'MEVLANA'NIN GİYİM ŞEKLİ VE ELBiSELERİ
Mehmet ÖNDER (Konya Müzesi Müdürü).
Konya Müzesi Mevlana Seksiyonunçiaki Dergah e~yaları arasında, Mevlana'-ya izafe .edilen 15 adet elbise vardır. Seksiyonun tesis tarihi olan 9 Ekim '1926 da «MevIiilıa Celaleddin Rumi'ye aittir» kaydiyle tesellüm edilen bu elbiseler üzerin-de henüz ilmi tetkikler yapılmamı~ olduğu için, bu kayıtların selameti hakkında hiçbir mütalaa beyan edilmerni~tir. Mevlevilerin ve .bu elbiselerin muhafızlığını yapmı~, ya~ıyan dervi~lerin ifadelerine gÇ>re,bu elbiseler Mevlana'ya ait olup, vefa-tmdan.sonraogluSultan Veled tarafındanbir hatıra' olmak üzere sa,klanmı~, ondan sonra diğe~,post-ni~inler tarafından yüzyıllarboyunca dergah kasalarında muhafa-za edi~mi~.ve yalnız Şeb-i arus'ta (Mevlana'nın vefat ettiği günün yıldQnümü) zi-yarete .açılmı~tır. Biz bu. yazımızla, mevzu üzerinde mütalaamızı. kıımca arzedeceğiz. Mevlana'nı~ Horasan'ın Belh ~ehrinden ailesi. ile birlikte, Anadoluyagoçü~ü, Konyada. yerle~i~i, Anadolu Selçuklu Devletinin en parlak yılları olan" :XIII. cü yüzyıla tesadür eder. Bu devirde Selçukluların dokuduğu kuma~lar ve giyim ~e-killeri. hakkında elimizdeki otantik bilgiler. pek. azdır. Anadoluyu i~gal eden Şel. çuklu Türkleri, ~üphe yoktur ki, birçok san'atkarları da beraberlerinde getirmi~-ler, bunların meydana getirdikleri san'at eserleriyle Anadoluyu süslemi~lerdir.
Za-manla çe~itli san'at tesirıerinden sıyrılan Selçuklu san'atı, oriJinal birsan'at kolu olarak geli~mi~ ve yeni bir karakter kazanmı~tır (1). Selçuklu san'atının bir bölü-münü te~kil eden kuma~ i~çiliği de bu geli~ime ayak uydurmu~, Selçuklu ~ehirle-• rinde, bu arada Konya ve Sivas'ta büyük kuma~ tezgahları kurulmu~tur. Bu kil. ma~ların cins ve imal ~ekil1eri hakkında geni~ bilgilere sahipolmamakla beraber, Dibay-ı Rumi adlı. bir kuma~ın fazla itibar gördüğü, hatta bunlardan birininOs-manlı Padi~ahiOsman I. e'hediye edildiği kaydedilmektedir (~). Selçuklu dibası demek olan bu kuma~ ismi, XVIII. ci yüzyıla kadar Türk kuma~ları arasında yer aıniı~tır (3). Selçuklu tezgahların~a dokunan kuma~lardan bugüne kadarelimize geçenlerin sayısı pek azdır. Bu kuma~lardan biri de Konyada veya Sivas'ta dokuri.-duğu zannedile~, Alaeddin Keykubat I. (1219-1237) e ait ve halen «Musee de 1<1 Chamber de Comnıerce de. Lyon»da bulunan, çifte pars resimleriyle süsl~ ve kita-beli, Selçuklu kuma~ıd~r (4). Yine bazı kolleksiyonlar'da 'Selçuklukuma~ları görül~' mü~tür. Konyada, Koyunoğlu İzzet Mü:ıesinde gördüğümüz iki parça kuma~ ve
do-kuma da bunlar arasındadır.; , .
(1) Nurettin Yatman, Türk .kumaJ31arı, Ankara 1945 ..s~ı.
(2) Feridun bey, Münşeat'üs,_selMin; İst ..1266. s: 196."
(3), Tahsin Öz, Türk kumaş ve kadifeleri;' İst. 1946.
i:
s: 6.Selçuklu devri giyim ~ekilleri hakkında, bu devirde yapıimış çini, madeıı,
a-gaç, alçı ve ta:;ıüzerindeki insan resimleri bize azçok bir fikir vermektedir. Konya-daki Selçuklu Kö:;ıkü süslemelerinden olan alçı relief ve duvar çinilerinde Konya Kal'ası ta~, iıjçiligi arasındaki yüksek kabartmalarda (5), son yıllarda bulunan Ku-bad-abad Sarayı çinileri üzerinde (6~, giydirilmiıj insan resimleri vardır. Bu resim-lerdeki tipler, .biTbirip.e çok y:akın <?liıp,e~se:rj.ya, baıj~a 1aç :;ıeklinde bir külah, gövdede de entcıri ve şalvar vardır. Kpnya Kal'ası süslemelerinden Kanatlı Melek relieflerinde (Konya Müzesi, No: 882-883) görülen figürün başındaki taç ile btı.gün Konya Müzesind~~ulunan ve Tebrizli Ş mseddin'e izafe edilen Serpuş (No: 706) a benzerligi bilhassa dikkati çekmektedir. (Resim: 1-2). Bu arada Selçuklu devri Ku-bad-abad çinileri arasındaki bir panoda (Konya Müzesi Çini envanteri No: 41) bir erkek figürü, dairevi süslerle dokunmuş bir kumaştan, yakası düz ve gerdandan aşagıya dogru yırtmaçlı bir entari giydirilmiş ve beline de bir ince kUıjaksarılmış olarak tasvir edilmektedir (Resim: :3).Konya Muzesindeki Mevlana'ya' izafe edilen elbiselerin dış gö~üşleri de Selçuklu eserlerine resmedilen giyim şeFillerine uymaktadır. Şöyle ki:
a) Kumaşların cinsi ve' dokundugu yer:
Mevlana'yaait elbiselerin bir kısmı basit pamukludokuma, bir kısmı da ipek ve iplik karışık hateli gezi, atlas, alaca 've canfes gibi kuma.şlardan yapılmış olup, iç kısımlapna' ekseriya kuinaşın rengine uygun astar konmuş, bazılarının içine a.., tılmııj pamuk yerleştirilerek kaba bir dikiıjle tutturulmuıjtur. 703 Envanter, numa-rasında kayıtlı mavi renk atlas kumaştaıi. yapılmış 'pamuklu hırkanın ön sag ete- . ginde kısmen 'oozulmuş olarak biri yaldızlı, digeri kır!Uızı boyalı iki kumaş damga-sı görülmektedi:r. Damgalardan birinde ~elçuklu Kufi yazıdamga-sıyla yalnız (Konya) ke-limesi okunabilmektedir. Kumaşlara vurulan damgalara, bazan yalnız dokundugu şehrin ismi, bazan da şehir ismi ile bir]ikite tarih yazılması adet olmuş, bu adet Os-manlılar devrinde de devam etmiştir (7). Bu vesika bize, kuma.şın Konyada, bü-yük bir ihti!Ualle Selçuklular devrinde dokundugu hükmünü çıkarmaktadır. Diger elbiselerdedamga görülememüjti:r (Resim: 4).
b) Mevıana'nın _giyim şekli
, ,
Mevıana'nın giyim şekli hakkında, mevlevi kaynaklarının verdigi bilgiler aşagıyukarı birbirini tutmaktadır. Mevlana hakkı:r:da Hk eseri yazan ve Mevlana mn kırk yıl hizmetındebulunmıMecdeddin F'eridun sipeıhsalıar (vefatı: 1312)'in ver-digi bilgilere göre, Mevlana, başına dunıanı renk bir destar sarar, sırtına da önü yırtmaçlı, uzun' etek ve kollu bir ferace giyerdi. Öyle ki: Fıkaralar gelüb hazretten tese'ü! etseler duş'ımübareklerinden feracesini, hatta pirehenlerini çıkarup verir-ler~. Bundan dolayı pirahen"i gülbuy'i şerifleri önünden yırtmaçlı küşade idu) (8).
Bunun sebebi de gerek feracesinin; yani göksü açık u~un kollu cübpesinin, gerekse pireheninin, yani, dügmesiz ince gömleğinin sırttan kolayca çıkması ve-çıkarılırken
zahmet vermemesi içÜ1di. '
(5) Friedıich Sarre. Der kiosk von Konla; Berlin, 1936.s: 15.
(6) M. Zeki Oral. Kubad abaı;l"çinllerİ, Beııeten, Ank?ra. 1953,sa,yı: 66.
(7) Taihsi~ Öz, Tiirk kuma,') ve kadifeteri, II. İst. 1951,s: 42.
(8) Mithat Bllhari, Tercüme-i rlsale_İ Slpehsalar ibe menakıtb-ı Hazret! Hüdavendigar, İst.
Iii
. Mevlevi Şemseddin Ahmed 'Eflaki (v17:fatı:
ıMö),
1318 yıİinda:.yazmağa ba~la-dığı (Menakıb'al-arifiiı) 'adlı eserinde Mevlana'nıngiyim~ekline- dair ~u bilgileri vermektedir:Mevlana, Kayseri'de, ~eyhi Seyyid Burhaneddin .Muhakkıki .Tirmizi'yi ziya-retten so.nra, Konya'ya dönmüıı; 'Zahir ilimIerinin öğretimiile' me~gul olarak vaaz-larıri, nasihatlerin, tezkirlerinkapıla'rını açmı~tı.Peygamberin . -«sanklar arabIarıtı taçlarıdır,» sözü gereğince bilginlere yara~ırbirsarık'sarmı~, bir ucunu da tayla-san bırakmı~tı. Hakikatı bilen bilginlerin giydikleri gibi, kolu' 'geni~ birdehu'};,:a
giymi~ti (9). ' ... , .
Diger bir hikaye de de, Mevıana Tebrizli Şems'in:birincidefakaybından son-ra Hindiban denilen kuma::Jtan birferaceyapılmasını' emretmiıı ba~ına da bal ren-ginde YÜ11denyapılmı~ bir kül ah geçirmi~tL Gömleğinin've feracesinin öıiü daima açıktı (10).
Bir ba~ka hikayede de Mevlana'nınduman tengindesarığından. ve mavi renk ferac.'€sinden bahsedilmektedir (ll). .
. Bu bilgileri, Sultan Veled'inverdiği diğer bilgilerl~de kar~ılaljtıracp.k olur-sak, aynı neticeyi elde ederiz, Yani Mevlana, ba~ına bal .renginde bir, külah. giy-mi~, bunun üzerine duman renginde bir destar sarnıı~, sırtına ~a .re:Qkleri çe~itli olan önleri yırtmaçlı, uzun etek ve koııu feraceler, yapi; cübpe, Y~ hır~al!lr
geçir-.. . ". . '. . . . "', .~
ıni~tir. Aynı kaynaklar, Mevıana'nın uzun boylu, soluk, benizli. ve z;ayıf vüçq.tIu 01.-duğunda müttefiktirler. Mevlana'nın, gerek giyim ~ekli, gerekse vücudsapısıhak-kında' verilen bu bilgilerle, Konya Müzesi'nde mevcut v~ .Meylana'ya ..izafe, edilen elbiseleri kar~ıla~tıracak olursak, büyük bir benzerlik.bulı:ı:ıakta,' güçlük, çe,kmiye-ceğiz, Mevlana'ya :,dt.bu elbiseler, ortalam:a 1.40 m, boyu:Qda oldugupa göre, .20 cm. ayaktan elbiseye, 20 cm, de omuzdan ba~ın.nihayetine yükseklik ilave edilirse, Mevlana'nın 1.80 M. boyunda olduğu neticesi deçıkarılabilir.kanaatındayız, .
c) Mevlana'ya ait miny,itürler:
Mevlana'ya izafe edilen minyatürler de de a~ağı yukarı bu'biİgilerde ve'iilen bir' giyim ljekli görülmektedir (12), Bu minyatüilerden 'bİriside 'Beyazıd Kitaplı-ğıyiızmaları arasındaki Bezmialm Suıtanvakfİndan bir Mecmua '(No: 5017) da-dır. Müste~rik Georg Rosen tarafından 1913 yılında Almancaya'
çe~rilen'Mesnevi'-nin (13), baş tarafında da neşredilmi~ olan bu minyatürde (resim: 5) Mevlaİ1a çö-melmilj vaziyette ellerini göbeği üzerinde::"kavu~turmu~, siyah sakallı, ba~ında des-tarlı bir külah ve 'sırtında da uzun bir cü bbe '(ferace) olarak .tersi~ ' edilmiljtir. Kaqısındaki beya~ sakallı ihtiyar zatın' Şems olduğu tahmin edilmektedir, PanO-daki diğer ~ahıslar cübbeli ve sarıklı olarak gösterilmektedir. '
Çok .tanınmı~ olan diğer bir minya tür de tstanbu~ tnkilap' Müzesindedir. Ye-nikapu Mevlevihanesinden •intikal eden bu minyatür üzerinde (Hazreti Molla Hütrc
karın tasvir-i ~erifleridir) yazısı btilunmaktadır (Resim>6).'BUrada da MevÜnaba~ ~ında kmah ve destar, sırtında cübbe ve' hırka olarak, çÖmeİmiııvazi,y.ette tasvir e.
dilmiljtir.. "'. ~~
." . ;
(9) EDaki (Ta:h8in Yazıcı terc.) Arifleri:ıMenkıbeieri, .r:;:.Ankara, ;1953
s;
89. ~(ıo) Aynı C5eTs; 93- 94, ,,J~
(11) Aynı eser, s; 203, , ",
(12) MevM.na'nm mevcut mjı1Y1itürleri içinbak; Ş. Uzluk,Mevlana'nın ressamları, Kony~.: 1945,
82
Mevlana'ya izaie edilen diger mihyamderle Konya Müzesi'ndeki elbiseleI'~ arasında da. yakın .bir benzerlik ilk bakı~ta dikkati çekmekte dir. Şimdi . Konya Müzesi'ndeki' elbiseleri kısaca tetkik edeİim :'
1- Cübbe (Konya Müzesi No: 689). .
Boy: 1.40, etek: 2.40 m., İnce ipe~ iplikli filizi renk, desensiz; düz, atlastan dikilmi~ ve iç kısmına nohudi astar yerle~tirilmi~tir. Kollar geni~, ve etekIere kadar uzun, yaka deginni, önü yırtmaçlıgır. Yırtmaçları bele kadar inen kay tan lı
'düg-meler' tutmaktadır. Diki~ kabadır. .
2 - Pamuklu hırka (KM. No: 690).
Boy: 1.50, etek: 2.25 m. siyah ve beyaz yollu geziden dikilmi~ ve iç kısmına beyaz astar yerle~tirilmi~tir. Astarla kuma~ arasında, uzunluguna raptedilmi~ ola" rak atılmı~. pamuk konmu~tur. Geni~ yakah ve uzun koilludur. Önü yırtmaçlı olup kaytanlı dügmeIerle tutturulmu~tur. Diki~i kabadır.
3 - Pamuklu Hırka (KM. No: 691). .
Boy: 1.36, etek 2.68 m. İnce siyah ve beyaz yollu geziden dikilmi~ ve içeri-sinebeyaz astar konmuştur. Kolları ve kol enleri nisbeten kısadır. Yakasız ve ö-nü yırtmaçlıdır.Diki~i kabadır.
4 - Entari (KM. No: 692).
Boy: 1.32, etek 2.10 m. gri renkte alaca kuma~ından dikilmi~ ve içerisine sarımtrak astar konmuştur. Geni~ yakalıilı ve uzun kolludur. Önü yırtmaıçlı olup kaytanlı dügmelerle tutturulmuştur. Diki~i kabadır.
5 - Entari (KM. No: 693).
Boy: 1.28, etek 2.31 M. İpek iplikli gri, desensiz, düz atlastan yapılmı~ ve iç kısmına mavirenk astar. yerleştirilmi~tir. Geni~ yakalı ve kısa kolludur.Önü yırt-maçlı olup kaytanlı dügmelerle tutturulmu~tur. Diki~i kal;ıadır.
6 ..:-. Cübbe (KM. No: 694).
Boy. 1.39, etek 2.34 M. kur~uni renk hareli geziden dikilmi~ ve içerisine be-yaz astar konmuştur. Geni~ yakalı ve Uzun kolludur, önü yırtmaçlıdır. Dikişi ka badır. (Resim: 7) .
.7 ..:- Pamuklu Hırka (KM. No: 695).
Boy:' 1.17, etek 2.31 M. beyaz ve mavi yollu alacadan dikilmiş ve içerısıne beyaz astar' konmu~~ur. Geni~ yakalı, uzun kollu ve yırtmaçlıdı~. Bazı yerlerinde sandık lekleri vardır, diki~i kabadır.
8 - Pamuklu Hırka (KM. No: 696).
Boy: 1.08, etek 2.82 metre M. Siyah ve beyaz yollu alacadan dikilmi~ ve içe risine beyaz astar konmu~tur. Dikişi kaba, yama lı ve. fersudedir.
9 - Pamuklu hırka: (KM. No: 697).
Boy:' 1.27; etek 2.42, siyah ve beyaz yollu alacadan dikilmiş, içerisinebeyaz astar konmu~tur. Geni~ yakalı ve nisbeten kısa kolludur, önü yırtmaçlı olup kay-tanIı dügmelerle .tuttt,1rulmıı~tur, ,diki~i iyidir.
. 10'-:-:.Entari. (KM. No: 698). '
Boy: 1.29, Etek 2.43 M. mavi zemin üzerine incebeyaz yollu alacadan dikil-miş içerisine beyaz astar. konmuştur, dikişi kaba ve fersudedir.
11 - Pamuklu Hırka (KM. No: 699).
Boy: 1.20, Etek 2.51, siyah zemin uzerine ince beyaz yollualacadan dikilmi~ ve içerisine. beyaz astar konmu~tur. Geni~ ve degirmi yakalı, nisbeten kısa kollu-dur. önü tamamen yırtmaçlıdır. Diki~i kabadır. (Resim: 8);
Resim 1 Resim: 2
Reslm 5
r
tı
Resim 6
.'.<
I'
, ~. ıL ; "..
,
"ı,f
Resim 7 '.Kesini 8•
.
. i :1 "I :1 " i! I' i•
•
Resim 9
i. !, ' / .'
~'.''.•
:4" .
12 - Entari (KM. No: 700).
Boy: 1.35, Etek 2.40 M. siyah zemin üzerine ince Qeyaz yollu iplik alacasın-dan dikilmiş ve içerisine beyaz astar konmuıjtur. Uzun kollu, kol enleri geniş ve yakasızdır. Önü tamamenyırtmaçlı, kaytahlı dügmeli, dikişi kabadır. (Resim: 9).
13 - Cübbe (KM. No: 701).
. Boy: 1.48, Etek 2.70 M. beyaz rc' geziden .dikilmiş ve içerisine gri renk as" tar konmu~tur. Kollar ve kol en leri, yakası geni~tir. Önü tamamen yırtmaçlı,
diki-~ikaıbadır. ' ".
14 - Pa:muklu Hırka (KM. No:.7.02).
Boy: 1.45, Etek 2.45. M. penbe renk canfesten dikilmiş, içerisine sarı astar yerleljtirilrniştir. Astarla. kumaş arasında atılmı~ pamuk vardır. J{ısa kollu ve ya-kasız, önü yırtmaçlıdır. Diki~i oldukÇa ~uzgündür.
15 - Pamuklu Hırka (KM. No:~703).
Boy: 1.54, Etek 2~62.M. mavi renk desensiz düz atlastan dikilmiş ve içeri~i-. neaynı renkten astar konmu~tur. KÇ)llar uzun ve dar, yaka geniljtir. ön
koıtUklar-da kollar için yer açılmı~tır. önü tamamen yırtmaçlı, dikişi .oldukça düzgündür (R,esim: 10).
