T 4 . N
£ G ü n ü n İMİ © e ® PeB<era j
Ş irketi H ayriye N asıl
K uruldu, Bu Güne
Kadar N asıl Çalıştı
?
Şirketin Tarihçesi - Tanzimat ve Boğaziçi -
Şirketin Doğuşu - İlk Vapurlar - İlk Müdürler
■ Fürkiyenin en m ühim mü-■ esseselerinden biri olan Ş irk eti H a y riy e n in h ü k ü m et tara fın d a n satın alınm ası h a k k ın dak i h a b e rle rin sıh h ati ta h a k k u k etm eğe başladı.
Ecnebi şirk e tle ri ile h e r h u su sta boy ölçüşen bu şirketin ta rih e karışacağı dem lerin a- rifesinde- b ir tarih çesin i yaz m ay ı fay d alı gördük. B una d a ir v esikalard an anlıyoruz ki Ş irk e ti H ayriye, T anzim atın, fiilî b ir tezah ü rü d ü r. O zam a n a k a d a r Boğaziçi m eçhul b ir d iy a r gibi idi. Y eniköy, K an lı c a j s ırtla rın ı kim se bilm ezdi. H ' r K a v a k la rı gören bile yok
tu..
T arih çi L û tfi Efendi Beykoz ve K adıköyünde ancak nefye d ile n le rin b u lu n d u ğ u n u k a y dediyor. Y alnız İsta n b u lu n zevk e rb a b ı Boğazın güzelli ğine lâk ay ıt k alam ad ık ları i- çin y elkenli ve k ü rek li büyü k k a y ık la rla b ir kaç ay geçirm ek üzere güzel m an zaralı sah ille r e giderlerm iş. “E n derun ta r i h i” S u lta n M ahm udun B üyük, d e re çayırınd a sazlar, ziy afet le r ve eğlenceler te rtip e ttir d iğ in i kaydediyor.
Y avaş yavaş Boğazın iki ta ra fı y a lıla rla köşklerle sü slen m iştir. F a k a t b u ra la rd a o tu r m ak n a k il güçlüğünden dola yı ancak zenginlere nasip olan b ir im tiyaz gibiydi.
T anzim at, m aişet ve yaşayış ta b ir genişlik tem in ederek bilh assa istik raz k a p ıla rı açıla rak m em lekete fazla p a ra g ir m eğe başlayınca İsta n b u l h a l k ın a d a r gelm iş ve herkes şe h ir h aricin e yayılm ağ a başla m ıştır. B öyle olunca Boğazın
en fazla rağ b et gören b ir saha olacağı tabiî idi.
Bu esnada Boğazda iki ecne b i v a p u r işle tilm iştir . F a k a t b u n u işleten ecn eb ilerin kim o ld u k la rı m alû m değildir.
H ü k ü m e t de halkın Boğazda o tu rm a k h a k k ın ı te n d e ederek te rsa n e d e n b ir vap u r tahsis eylem işse de b ü tü n b u teşeb b ü sle r m u ntazam b ir nakil v a sıtasının v erini tu tam am ıştır
Şirketi Hayriye
Nasıl Doğdu ?
B
u T ü rk m üessesesinin ilk tem elin i k u ra n la r sada r e t m ü ste şarı olan F u a t E fen d i ''M eşhur Sadrâzam Keçeci zade F u a t Paşa) ile b üy ü k ' ’ " r k allâm elerind enCev-J E fendi (sonra A dliye N a
diri olan m eşh u r tarih çi Cev det Paşa) dır.
B u iki m ü m taz şahsiyet B ur şada b u lu n d u k la rı sırada, h a t tâ k ap lıcad a y ık an ırla rk e n Bo- ğaziçinde işletilm ek üzere bir şirk et k u rm a y ı düşü nm üşler ve orada k alem e ald ık ları bir nizam nam e lây ih ası ile îstan- bula dönm üşlerdir.
L û tfi ta rih in in dokuzuncu cildinde b u teşekk üle d air taf s ilâ t v ardır. B undan Ş irketi H ay riy en in “ 1267 — 1850” de k u ru ld u ğ u anlaşılıyor.
Ş irk eti H ay riye b eh er hisse, si üç b in k u ru şlu k iki bin h is se ile teşekkül etm iştir.
H isse senedatının alınm ası için v a k tin sadrazam ı M
usta-Ştrketi H ayriyenin ilk vapur! arından; 13 N, Galata vapuru
Ş irk etin ilk tem elini k u ra n lardan! S adrâzam Keçecizade
F u a t Paşa
r ~
YAZAN : — ^
U L U N A Y İ
t f
fa R eşit Paşa büyük g a y re t ve h im m et gösterm iştir. H gttâ b ir çokları hisselere sadrâza m ın ısra rı dolayısiyle istemi- yerek iştirak etm işlerdi.
İlk hisselerden P adişah 100, V alde S u ltan 50, Reşit, M eh m et Ali, F ethi, M ustafa Naili. M ısırlı K âm il p a şala r ve pren. ses Zeynep H anım 20, ve bü tü n rical, sa rra fla r, y irm i ile
on arasın da hisse senedi alm ış lard ır.
Ş irk et faaliy ete gerince Bal tacı M anolaki vasıtasiyle Lon- d ray a sekiz v a p u r ısm arlam ış ve bu v ap u rla rd a n dördü biz sene sonra İsta n b u la gelerek i şe başlam ıştır.
lik Vapurlar:
İ
* stan b u la ilk getirilen va p u rla rın tek n e leri k e re ste d en yapılm ış, m akineleri de altm ış b ey g ir kuvvetindeydi. B u n ların isim leri şudur:R um eli, T arabya, Göksu, B eylerbeyi, Tophane, B eşiktaş
O zam an “H ay riye tü ccarla r ı” nm nam ına izafetle Ş irketi H ayriye adı v erilen bu tesis b ird en b ire b ü y ü k b ir rağ b e t k azanm ıştı ve Ü sküdarla İ s ta n b u l a ra sın d a işlem ek üzere, beş yü z hisse d ah a çıkararak, b ir arab a v a p u ru ısm arlam ıştı.
B u su re tle v a p u r adetleri g ü nden güne artm ıy a başla-: m isti.
İlk Müdürler:
Ş
irk e tin ilk m ü d ü rü Sakız, lı “Ali H ilm i E fen di” d ir; y en içerileri o rta d a n k a l d ırm a k ta bü y ük y ararlığ ı görü len “Ağa H üseyin P a şa ” nın kölesiym iş.M eşhur N am ık P aşan ın Ti c a re t n ezaretin de b u lu n d u ğ u sırad a şirk etin “Bilezikçi o- ğ u lla rı” na iltizam a verildiği ne b a k ılırsa bu devred e işle rin iyi id are edilem ediği a n laşılıyor. Bilezikçi oğulları da bu m üşkü lü b aşaram ıy o rlar. O zam an Ş irk e t “Resimci Mığır- dıç” adında b irin e havale edi liyor. O da becerem eyence işin başına h issedarlard an ve h ay
riye tüccarından Ali Hilmi E
fendi getiriliyo r.
Ali H ilm i E fendi şirk ete in tizam verm eyi bilm iş, fa k a t e n trik a la ra k u rb a n edilerek azledilm iş ye y erin e M aliye N azırı Nafiz Paşa k â h y a sı R a şit efendi getirilm iş.
R aşit E fendi d e v rin in pek ka rışık geçtiği anlaşılıyor. Ş ir keti H ayriyenin en nam lı m ü d ü rle rin d e n b ahriyeli H üseyin H âki E fendi bu zam anda m u am eleye el a tm ıştır. K âm il P a şa ve Zeynep H an ım ın kâh y a sı olan H üseyin H âki Efendiyi bu teşek k ü lü n ikinci m üessisi sayabiliriz.
1875 te H üseyin H âki Efen di zorla istifaya m ecb ur edil m iş ve y e rin e ilk m ü d ü ” Ali H ilm i Efendi geçiril - miş fak a t üç ay sonra a le y h ta r la rın ın tarziyesiyle yeniden m ü d ü riy eti k ab u l ey lem iştir
H üseyin H âki efendiyi H a fız V ehbi Efendi tak ip eyledi. Uzun m üddet m ü d iriy e tte b u lun an bu zat g ay et h alû k, t e r biyeli ve çalışkandı. Z am anın da şirk etin işleri güzel idare edilm iştir. H a ttâ ilk u sk u rlu v a p u rla r da onun zam anında g etirilm iştir. Ondan sonra Ali H üseyin, H ikm et B aban, H am di, Em in, Y usuf Ziya. Sadi b e j ler şirk etin m ü d ü rlü ğ ü n d e b u lun m uşlard ır.
Şirketin Manevî ve
Maddî Şahsiyeti:
Ç irk e ti H ayriye, yalnız ti. * carî ve İktisadî b ir şir ket h alin de kalm am ıştır. Bü tü n h arp lerd e v a p u rla rın ı as kerî n ak liy a t ve sevkiyata ta h sis eylem iş, en teh lik eli zam an lard a ağ ırlık lar, toplar, cepha ne ve iki yüz bine yakın asker nakleylem iştir. B ilhassa Çanak kale harb in d e Ş irk eti H ayriye v a p u rla rı seyy ar h a sta h a n e h a linde y aralı nakleylem ekle m em lekete m ühim h izm etlerde b u lu n m u ştu r.
Ş irk eti H ay riy e n in b ir de m ânevi h u su siy e ti v a rd ır: Bu müessese b ir “ am elî m ek te p ” tir. G üzel lim an k a p ta n ları, m u k te d ir m akineciler, işgüzar m em u rla r v e san at ehli işçiler y e tiştirm iştir.
Rıza, K adri, S erver, Eyüp. M acaroviç, Balas k a p ta n la r Boğazda tan ınm ış ve b üyü k şö hret alm ış şahsiyetlerdi Hepsi İstan b u l lim anını c e p le ri gibi b ilirler, o y a n d a n ç a rk lı v a p u rla rı isted ik leri gibi k u lla n ırlard ı.
U n u tm am alı ki, o zam anlar gem ilerde şim diki gibi çifte u sk u r yoktu; b ir iskeleye y a naşıklığı zaman, su la rı, hava yı, c erey an ları daim a göz ö- nünde b u lu n d u rm a k lâzım dı B ir asra y ak ın b ir zam an T ü rk tic a re t ve ik tisad iy atın ın bu m üşekkel âbidesi b u g ü n hüvi yetin i değiştirm ek üzeredir.
B u ndan sonra da ayni inti zam ve m ükem m eliyeti devam ettireceğine şüphe etm ediği m iz bu m üessesenin ta rih e ka rışm akta olan şah siy etini h ü r
metle selâmlayalım.
İstanbul Şehir Üniversitesi Kütüphanesi Taha Toros Arşivi
