devri ni kapa mış ol arak gör ül ür. [2]
3. 2. Şehi r i çi Os manlı hanl arı nı n f onksi yonl arı na göre batılıl aş ma s üreci nde İstanbul’ da bul dukl arı karşılı kl ar
19. yüzyılı n i ki nci yarısında han mi marisi ne hakim kl asi k anl ayış t erk edilmi ş ve 18. yüzyıl da mi mari dekorasyonda gör ül meye başl a mış ol an Batı et kisi deği şen ekono mi ile birli kt e deği şen i hti yaçl ar sonucu ve t eknol oji deki il erl e mel er s ayesi nde kitle, haci m ve pl anl ara da yansı mıştır. Bir başka deyi şl e, han mi marisi nde kökl ü bir değişi m yaşan mıştır. [5]
Bi rçok Os manlı şehri Os manlı İ mparat orl uğunun ekono mi k yapıl anmaları i çi nde yeri ne al mak i çi n strüktürel deği şi kli kl ere mar uz kal maya başl adı. Bu deği şi mler büyük öl çüde Os manl ı i daresi ni n dı ş gelir el de et me çabal arı ydı ül keyi moder nl eştir mek i çi n, fakat bazı Avr upa devl etleri ni n sö mür geci t asarıları bu süreç içi nde onl arı n ( Os manlı) payı na da sahi p ol uyordu. Os manlı İ mparat orl uğu Avr upa endüstri ür ünl eri i çi n açı k bir pazar ol maya başlarken, Tür ki ye’ni n di ğer ül kel erl e ol an ilişkileri nde kökl ü deği şi kli kl er yeri ni al maya başl adı ve çok sayı da yeni ti cari or gani zasyonl ar ort aya çı ktı. Gel eneksel l oncal ar ort adan kaybol du ve bedest enl er modası geç miş ol du. Moder n bankal ar bedest enl eri n en öne mli f onksi yonları ol arak kabul edil meye başl anı yordu ve yeni iş yerleri eski hanl arı n yeri ni alı yor du. [11] Bu döne mde, daha önceki böl üml er de i ncel edi ğimi z; yol cu hanl arı, ticaret hanl arı, mi safirhane hanl arı, kül li yel ere dahil ol an hanl ar 19. yy’ı n getirdi ği ekono mi k, si yasal, sosyal değişiml eri n et kileri yl e Osma nlı İ mparat orl uğu’ nda gör ül en batılılaş ma süreci nde yerleri ni yeni ort aya çı kan bi na t ürleri ne bırakmı şl ar ya da za manı n şartları na uyu m sağl ayarak ti p değiştir mişl erdir.
3. 2. 1. Yol cu Hanl arı
Yol cu hanl arı; şehir dışı karakt eri nde ol an ker vansaray ve menzil hanl arını n yol cu barı ndır ma yönl eri ni, şehirde de deva m ettiren, şehir yaşantısı i çi nde bi r meskene sahi p ol mayan fakat çalış ma mecburi yeti nde bul unan i nsanl arı n i hti yaçl arı na cevap verebilecek yapıl ardı. Şehir yaşantısı ve bünyesi ne göre bazen değişi kli kl er göst erirken de yeni bazı özelli kl er kazan mışl ardır. [2]
Bi zans döne mi nde Constanti nopolis' e çeşitli a maçl arla gel enl er bu a maçl ara uygun yerl erde mi safir edilirlerdi. Tüccarl ar hanl arda, di n ada ml arı kilise ve
ma nastırlarda, özel görevliler ve el çiler de el çili kler de veya zengi n azı nlı k ailel eri ni n konakl arı nda kalırlardı. Hi z metl er i çi n genel de ücret öden mezdi. Bu sist em, Os manlı İ mparat orl uğunun il k devirleri nde de sürdür ül müştür. [12]
Gal at a’da , daha 15. Yy da özelli kl e li mana bağlı ol arak geli p-gi den yabancıl arı n i ndi kl eri bir ker vansarayı n varlı ğı bili nmekt edir. Ancak Batılılaş mayl a birli kt e, ot eller böl geni n en öneml i yapı ti pl eri nden biri ni ol uşt ur muşt ur. 1840’lara dek böl gede oda oda kiraya verilen pansi yon ti pi konakl arda kal an yabancılar, bu t ari ht en sonra Avr upa’ daki benzerleri ni hi ç arat mayacak derecede konf orl u ve göst erişli bi nal arda konakl a ma i mkanı bul muşl ardır. [10] Böyl ece Os manlı yol cu hanl arı yerl eri ni 19. Yy. da batılılaş ma hareketleri ni n etki si yl e ort aya çı kan yeni bir yapı t ürüne ot ellere bırakmışlar dır.
İl k kur ul dukl arı yıllarda konakl a maya yöneli k kul lanılan Gal at a hanl arı zama n i çi nde kenti n sı kı şı k düzeni ne rağ men ti careti ni n art ması nedeni yl e bu f onksi yonl arı nı yitir mişl erdir. 18. ve 19. yüzyıllarda kur ul an hanlar ise artı k sadece ti caret e hi z met et mekt edirler. Bu devirde Gal at a'lı t üccarlar da kentt en uzakl aşarak Beyoğl u' nu konut yerleşi mi ol arak terci h et mişl erdir. [12]
19. yüzyıl he m Avr upa devl etleri ni n he m de Os ma nlı İ mparat orl uğu’ nun karşılı klı et kileşi m i çi ne girdi kl eri bir devir ol muşt ur. Sanayi devri miyl e zengi nl eşen ve deni z aşırı sö mür gel eri nedeni yl e doğu kült ürleri ne merak duyan Avr upalılar il e, Batılılaş ma hareketleri yle moder n yaşantı yı t anı yan, devl et kur uml arı nı da batı siste mi yl e düzenl e me yol una gi den, bu et kilenmeyi aydı n ve sanat çıları aracılı ğı yl a kült ür al anı nda yaşayan Os manlılar arası nda ti cari ve politi k al anı n dı şı nda ilişkil er de ol uş maya başl a mıştır. Teknol oji ye paral el ol arak seyahat i mkanl arı da geliş miş; konf or ve güvenli ği n art ması yol cu kalitesi ni yükselt miş; bu dur u m konakl a ma i mkanl arı nda da refor ma gi dil mesi ne neden ol muşt ur. [ 12] 19. yy ortal arı ndan iti baren Per a’ da çeşitli nedenl erl e bur aya gel en yabancıl arı n konakl adı kları ot ell er, yeni bir yapı ti pi ol arak yaygı nlı k kazan maya başla makt adır. Ayrı ca, 19. Yy ı n i ki nci yarısı il k t urist gr upl arı nın gel meye başl adı ğı dönemdi r. [ 10] 20. yüzyıl a geli ndi ği nde "Turi z m" keli mesi hayata geçirilecek ve seyahat et me başlı başı na bi r endüstri yarat acak, seyahat acent eleri ve bunl ara bağlı ot el zi ncirleri kurul acaktır. [12]
B. Üs di ken’ den öğrendiği mize göre; Beyoğl u’nda ot el kült ürü 1840 yılından sonra geliş me göst er miştir. 1840 yılı na kadar i se, küçükl ü büyükl ü odal arı odalı döşeli ve tek t ek veya t opl u halde kiraya verilen evden boz ma pansi yonl ar var dı. Batılı anl a mda yapıl an il k ot el ol an Hot el d' Angl et erre'ı sırası yl a; Gr and Hot el D' Ori ent, Hot el de Bysance, Hot el de Per a, Hot el de Fr ance, Hot el Rest aurant des Col oni es, Hot el Rest aurant du Palais des Fl eurs, Hot el d’Eur ope, Hot el de Pest h, Hot el de Gr ece, Hot el de Londra, Gr and Hot el et Restaurant de Luxe mbour g, Hot el de Vi enne, hot el Kittrey, Hotel et Rest aurant de Pari s, Hot el Sai nt Pet ersbour g, Hot el de la Gr and Br et agne, Gr an Hot el d’ ori ent, Hot el de Pest h, Hot el de Const anti nopl e, Gr and Hot el Nati onal, Hot el de La Gr and Br et agne, Hotel Royal, Hot el et Jar di n du Teke, Hot el I mperi al, Gr and Hot el de Londr e, Per a Pal as, Gr and hot el et Br asseri e Met r opol e, Hot el Bri st ol, Tokatlaya Ot eli izl er. [13, 14, 15, 16]
Gayri müsli mleri n İst anbul (t ari hi yarı mada) t arafı nda kal mal arı na i zi n veril me mesi nedeni yl e yabancı t üccar ve görevlileri n Gal at a t arafı ndaki hanl arda ve daha sonra da pansi yon ver kiralı k odalarda kal dı kl arı gör ül mekt edir. Bu sebepl e de ilk ot ell eri n Pera’da ort aya çı kması nın nedenl eri; Hali ç manzarası dışı nda, İst anbul’un f et hi nden beri yabancıl arı n, gayri müsli mleri n i ka met gah al anı ol ması ve Os manlı Devl eti’ndeki il k batılılaş ma hareketl eri ni n bu böl gede gör ül mesi ol arak özetl enebilir.
İstanbul’da i nşa edil en hanl arı gr upl andır mak şehri n koz mopolit yapısı nedeni yl e ol dukça güçt ür ve genel hatl arı yl a verilen han tipl eri ni n dı şı na t aşan f onksi yonl ara sahi p ya da özel birt akım f onksi yonl ar yükl en miş hanl ar mevcutt ur. Bunlardan bi ri de Mu mhane’ de ki Andrea Han’ dır. [17]
Bu han " Rus ya' dan hac gör evi i çi n Kudüs ve Aynar oz' a gi den Ort odoksl arı n İstanbul’da konakl a mal arı" a macı yl a 19. yüzyıl sonl arı nda i nşa edilmi ştir. Bu bi na, Ort açağ' da hanl arın ort aya çı kmal arı nı n nedeni ol an hacıları n konakl a ması a macı nı n, yüzl erce yıl sonra, özelli kl e ti careti n t ü m yerl eşi mi şekillendirdi ği bu böl gede yeni den hayat a geçiril di ği tek örnektir. [12]
3. 2. 2. Mi safi rhane Hanl arı
Os manlılarda bir di ğer han ti pi de yabancı elçileri n i ka metl eri ne ayrıl mış ol an mi safirhane hanl arı dır. Bunl ardan il ki 16. Yy ı n başı na t ari hl enen El çi Han’ dır. Bu han 17. Yy’ı n başl arı na kadar el çilere barı nak ol ma ya deva m et miş, a ma 1646’ dan iti baren el çil eri n Gal at a’da kal mal arı na i zi n veril mesi il e bu vasfı nı kaybet meye başl a mıştır. [ 18] Di ğer bir misafirhane hanı i se 1745’t e yaptırılan Hasan Paşa Hanı’dır. [ 19] Bu hanl arda ti pi k bir şehir hanı hüvi yeti ndedirler. El çi Han günü müze ul aşa ma mı ştır fakat Hasan Paşa Hanı Misafirhane hanl arı nı n t ek ör neği ol arak günü müze kal mıştır.
1453 yılı nda Fati h’i n İstanbul’u fet hederek i mparat orl uğun başkenti yap ması ndan sonra birçok Avr upa devl eti bu yeni ve gitti kçe güçl enen ül keyl e ilişki kur mak iste miştir. El çili k hakkı nı al an krallı kl arı n gönder di kl eri t e msil ciler öncel eri. Çe mberlitaş'taki El çi Hanı' nda ya da Gal at a' da kiral adı kl arı konakl ar da yerl eş mişl erdir. [ 12] Venedi k el çileri ni n 16. Yy’ı n il k yarısı nda Emi nönü’ nde Yeni Ca mi yakı nı ndaki Musevi mahall esi nde kal dı kl arı bili nir. Ancak padi şahı n davetlisi ol arak İst anbul’a gel en İngiliz devl et ada ml arı nın kendil eri ne ayrılan özel yerl erde konakl adı kl arı gözl enmekt edir. [10]
Os manlı İ mparat orl uğu' nun güçl ü bir devl et ol arak Avr upa t oprakl arı na yayılışı ndan ve İst anbul’u da fet het mesi nden sonra, Batılı devletler bu yeni güçl e ilişki kur makt a geci kme mi şl erdir. Ti cari, di pl omati k ve di ni a maçl arla kent e birçok yabancı gel miştir. O devirlerde de yabancıları n, özelli kle Müsl üman ol mayanl arı n İst anbul tarafı nda kal mal arı istenme mi ştir. Bu gel eneğe getirilen t ek ayrı calı k di plo matl arı n, Gal at a ya da Beyoğl u' nda bir yer edi ni nceye kadar Çe mberlitaş'taki El çi Hanı' nda konakl a mal arı na i zi n veril mesi ol muşt ur. Her ne kadar Fati h Külli yesi kervansarayı gi bi büyük yerl erde di n ve milli yet ayrı mı gözetil mese de, yabancı t üccar ve görevliler Gal at a t arafındaki hanl arı, 1700' lerden sonra da azı nlı kl ar tarafı ndan açıl maya başl anan pansi yon ve kiralı k odal arı tercih et mişl erdir. [12]
3. 2. 3. Ti caret Hanl arı
Os manlı’l arda hanl arı n ticaret mekanl arı ndaki yeri
Os manlı hanl arı i hti yaçlara en geni ş öl çüde cevap ver meye çalışırlar ve çeşitli fonksi yonl ara sahi ptirler. Ti caret hanl arı, yolcu hanl arı, misafirhane hanl arı, külli yel ere dahil ol an hanl ar gi bi çeşitlili k göster mekt edirler. Os manlılarda ti caret hanl arı ol arak adl andırılan hanl arda he m depola ma he m ti caret he m de ür eti m yapıl dı ğı gör ül mekt edir. Os manlılarda hanl arı n etrafı nda f onksi yon yönünden hanl arı dest ekl eyecek yapılar yer alırdı ve bunl ar bir büt ün ve ko mpl eks ol uşt ur urdu.
Tür k şehirleri nde 3 ana t icari yapı ti pi var dır. 1- dükkanl ar, 2- bedest enl er, 3- hanl ar Dükkanl ar bir caddeni n i ki t arafı nda yada kapalı bir çarşı nı n bir kesiti nde, bir arast ada, handa yada bedest ende düzenl enebilirdi. [11]
Tür k şehri ni açı kl ayabilecek genell e mel er i çi nde en öne mlisi bir Tür k şehri nde hareket akı şı nı n çarşılara doğr u ol ması dır ki çarşılar şehri n günl ük hayatı nda en aktif rol ü oynarl ar. Müsl ümanl arı n sabah ve akşa m i badet za manl arı iş saatleri arası na düşt üğü za man i badet yerleri işyerleri nden kol ay ul aşılabilir yer de ol malı dır, ca mi ve çarşı nı n aynı güzer gâhta yada di ğeri ni n i çi nde i nşa edil mesi gerekli dir. İşt e bu sebept en dol ayı, Tür k yada İsl a m şehri nde, ca mi ana trafi k akı şı nı n ol duğu en öne mli kesişi mde konu ml andırılır. Birçok i nsanı n res medil di ği çarşı ve ca mi arası nda bir fark çi z mek çok zor ol ması na rağmen hi çkuşkusuz çarşı birçok akti viteleriyl e şehri n ağırlı k mer kezi ni ol uşt urur. Os manlı şehirleri ndeki çarşıları sadece mal alış verişi ni n yapıl dı ğı yerl er ol arak hatırlanma ması gerekir, aynı za manda çarşılar bazı endüstri yel akti viteleri n yapıl dı ğı mer kezl erdir de. Bu nedenl e i badet yerl eri çarşılardan kol ay ul aşılabilen yerl erde ol malı dır. Ca mi ve medrese gi bi di ni ve kült ürel yapıları yapan hayırseverleri n, dai ma bu yapıl arı n yanı na gelir getirecek dükkan, han, bedest en yada ha ma m gi bi yapılar yaptı kl arı gör ül ürdü. Çarşılarda konu ml anan hanl ar i mal at hane ve dükkan ol arak kull anılırlardı. Bunl arı n ot el ol arak kull anılanl arı daha çok çarşı nı n koşuşt ur macası nı n uzağı nda ol urlardı. Ti pi k bir Tür k şehri nde t icari al an ko mş ul uğunda i nşa edilmi ş bir bedest en, dükkan ve han grubundan ol uşurdu. [11]
Çok sayı da çı kmaz sokak var dı ve hal k özelli kl e kadı nl ar za manl arı nı n çok büyük böl ümünü i çeri de geçirirdi. Bu nedenl e i çe kapanı k bir yaşa m şekli geliş miştir. Çarşılar bu içe kapanı klığı n bir parça azal dı ğı bir Tür k şehri parçası ydı. [11]
Os manlılarda t ezgaha ve dükkanl arı n önl eri ni n kapatıl ması na i zi n veril mezdi, Bunun yeri ne, satıcı 1arı n dol apları var dı. Mall ar açı kt a idi. Satıcı nı n dol abı nı n önünde di van ya da t aburesi bul unuyordu. Alış-veriş açı kt a yapılır ve özelli kl e kadı n müşt erileri n kapalı bir mekanda gözden uzak bir yere alı nma ması na di kkat edilirdi. [33]
Şehir i çi nde yerl eşi m al anl arı Müsl üman ve gayrimüsli m mahall el er ol arak ayrıl mış ol sal ar da çarşılarda böyl e bir ayrı m yokt u. Çarşılar çeşitli ırk ve i nanca mensup Os manlı vat andaşl arı arası nda bir har moni büt ünl üğü getiril mesi nde öneml i bir r ol oynar dı. [11]
Bedest en bir çarşı nı n ku maş satılan özel bir böl ümünün adı ol arak kullanılan bir keli meydi. Bedest enl erin , di ğer ko mş ul arı ndaki han ve dükkanl arla ol an ti cari ilişkileri ne ek ol arak, vatandaşl arı n mali işl eri yl e il gili fonksi yonl ara da sahi ptiler. 15. yüzyıl Os manlı bedest enl eri ni n i ç hücrel eri yada dükkanl arı ve bu dükkanl ar boyunca sirkül asyonu sağl ayan pasaj yoll arı var dı ve bu pasajlar örtül üdür ve bedest enl er ort aya çı kmadan önce bu kapalı çarşılar var dı. Tür ki ye’deki şehir hanl arı ticaret ile ilişkili ydi fakat birçoğu kiralı k i şyeri ydi ve i mal at hane ol arak kull anıl an bir böl üml eri de var dı. Bu nedenl e Tür kl eri n hanl arı, çarşıları n en canlı, hareketli yerl eri nde ve di ğer dükkanl arla kont ak kur manı n kol ay ol duğu ve bedest enl eri n yanı nda i nşa edilirdi. Hal kı n günl ük i htiyaçl arı nı karşılayan dükkanl ar, i mal at hanel er, depol ar ve i ş mahall eri i çi n al an sağl ayan ti cari hanl ar şehri n ti caret hayatı içi ndeki yerleri ve mi mari karakt eri açıları ndan il gi çeki ci dirler. [11]
Bi r şehir hayatı özelli ği ol arak ort aya çı kan bu han ti pi, Tür k han mi mari si nde Os manlılara geli nceye kadar gözük meyen bir t arzdır ve bir yenili k ol arak ort aya çı kar. Genelli kl e i çi nde barı ndırdı kl arı esnaf t opl ul uğunun adı nı taşırl ar ve dol ayısı yl a da hangi iş böl ümüne ayrıl dı kl arı kol aylı kl a anl aşılır. [2]
Ti caret yapıl arı i çi nde öne mli bir di ğer gr up i se mal -yapı m üreti m hanl arı ydı. Bekar hanı ( bekar odal arı) adı yl a da t anı nan bu hanlarda za manı nda l onca sist e mi ni n icapl arı na göre çalışırdı ( Yol geçen odal arı, Mercan Odal arı, Cebehane Odal arı; Hi l al ci Odal arı gi bi). İlk ör neği ni 15. Yy da Fati h za manı nda yenil enerek i şl evi ni sürdüren Beyazıt’daki Si mkeşhane (si m i mal edilen yer) hanı ol arak t anı dığı mız, mal yapı m- üreti m hanl arı, 18.yy’ dan sonra yoğun bir şekil de i nşa edil miştir. [7]
Bu ti p eserlerde han mi marisi ni n esas mekan anlayışı değiş meyi p yi ne ze mi n i skan içi n değil fakat servis ve depol ar i çi n ayrıl mıştır. Üst kat i se bür ol ar hali nde kull anılır. Bu hanl arı di ğerleri nden en büyük özelli k ise içi nde gecel enil meyi şi dir. [2] Pek azı nda ahır bul unan ticaret hanl arı nı n ze mi n katı nda depo ve veya dükkanl ar, üst katl ar da i mal at hane ve ti caret hanel er var dı. Os manlı padi şahl arı, vezirl er veya devl eti n di ğer önde gelenleri vakıfları na gelir sağl a mak a macı yl a şehirlerde çok sayı da ticaret hanı yaptırmı şl ardı. [5]
İstanbul hanl arı nda, Çuhacı, Sofcu, Pastır macı, Ast arcı, Sarraf, Kebapçı, İ pli kçi, Sabuncu, Şekerci, Yel kenci Hanl arı bu ti p eserl erdir. [2]
19. yüzyıl ort al arı na kadar başt a İst anbul ol mak üzere Os manlı İ mparat orl uğu’ nun ticaret yapıl an büt ün şehi rl eri nde yapıl agel miş ol an bu hanl ar Kl asi k Os ma nlı Ti caret Hanl arı kavra mı yl a t anıml anır. Za manl a dı şa kapalı ol an ze mi n katl ar dükkanl arl a dı şa açıl mış, cephel er hareketlenmiş ve yer sı kışıklı ğı sebebi yl e kat sayısında artış, pl anl arda ya mul ma gör ül müşse de kl asi k Os manlı ticaret hanl arı t e mel özelli kl eri nden bir şey yitir me mi şl erdir. [5]
Şehirdeki -sayılan yüzl erle ifade edil en- 19. yüzyıl ti caret hanl arı nı n geri kal anı kl asi k Os manlı ti caret hanl arı ndan farklı dır: Söz konusu za man dili minde İst anbul’da yapıl mış ol an ticaret hanları i çerisi nde üç ayrı kategori var dır: Biri ncisi, yukarı da da bahsedil en kl asi k Os ma nlı ti caret hanl arı, i ki ncisi bür o hanl arı, üçüncüsü i se geçi ş
