PASSPORTS
O f
THE PAST
Eski
Pasaportlar
TBMM
Hükümeti'nin
kurulduğu
sıralarda, yurt
dışına giden
görevlilere
verilen
pasaportlar,
1920'lerin
Ankarasının kıt
olanaklarını
yansıtıyordu.
Günümüzdeki anlamıyla pasaport, kişinin uluslararası yol culuklarım kolaylaştıran ve yabancı ülkelere giriş-çıkışlarda yetkililere ibraz etmesi zorunlu bir belgedir.
Ülkeye giriş-çıkışları kontrol etmeye yarayan bir araç ola
rak pasaportun 1 6. yüzyılda ortaya çıktığını görüyoruz.
Fransa’da 16. ve 17. yüzyıllar boyunca pasaport yaygın bi çimde kullanılmıştır. Bu dönemde uygulanan genel pasa port zorunluluğunun yanı sıra, dilenciler, zanaatkarlar gibi bazı belirli gruplara giren insanların seyahatlerinin denet lenmesi için özel pasaportlar da çıkanlmıştır.
1789 Fransız Devrimi sırasında, pasaport, seyahat özgürlü ğünü kısıtlayan bir baskı aracı olarak nitelenmiş ve yurt dışına çıkışların denetlenmesi bir despotluk sayılmıştır. Ama, çok kısa süren bu anlayış, yerini belki de eskisinden daha sıkı bir pasaport uygulamasına bırakmıştır. Böylece, zorunlu pasaport sistemi, Kara Avrupası ülkelerinde yeni den yaygın bir hale gelmiştir.
ABD Yüksek Mahkemesi 1835 tarihinde verdiği bir kararda (Urtetiqui V. D’Arbel), pasaportun yabancı ülkelerin yetki lilerine hitap eden ve hamiline serbest ve emin geçiş sağ lanması dileğini içeren bir belge olduğunu belirtmiştir. Bu
The passports
issued to
government
officials
during the
1920s
reflected the
severe
shortages
facing the
young Turkish
Republic.
The modem passport, required when travelling from
one country to another, is a document which can he
traced back to the 16th century, and was widely
used in France in the 16th and 17th centuries As
well as ordinary passports, there were similar docu
ments issued to beggars, craftsmen and other specif
ic groups to control their movements from place to
place.
During the French Revolution o f 1789, the passport
was condemned as a restriction on liberty, and the
control o f foreign travel as tyranny. However before
long the passport was back with, if anything even
tighter controls on their issue than before As an
authorisation fo r the holder to leave his own coun
try, and proof o f identity and nationality abroad,
the passport was soon in com m on use again
throughout continental Europe.
A US Supreme Court ruling o f 1835 (V defined the
passport as a document designed fo r presentation to
t e authorities o f foreign countries, expressing a
request fo r free and safe conduct by the holder. For
B y R O N A AYBAY
PijemsNe pw la (itwlooraptUe
' U
Latin harflerine geçilmeden once verilmiş bir pasaport. A passport issued prior to the introduction of the Latin script in Turkey.
7 0
^ ^ S 1 9
D É L É G A T IO N
W CWYIUWHT il U CUM AMUUltl KATIOHAlt DE T U R Q U IE A LA CONFÉRENCE DE LA FAIX U 6 LauMinno, lo 22 J t P V İ i r 1223 a; *>> >» • uuaoport d lp lo in t l i iu
Ahmad Âémul Chovki Uoy^'avai1 aacompapner le , J \o u e il do aon dôfunt pèro Q’hor &oha h Conotantino- ' i a t rotournop o n m i t e K bnua 1* i l é lé p a ti o r turqut ù r Uoniéranoo de l a ? a ix ,p ri' « ^rt iou ldi ro iro nt ba AUtori tdo o l v i l e a ot m i l H a i p a a a qu’ i l t r o v e r -*vPa de v o uTö 1P ~biro n 1ın aooonilTr t o u t a 8' le« l o c a l i t é 'h
p o s i i b l a » • Four / lo P r i u i d e n t da 1« D i l ' p a t i o n t UPqUO Lo d o o r it a ir o Général J » ” * ) f > -.//•AL' Àtvwr 0«" .¿ W £‘ W V c -. <^Vc,y ^ wi>jc ^ jy a?
• 'J au ill?, r AU ors fassipshts
(/- '- •'!'! r.V.' : Vt fUUJ^ a.'
I v 'k
> —
Visa Diploma liq itr
COKSaiAT GERERAI 00 ROÏAUME P B SERBES CROATES ET S L O W ®
SON POUR SE REMSE * O t e t u a u t / / r
ai JK ■ Jb?4-.. , /leconsulbêneral “J,'; •■•. o cc'ce , «<>...JitST r" »•... /J... .À t •'
Lozan Banj Görülmelerine danışman olarak katılan Deniz Yarbayı Ahmet Şevki (Doruker) Bey'in, daktiloyla, 4 sayfa olarak düzenlenmiş diplomatik pasaportu. The four-page passport issued to Lieutenant Colonel Ahmet Kemal Şevki (Doruker) Bey, who attended the Lausanne peace talks as an advisor, rraba tows Arşivi)
IPLOfilATICO
5'sc.Tr mm
Quorn p ^ ¿ o o < u * W
ÿ(j__ ’Ï Itx&tMJ
CcU aiiUl.i, // ^ IÀ T'Issu. ;/ >5 L RE6JD Air: ■CJA70PC
T
İL
VISA D IPLOMATIQPS
Vu k la Légation do Turquie
Bon pour ■« rendre k Conatontlnople ot
re to u r on Suloue.
Berne, le 24 Jan vie r* İ $ ’İÎ5. ï ;;
Vu à la Ligation du löftaıımr d»{ Sprbcs. CrcatesSît Slovpjb t‘n Stdttji \:ou pour se rendre en ./ U W U é jt
■ Visio..1' •• ..
Luono r cr --- * " ^
gHniOMATHVKÇXOï^A.r-^ATgSi- ;
BKfle« h Baatpapcr-nTt fleJieratut.t 1 3 Jloaaita, Onodonou « a u z u e xpaKositr
npeo npcaeitKTe aa BtSJirapHti.- 1
HaoTOimatra 3X3a ce ^&Da ot B. s: Y V ' , / / - J . _ rapCKaia flpjterat'«* 7,,/“ ,;Tr’ (?.|L t ï Û J ' Ù à l a . k l - iX . JB . -, n r a p c k & t a J!eraiîH>t n B .: ,53, ; . ' J- ' ' . JLo SooràUüx-oi
' 3-uUiSf.
CJW#>89
1
,
_
vt.r tu..
: A ' ,
T/ ¿ 9 Z _ O Z ^ 7 1 S K Y U F E A Ğ U S T O S A U G U S T 1 9 9 3V I S .
~ ^ 5 s £
t ia l a
i n S u U i e J d e l a //"•' c r i > ^ , u BmHem a le failce...
-%c-l *-A-**S ---, Sum Jinter (luallle ou profession ^ . Z/c j.uJ ^u l --tij:..¿j2/£>Ût&2J-iC4£<e4>i'-...
- .—>
... S J i - V - 'i ... ... a U ji> .£ * ...-___ '& J Lieu ct ¿ate de nalsaaiic^I
_C
-I Domicile ._ ___________________ . 0 * 4 . -I Destination... ^ ? A £ t c * . . - S p -
-.---...
I But ct son I jl/ / - . t P 'f f £ * -**-** **< £ — . .. . - 5k r^XrT.l. ... — c v , - ç — ■ --■ — ...j.’.^. —¿tAile birlikte A vrıipi ya seyahat edejı-'sekreteri Hüseyin Nakib Bey in pasaportu./ I he Bey, secretary to Caliph Abdtilmecid Efendi, whom h i accompanied to Europe.
£
J £
* P
;, ■X
..
J
kararda belirtilen bir başka nokta da şuydu: O dönem de, ABD’de pasa portlara hangi makam tarafından ve rileceğini düzenleyen bir yasa yoktu. Pasaportların Eyalet Valileri, Belediye Başkanları hatta noterlerce verildiği görülüyordu. Bu pasaportlara güvene rek, yabancı ülkelere seyahat edenler, gittikleri ülkelerde güç durumda kala biliyordu. ABD’de bu karışıklığa son vermek için 1856 yılında bir yasa çıka rılmış ve ABD pasaportu verme yetkisi sadece Dışişleri Bakanlığına ve dış ül kelerdeki diplomatik ve konsüler gö revlilere tanınmıştı.
1867 yılında yayınlanan Pasaport Odası Nizamnamesi, Osmanlı Düstûrların
da pasaport konusuyla ilgili en eski düzenlemedir. Osmanlı ülkesine gi riş çıkışlan pasaport zorunluluğuna bağlayan bu yasa, Osmanlı uyrukla- nnın ülke dışına seyahatlerine iliş kin bir hüküm içermiyordu. Amaç, Osmanlı ülkesine gelecek yabancı
lara, girişlerini ve ülke içindeki seyahatlerini düzenlemekti. Daha önceki dönemlerde yaban
cıların Osmanlı ülkesinde yolcu- luklannı kolaylaştırmak amacıyla Vezir-i Azam hatta Padişah tara fından belgeler verildiği olmuş tur. Örneğin, Avusturya Elçiliğin de görevli olarak 1573-1578 yıl lan arasında Osmanlı ülkesinde
kalmış olan Rahip G erlach’ın yazdığına göre, Osmanlı ülke sinde seyahat etm ek isteyen yabancılara pasaport verilmek teymiş. Yine Avusturya Elçisinin özel he kimi olarak 1612 yılında İstanbul’a gelen Ammann, Küdüs’e gitmek için Padişahtan pasaport (Freiheits-Brief) aldığını yazmış tır.
Pasaport konusundaki ilk Osmanlı yasası olan 1867 Pasaport Odası Nizamnamesi 17 yıl kadar yürürlükte kaldıktan sonra 1884 yılında yeni bir Pasaport Nizamna mesi yapılmıştır. Bu yeni Nizamname, Osmanlı uyruklarının ülke dışına çıkışla rını kesin olarak pasaport alma koşuluna bağlamış ve pasaport verilmesi usullerini sıkı biçimde düzenlemiştir. Pasaport al mak için başvuranlar, nüfus teskereleriyle birlikte bir de “ilmühaber” ibraz etmek zorundaydılar. Bu ilmühaber, “hamilinin memuriyet ve san’atını” vb. gösterecektir. Devlet memurları bu ilmühaber’i amirle rinden, Müslüman uyruklar İmam ve Muhtardan, gayrı müslim uyruklar da
Pat-•İsmi
Babasının ismi Doğduğu yer San'atı
Pasaportu altlığı yerdeki
ikametgâhı
Gideceği yer Seyyahat sebebi ||
Sabit alâmeti farika
Umum! M? Hususi Ns yJUSkJtSOâ /e b e a s în d a n f 4 O d e sa d a n -0Sa K o n so ]
a long time there was no single
office authorised to issue pass
ports. Governors, mayors a n d
even notary publics were free to
issue passports, a n d those who
carried them risked finding that
they cut little ice w ith fo reig n
authorities. This confusion was
resolved in 1856, when an act was
passed allow ing only the State
Department a n d overseas diplo
m atic a n d consular missions to
issue passports.
The Passport Office Regulations o f
1867 marked the beginning o f the
m odern passport in O ttom an
Turkey. This legislation made
passports obligatory fo r foreign
nationals entering and leaving
the country, but did not make
any reference to their use fo r
Ottoman subjects.
In earlier centuries, foreign
travellers in Turkey had been
issued with passports signed
either by the sultan himself or
the grand vizier. According to
Gerlach, a priest attached to
the A u stria n Embassy in
1573-1578, foreigners wish
ing to travel w ith in the
Ottoman Empire were issued
with passports, or safe-con
ducts. A nother Austrian,
Am m ann, who arrived in
Istanbul in 1612 as private
physician to the Austrian
ambassador, recorded that he
obtained a passport from the sultan
when he wished to visit Jerusalem
(”) .
The Passport Office Regulations
remained in force fo r 17 years until
1884, when a new set o f regulations
were drawn up requiring Ottoman
subjects to bear passports when trav
elling abroad, and laying down the
procedures fo r o btaining them.
Applicants had to present one cer
tificate o f identity from the registry
office a n d another stating their
occupation and other information
issued by their departtnent heads in
the case o f civil servants, by the
local imam and m uhtar (district
official) in the case o f Muslims, and
by the patriarchate, the rabbinate,
metropolitan office, or office o f the
local despot (a rank in the Greek
r j t t ' pw <-İşbu pasaport. jçin n m te i« 4 » N ? 1 7 3 9 1 * N 9 1 7 3 9 1 * / 3 N ? 1 7 3 . 9 1 Meşruhat Mahalli SajİS /W /c Meşruhat Mahalli m 7 M /,r
t , e presen t passeport est d é liv ré pas
la Direction de la Section Consulaire de L'ambassade de Turquie à Moscou
a u s ito y e n
_ f e u . pour ss rendre en Turquie C Moscou le._( ' Êjfe pasaport JPL. g l tà l t K i ç i n Tü ik tebaasından ,Ç- 2. - 9 ^ o faHhimiu verilmiştir •f.-B, / H a r s ı , M o s K o v a l HBi T.C. Moskova Konsoloslugu'nun, ist;
The passport issued to Mehmet Galip
l a gi(J^{k olari Mehmet Galip Bey'e 1930’da verdiği pasaport, •by the Turkish Consulate in Moscow in 1930.
rikhane, Hahamhane, Metropolit ve Despothanelerinden alacaklardı. Pasaportlar, Türkçe ve Fransızca olarak hazır lanacak, pasaport süresi en çok bir yıl olabilecekti. Pasa port verilmiş kişinin uyrukluğu, doğum yeri ve yaşı gibi bilgilerin yanı sıra, “karısı ve çocuklan veya erkek ve ka dın hizmetçileri” ile birlikte seyahat edecekler için bu kim selerle ilgili bilgiler de pasaportuna işlenecekti. Bu Nizam name, yoksulluklarını belgeleyenlere ücretsiz pasaport ve rilmesini de öngörüyordu.
1894’de yeni bir Pasaport Nizamnamesi yapılmışsa da, eski Nizamnamenin hükümlerine sadece birkaç küçük değişik lik getirmiştir.
II. Meşrutiyet’in ilanı ile açılan yeni ve özgürlükçü dönem, pasaport konusunda çok ilginç bir gelişmeye yol açmıştır. II. Meşrutiyetin ilanından önce ülke dışına çıkışları çok zorlaştıran uygulamalara bir tepki
olarak, zorunlu pasaport usulünün kaldırılması ve Fransız Devrimini anımsatan biçimde, isteyen herke sin pasaportsuz olarak ve serbestçe ülke dışına çıkabilmesi gerektiği ileri sürülmüştür. Meclis-i Mebu- san’da ve Meclis-i Ayan’da, zorunlu pasaport usulünün devammdan ya na olanlarla, bu zorunluluğun kal dırılmasını isteyen üyeler arasında çok ateşli tartışmalar yapılmıştır. Sonunda, ülke dışı yolculuk yapa cak Osmanlı uyruklanmn, isterlerse pasaport alacaklan, istemezlerse al mayabilecekleri kabul edilmiştir. Kabul edilen bu görüşe göre, pasa port, seyahati kolaylaştıran bir bel gedir ama ülke dışına çıkacak kişi istemezse, pasaport almaya zorlan maması gerekir.
1911 yılında kabul edilen ve pasa port almayı zorunlu değil “ihtiyari” hale getiren bu kanun çok çalkantı lı bir dönemde, kısa bir süre yürür lükte kalmış, 1915 yılında yapılan
Pasaport Kanun-u Muvakkati ile zorunlu pasaport usulüne dönülmüştür. Birinci Dünya Savaşı’nın sona ermesinden sonra 1918 yılında yapılmış Pasaport Kanunu, konu ile il gili son Osmanlı düzenlemesidir. Bu kanun, 1915 yılında yapılmış “Kanun-u Muvakkat”i -birkaç sözcük dışında- ay nen yinelemiştir. Bu kanun, Osmanlı döneminden Cumhu riyet Dönemine intikal etmiş ve 1938 yılına kadar yürür lükte kalmıştır. Ancak, T.B.M.M. İcra Vekilleri Heyeti 1922 yılında, pasaportlardaki “Padişah Hazretleri adına" ibaresi yerine “T.B.M.M. Hükümeti adına” ibaresinin konulmasına karar vermiştir.
T.B.M.M. Hükümetinin kurulduğu sıralarda, konferanslara katılmak ve diplomatik temaslarda bulunmak için yurt dışına giden görevlilere verilen pasaportlar, o dönem An- karasının kıt olanaklarını yansıtmaktadır. T.B.M.M. Hükü metini temsil eden görevlilerin pasaportları, kalitesi pek de iyi olmayan bir kağıda, sıradan bir daktilo makinasıyla ya
zılmış bir veya birkaç sayfadan ibaretti. •
Orthodox Church) in the case o f Christians and
Jews.
The passports were dra w n up in Turkish a n d
French, and valid fo r no more than one year. They
bore such details as the religious or ethnic commu
nity to which the holder belonged and his date of
birth. If the holder was to be accompanied by wife,
children or servants, their particulars were written
in the passport, too.
Apart from some minor amendments in 1894, these
regulations remained in force until the Young Turk
revolution o f 1908 brought abou t a surprising
change. In reaction to the very tight controls on
passport issues which had made leaving the country
extrem ely difficu lt during the reign o f Sultan
Abdülhamit, the libertarian ide
ology - reminiscent of that dur
ing the French R evolution -
which swept the country after his
deposal led to demands to abol
ish the need fo r passports alto
g e th er f o r everyone. Fierce
d eb a tes ensued, in both the
Senate
a n d
C ham ber
o f
D eputies, betw een those in
fa vo u r o f abolishing passports
and those against.
F in ally it w as d e c id e d th a t
O ttom an su b jects tra vellin g
a broa d were fre e to leave the
country without passports, but
since passports were documents
which facilitated foreign travel
they could obtain them if they
wished.
This legislation, passed in 1911
in a period of political upheaval,
remained in force only briefly,
passports becoming obligatory
once more in 1915. A fu rth er
Passport Act, incorporating some
minor amendments to the 1915 regulations a n d
passed in 1918 at the end of the First World War,
was the last Ottoman legislation on the subject. This
act remained in force until 1938, fifteen years after
the establishment of the Turkish Republic in 1923.
The only change was that the phrase “in the name
of His Majesty the Sultan ” was replaced with, “in the
nam e o f the Government o f the Turkish Grand
National Assembly. ”
The passports issued to government officials attend
ing conferences or appointed to diplomatic missions
abroad during those early years reflect the severe
shortages Turkey then faced.
These documents consisted o f one or a few pages of
poor-quality paper, on which the writing was not
printed but typed.
(*) Urtetiqui v. DArbel 9 Pet. 692 (U.S. 1835).
(**) Freiheits-Brief.
#Eski harflerle hazırlanmış bir pasaportun kapağı. / Cover of a passport in the Ottoman Turkish script.
7 4
S K Y L IF E A Ğ U S T O S A U G U S T 1 9 9 3
