T.C.
SELÇUK ÜNĠVERSĠTESĠ FEN BĠLĠMLERĠ ENSTĠTÜSÜ
SAĞLIK KURULUġLARINDAN KAYNAKLANAN TIBBĠ ATIKLARIN
KÜTLESEL KAREKTERĠZASYONU
MURAT ÇETĠNBAġ YÜKSEK LĠSANS TEZĠ Çevre Mühendisliği Anabilim Dalını
Mayıs – 2017 KONYA Her Hakkı Saklıdır
ÖZET
YÜKSEK LĠSANS TEZĠ
SAĞLIK KURULUŞLARINDAN KAYNAKLANAN TIBBİ ATIKLARIN KÜTLESEL KAREKTERİZASYONU
Murat ÇETĠNBAġ
Selçuk Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Çevre Mühendisliği Anabilim Dalı DanıĢman: Doç. Dr. Mehmet Emin ARGUN
2017 Yılı, 106 Sayfa Jüri
Prof. Dr. Şükrü DURSUN Doç. Dr. Mehmet Emin ARGUN
Doç. Dr. Mustafa KARATAġ
Bu çalışmada, Bilecik Devlet Hastanesinden çıkan atıkların kategorileri servis bazında üretilen atık çeşitleri ve genel olarak hangi tür atıkların üretildiği araştırıldı. Osmangazi Üniversitesi (OGÜ) Tıp Fakültesi Hastanesinin son beş yıllık atık üretim miktarları incelendi. Yatak doluluk oranları dikkate alındığında yatak başı atık üretim miktarı 2015 yılı için 0.89 kg / yatak / gün olarak bulundu. Ayrıca Osmangazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesinde en çok yatak başı tıbbi atık üretilen servisin atık üretim fazı 4.01 olan nöroloji yoğun bakım birimi olduğu bulundu. Tıbbi atık yönetiminde kütlesel olarak en çok atığın yoğun bakımlar ve ameliyathanelerden kaynaklandığı tespit edildi. Hastane atıkları kıyaslanırken yatak kapasitesi / gün olarak hesaplanması gerektiği ve hastane tıbbi atık miktarı belirlenirken atık üretim fazları doğrultusunda yapılması gerektiği sonucuna varıldı.
ABSTRACT M. Sc. THESIS
MASS CHARACTERIZATION OF MEDICAL WASTE FROM HEALTH CARE FACILITIES
Murat ÇETĠNBAġ
THE GRADUATE SCHOOL OFNATURAL AND APPLIED SCIENCE OF SELÇUK UNIVERSITY
THE DEGREE OF MASTER OF SCIENCE IN ENVĠORONMENTAL ENGINEERING Advisor: Assoc. Professor Dr. Mehmet Emin ARGUN
2017, 106 Pages Jury
Prof. Dr. ġükrü DURSUN
Assoc. Professor Dr. Mehmet Emin ARGUN Assoc. Professor Dr. Mustafa KARATAġ
It his work, the catogories of the wastes produced by the sevices in Bilecik State Hospital were explored. The amount of the wastes produced in Osmangazi University Hospital during last 5 years was found. The waste production perbed by the occupancy of the bed amount was calculated. The waste a mount was found as 0.89 kg / bed / day for 2015. By the medical waste management, intensive care unit sand operation services were determined as the highest waste production. In this context, intensive care unit of neurology service was found as the most medical waste producing service in the hospital with the phase unit of 4.01. It was concluded that the medical waste production must be calculated as bed cap a city / day and phase unit for comparing of health care facilities.
ÖNSÖZ
Günümüz dünyasında teknolojik alanda pek çok yenilik ve buluş gerçekleşmektedir. Yapılan buluşlar insan hayatına pek çok alanda olduğu gibi sağlık sektörüne de fayda sağlamaktadır. Teknolojik alanda yaşanan bu gelişmeler sağlık sektörüne pek çok yenilik olarak yansımaktadır. Yapılan buluşlar ve yaşanan teknolojik gelişmeler çevresel etkileri itibariyle atık kütlelerini ve çeşidini artırıcı yönde tesir etmektedir. Canlıların hayat standartlarını yükseltmeyi amaçlayan sağlık sektörünün de insan ve çevre sağlığına daha hassas davranması beklenilmelidir. Sağlık sektöründe yapılan faaliyetler neticesinde sürecin doğal sonucu olarak tıbbi atık üretimi gerçekleşmektedir. Tıbbi atıklar sağlık sektöründen kaynaklanan diğer atıklara kıyasla kütlesel olarak % 15-20’lik bir paya sahiptir. Bu atıkların miktarı nispeten az olmakla birlikte insan sağlığına olumsuz etkileri çok yüksektir. İnsan ve çevre sağlığı üzerine bu kadar olumsuz tesirleri bulunan atıkların beşikten mezara tüm süreç boyunca takip edilmesi gerekmektedir. Süreç boyunca atık miktarını, atıktan kaynaklanan tehdit ve riskleri azaltıcı tedbirler alınması gerekmektedir. Sağlık sektöründen kaynaklanan atıkların tehlikeli mahiyette oluşu atık minimizasyonunu daha önemli kılmaktadır. Minimizasyon safhaları başarılı şekilde uygulanan sağlık tesislerinde oluşan tıbbi atık miktarı azalmaktadır. Atık yönetiminde uygulanan tedbirlerin sonucunda minimizasyon da sağlanan başarıyı tespit edebilmek için standartlara ve karşılaştırma verilerine ihtiyaç bulunmaktadır. Sağlık kuruluşunun hangi ekonomik sahada bulunduğu, yatak sayısı, yapılan teşhis ve tedaviler atık miktarının artmasına neden olmaktadır. Sağlık tesisinden kaynaklanan tıbbi atık miktarlarının kütlesel olarak takibi gerekmektedir. Sağlık tesisinin ürettiği atık miktarları tespit edilirken yatak doluluk oranları yansıtılmalıdır. Ayrıca hastanede servisler arasında tıbbi atık üretim fazları değişmektedir. Hastanelerde servis başına tıbbi atık fazları hesaplanmalı tesis başına ve servis başına üretim miktarları tespit edilmelidir. Gerçekleştirilen tespitler neticesinde elde edilen veriler atık minimizasyonu hususunda gerçekleştirilen uygulamaların başarısını ortaya çıkarmakta öncülük edecektir. Böylelikle çevre ve insan sağlığına olumsuz tesirleri bulunan atıkların miktar bazında azalmaları hususunda baskı oluşacak ve miktarlar azalacaktır.
Murat ÇETĠNBAġ KONYA-2017
TEġEKKÜR
YapmıĢ olduğum araĢtırmaları tez haline getirmemde sağladığı katkılardan dolayı hocam Prof. Dr. ġükrü DURSUN'a, gerek yüksek lisansım süresince gerekse tez hazırlık ve bitirme döneminde verdiği desteknedeniyle danıĢman hocam Doç. Dr. Mehmet Emin ARGUN'a, araĢtırmalarım süresince bana desteklerini esirgemeyen Osmangazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi BaĢhekim Yardımcısı Prof. Dr. Elif DOYUK KARTAL hocama, Osmangazi Üniversitesi Çevre Yönetim Biriminde görevli ablalarım Fatma ÖVENLER ve Fatma SEVERCAN'a ve birlikte çalıĢıyor olmaktan mutluluk duyduğum BaĢhekimim Dt. Bülent Doğru‘ya, bize kattığı hayat neĢesiyle sekreterimiz Ülkü YĠLER URAL'a ve benim sayemde tekrar yüksek lisans yapmıĢ kadar olan meslektaĢım Hasan EVĠRGEN'e, tez hazırlık çalıĢmaları sırasında ihmal ettiğim oğullarım Muhammed Ali ve Melih Talha'ya, desteğine hep ihtiyaç duyduğum kıymetli eĢim Kader ÇETĠNBAġ'a ve yüksek lisans sürecinde beni misafir eden KONYA' nın güzel insanlarına can-ı gönlümle teĢekkür ederim.
ĠÇĠNDEKĠLER
TEZ KABUL VE ONAYI ... i
TEZ BĠLDĠRĠMĠ ... ii ÖZET ... iii ABSTRACT ... iv ÖNSÖZ ... v TEġEKKÜR ... vi ĠÇĠNDEKĠLER………..…....vii ġEKĠLLER.……….…x TABLOLAR………...………xi SĠMGELER VE KISALTMALAR………..………xii 1.GĠRĠġ ... 1 2. KAYNAK ARAġTIRMASI ... 3
2.1. Sağlık KuruluĢlarından Kaynaklanan Atıkların Sınıflandırılması ... 3
2.2 ĠÇERĠK BAKIMINDAN ATIK SINIFLARI ... 8
2.2.1.Genel atıklar ... 8
2.2.2. Enfekte Atıklar ... 9
2.2.3. Patolojik Atıklar ... 9
2.2.4. Kimyasal Atıklar ... 10
2.2.5. Kesici Delici Atıklar ... 11
2.2.6. Farmasötik Atıklar ... 11
2.2.7. Yüksek Miktarda Ağır Metaller Ġçeren Atıklar ... 11
2.2.8. Basınçlı Konteynırlar ... 12
2.2.9. Genotoksik Atıklar ... 12
2.2.10. Radyoaktif Atıklar ... 12
2.3. Tıbbi Atıkları Üreten Sağlık Tesisleri ... 13
2.4. Tıbbi Atıkların OluĢtuduğu Mikrobiyolojik Ve Epidemiyolojik Riskler ... 14
2.4.1. Risk Altındaki Esas Grup ... 15
2.4.2. Tıbbi Atıklara Maruz Kalma ... 15
2.4.3. Tıbbi Atıkların Çevre ve Halk Sağlığına Etkileri ... 17
3.1. Tıbbi Atık Yönetim Planı Ġçeriği ... 19
3.2. Tıbbi Atıkların Yönetimi ... 19
3.3. Atık Minimizasyonu ... 20
3.4. Atık Ayırma ... 22
3.5. Sınıflandırma ... 23
3.6. Tıbbi Atıkların Yerinde Toplanması ... 23
3.7. Sağlık KuruluĢlarında Atıkların Depolanması ... 24
3.8. Tıbbi Atıkların Nihai Bertaraf Sahasına TaĢınması ... 25
4. TIBBĠ ATIKLARIN BERTARAF EDĠLME YÖNTEMLERĠ ... 26
4.1. Bertaraf Yöntemlerinin Seçimi ... 26
4.1.1. Termal ĠĢlemler ... 29
4.1.2. Kimyasal ĠĢlemler ... 29
4.1.3. IĢınlama Teknolojileri ... 30
4.1.4. Biyolojik Süreçler ... 30
4.1.5. Mekanik ĠĢlemler ... 30
4.2. Enfeksiyöz Atıklar Ġçin Sterilizasyon Yöntemleri ... 31
4.2.1. Buhar Arıtma Teknolojileri ... 32
4.2.1.1. Basınçlı Buharla Sterilizasyon ... 32
4.2.1.2. Entegre Buhar Bazlı Arıtma Sistemleri ... 35
4.2.2. Islak ve Kuru Isıl ĠĢlemler ... 36
4.2.2.1. Islak Termal ĠĢlem ... 36
4.2.2.2. Kuru Termal Yöntem ... 36
4.2.3. Mikrodalga Arıtma Teknolojileri ... 36
4.2.4. Kimyasal Arıtma Teknolojileri ... 37
4.3. Yakma ... 39
4.3.1.Çift Odalı Yakma Fırını (Hava Kontrollü Yakma) ... 41
4.3.2. Döner Fırınlı Yakma Tesisleri ... 42
4.4. Gerekli Atık Karakteristikleri ... 42
4.5. Enerji Geri Kazanımı ... 43
4.6. Beraber Yakma ... 43
4.7. Piroliz ve Eritme ... 43
4.8. Düzenli Depolama ... 44
4.10. Enkapsülasyon ĠĢlemi ... 45
4.11. GeliĢen Teknolojiler ... 46
4.12. ÇeĢitli Atık Arıtma ve Bertaraf Uygulamaları ... 47
4.12.1. Bazı Ülkeleredeki Bertaraf Örnekleri ... 47
4.12.3. Ġlaç Atıklarında Bertaraf ... 48
4.12.4. Sitotoksik Atıklarda Bertaraf ... 48
4.12.5. Kimyasal Atıkların Berarafı ... 49
4.13.Arıtma ve Bertaraf Ġçin Asgari YaklaĢım ... 50
4.14. Tıbbi Atıkların ĠĢlem Görmesi (Atık Arıtımı) ... 51
4.15. Tıbbi Atık Yönetiminde Uygulanacak Genel Esaslar ... 51
4.16.Tıbbi Atığa Genel BakıĢ Ve Uygulama Örnekleri ... 52
4.16.1. WHO‘ nun Önerileri ... 52
4.16.2. ABD‘ deki Uygulamalar ... 54
4.16.3. AB‘ deki Uygulamalar ... 55
4.16.4. Türkiye' deki Temel Düzenlemeler ... 56
5.MATERYAL METOD ... 60
5.1.AraĢtırma Yapılan Sağlık Tesisleri ... 60
5.2. AraĢtırma Yöntemi ... 60
5.3. Tıbbi Atık Üretim Fazını Belirleme ... 60
5.4. Diğer Ülkelerde Tıbbi Atık Üretimi Hakkında Ġnceleme: ... 61
5.5. GeliĢmiĢ Ülkelerde Tıbbi Atık Üretiminin Ġncelenmesi ... 61
5.6. Ülkemizde Tıbbi Atık Üretimi Durumunun Ġncelenmesi ... 62
6. ARAġTIRMA BULGULARI VE TARTIġMA ... 63
6.1. Tıbbi Atıkların Kütlesel Karakterizasyonu ... 63
6.2. Tıbbi Atıkların Üretim Miktarı ... 69
7. SONUÇ VE ÇÖZÜM ÖNERĠLERĠ ... 86
ġEKĠLLER
ġekil-2.1.1. Atık Dağılımı WHO 2013 ... 4
ġekil-3.4.1. Uluslararası Biyotehlike Amblemi ... 23
ġekil-4.3.1. Yakma Tesisi AkıĢ ġeması ... 40
TABLOLAR
Tablo-2.1.1. Sağlık KuruluĢlarından Kaynaklanan Atıkların Sınıflandırılması ... 6
Tablo-2.1.2. Enfeksiyöz Atıkların Belirlenmesi ... 7
Tablo-2.4.2.2.Tıbbi Atıklarının TaĢıdığı Tehlikeler ... ………16
Tablo-3.1. Tıbbi Atık Yönetiminde Basit Yöntemler………...… 18
Tablo-4.10.1. Tıbbi Atıkları ĠĢleme ve Bertaraf Etme Seçeneklerinin Temel Avantaj ve Dezavantajlarının Özeti ... 45
Tablo-6.1.1. Bilecik Devlet Hastanesinde Servislerden Çıkan Atık ÇeĢitleri ... 63
Tablo-6.1.2. Enfeksiyöz Atıkların Kompozisyonları ve Karakteristikleri ... 65
Tablo-6.1.3. Tıbbi Atık ÇalıĢması (Kanada-Ekvador Örneği) ... 66
Tablo-6.1.4. Tıbbi Atık Ortalama Malzeme Kompozisyonları ... 67
Tablo-6.1.5. Tıbbi Atık BileĢenlerinin Nem Ġçeriği (%) ... 68
Tablo-6.1.6. Tıbbi Atık BileĢenlerinin Isıtma Değeri ... 69
Tablo-6.2.1. GeliĢmiĢ ve GeliĢmekte Olan Ülkelerdeki Hastane Atık Miktarlarının Kıyaslanması ... 70
Tablo-6.2.2. Hollanda‘daki Sağlık Kurumlarının Ortalama Hastane Atık Miktarları………...………...71
Tablo-6.2.3. Tıbbi Atıkların Servis Bazında Dağılımı ... 72
Tablo-6.2.4. Hastane Atık Üretimi (Yatak Sayısına Göre) ... 73
Tablo-6.2.5. Hastane Atık Üretimi (Kaynağa Göre) ... 73
Tablo-6.2.6. Tıbbi Atık Göstergeleri (2010-2014) ... 74
Tablo-6.2.7. OGÜ Tıp Fakültesi Hastanesi Tıbbı Atık Miktarları ... 75
Tablo-6.2.8. OGÜ Tıp Fakültesi Oranları ... 76
Tablo-6.2.9. Yatak BaĢına DüĢen Tıbbi Atık ... 77
Tablo-6.2.10. Tıbbi Atık Faz Tablosu ... 77
Tablo-6.2.11. Bazı Ülkelerin Yatak BaĢına Tıbbi Atık Üretim Oranları ... 78
Tablo-6.2.12.Sağlık tesisinin türüne göre Toplam ve bulaĢıcı atık üretimi (Pakistan, Tanzanya, Güney Afrika) ... 81
Tablo-6.2.13. Sağlık Tesisinin Türüne Göre Toplam ve BulaĢıcı Atık Üretimi: Yüksek Gelirli Ülke (Amerika BirleĢik Devletleri) ... 82
SĠMGELER VE KISALTMALAR
WHO: Dünya Sağlık Örgütü
TAKY: Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği EPA: Amerikan Çevre Koruma Ajansı
CDC: A.B.D. Hastalık Kontrol ve Koruma Merkezi
HICPAC: Amerikan Hastane Enfeksiyon KontrolüUygulamaları DanıĢma Kurulu EWC: Avrupa Atık Kataloğu Kodu
◦C: Santigrad Derece
VOC: Uçucu Organik Karbon kPa: Kilo Paskal
mmHg: Milimetre Civa cm: Santimetre
MHz: Mega Hertz kg: Kilogram
UÇEP: Ulusal Çevre Eylem Planı ve Stratejisi TUĠK: Türkiye Ġstatistik Kurumu
OGÜ: Osman Gazi Üniversitesi
MSDS: Malzeme Güvenlik Bilgi Formu STAATT: Steriizasyon etkinliği standardı
HEPA:High Efficiency Particulate Arresting ( Yüksek Etkinlikte Partikül Yakalayıcı)
DSÖ: Dünya Sağık Örgütü KKD: KiĢisel Koruyucu Ekipman
1.GĠRĠġ
Sağlık kuruluĢlarının tıbbi aktiviteleri sırasında, sürecin doğal sonucu olarak tıbbi atıklar meydana gelmektedir. Tıbbi atıklar sağlık kalitesinin artırılması faaliyetleri sonucu meydana gelmesine karĢın uygun yönetilmedikleri takdirde sağlık problemleri noktasında yüksek risk içerir. Dünyada ve ülkemizde içerdikleri sağlık riskleri açısından tıbbi atık yönetimine gün geçtikçe daha çok önem verilmekte, en uygun bertaraf yöntemleri açısından akademik çalıĢmalar yapılmaktadır. Bununla birlikte uygun bertaraf yöntemleri tıbbi atıkların sağlık risklerini azaltmaktadır. Bertaraf maliyetleri sağlık kuruluĢları üzerine ilave finansal yük getirmektedir. Tıbbi atıklarda bu açıdan çok disiplinli çözüm yöntemlerine ihtiyaç duyulmaktadır. Sağlık kuruluĢları yüksek oranlarda atık ürettikleri için sebeb oldukları çevresel etkiler açısından yönetime ihtiyaç duymaktadır. Sağlık kuruluĢlarından kaynaklanan çevresel risklerin baĢında tıbbi ve tehlikeli atık yönetiminde karĢılaĢılan aksaklıklar gelmektedir. Sağlık kuruluĢlarından kaynaklanan atıklar mahiyeti ve kabiliyeti açısından gruplara ayrılmıĢtır. Sağlık kuruluĢlarından genel olarak evsel nitelikli, ambalaj, tıbbi, tehlikeli ve radyoaktif atıklar oluĢur.
Tıbbi faaliyetler neticesinde insanların sağlık sorunlarının azaltılması ve potansiyel risklerin ortadan kaldırması için yapılan tetkik ve tedaviler nedeniyle, çevre ve canlıların sağlığı açısından tehlike oluĢturabilecek atıklar oluĢur. Sağlık faaliyetleri sırasında üretilen atıklar enfeksiyon ve yaralanma için daha yüksek bir potansiyel taĢımaktadır. Kısa ve uzun vadeli hem de etkili tıbbi atık yönetimi programlarının uygulanmasında yer alan eylemler her düzeyde çok disiplinli iĢbirliği ve etkileĢimi gerektirir. Tıbbi atıkların üretiminden bertarafına kadar süreci etkin bir Ģekilde yönetebilecek politikalar belirlenmelidir. OluĢturulan politikalar yerel olarak uygulanan yönetim uygulamaları ile koordine edilmelidir. Yerel kabiliyetler ve imkânlar belirlenerek uygulanabilir programlar izlenmelidir. Sürece dâhil olan tüm paydaĢların katkısı alınmalı ve eğitim verilmelidir (WHO, 2013).
Hastanelerden kaynaklanan atıklardan tıbbi atıklar, çevre ve insan sağlığı üzerine olumsuz etkiler oluĢturacağından yönetilmesi gerekmektedir. Özensiz yapılan atık yönetimi çevre ve insan sağlığına olumsuz tesirler meydana getirmektedir. Evsel atıklarla birlikte depolanan tıbbi atıklar rüzgâr, yüzeysel akıĢ suları, yer altı su seviyesi yüksek olan alanlarda kaynak sularıyla, sinek ve sivrisineklerle, baĢıboĢ sokak
hayvanları vasıtasıyla insanlara ulaĢır. Hastalık yapıcı etkenler bu alanlarda uzun süre varlıklarını sürdürmektedirler. Ġnsanların hayat kalitesini yükseltmeye çalıĢan sağlık tesisleri, kendilerinden kaynaklanan risklerin uygun yönetilmemesinden dolayı insan sağlığını riske atabilmektedir.
Tıp sektöründe ortaya çıkan teknolojik ilerlemelerle birlikte atık çeĢitlerinde ve miktarlarında önemli artıĢlar olmuĢtur. Tıbbi atık üreticileri tıbbi atıkların üretiminden bertarafına kadar tüm süreçlerde alıcı ortam kalitesine olumsuz tesir etmemesini sağlamak ve canlı sağlığına zarar vermeyecek Ģekildetüm tedbirleri tesis etmekleyükümlüdürler (Li ve Jenq, 1993).
Günümüz dünyasında beĢeri faaliyetlerde ve tüketim Ģekillerindeki değiĢim, atık çeĢitlerini artırdığı gibi büyük hacim ve kütlelerde üretilmesine neden olmuĢtur. Meydana gelen atıklar canlıların yaĢamlarınında olumsuz etkiler oluĢturduğu gibi doğal kaynakları da etkilemiĢtir (Henry ve Heinke, 1996).
Yapılan bilimsel araĢtırmalar neticesine tıbbi atıkların ―özel atık‖ kategorisinde değerlendirilmesi ve bertarafının özel teknikler vasıtasıyla yapılması kanaatine varılmıĢtır. Bu kanaat neticesinde gerekli yapısal ve yasal mevzuat oluĢturulmuĢtur. UlaĢılmaya çalıĢılan nihai netice oluĢacak atık miktarının azaltılması, tekrar kullanım ve gerikazanım marifetiyle az atık oluĢturmak buna rağmen oluĢan atıkların ise güvenli bertarafının sağlanmasıdır (Ege, 2009).
Tıbbi atık bertarafında yakma tesislerinin zararlı tesirleri tesbit edilmeden ve bu zararlı tesirlerin bilinirliğinin az olduğu dönemlerde yakma çok tercih edilen bir yöntemdi. Yakma sonucu oluĢan zaralı emisyonların filtre edilme maliyetinin yüksek olması nedeniyle alternatif teknolojiler tercih edilmeye baĢlanmıĢtır. Dünyada uygulanan bertaraf seçenekleri yerel, coğrafik, finansal, geliĢmiĢlik gibi pek çok hususun tesiri doğrultusunda gerçekleĢmektedir. Yerel olanaklar çerçevesinde bertaraf gerçekleĢmektedir. Sağlık kuruluĢlarından kaynaklanan tehlikeli atık statüsünde bulunan tıbbi atıklar minimizasyon ve bertaraf yöntemleri açısından da yerel imkân ve kabiliyetler çerçevesinde yönetilmektedir.
2. KAYNAK ARAġTIRMASI
2.1. Sağlık KuruluĢlarından Kaynaklanan Atıkların Sınıflandırılması
Tıbbi (Klinik) Atık: Sağlık tesislerinin faaliyetleri neticesinde tanı, tedavi, bakım, eğitim ve araĢtırma hizmetlerinin verildiği kurumlarda insan veya hayvanlardan kaynaklanan atıklardır. Tıbbi atıkların muhtevası itibari ile önemli bir bölümü enfeksiyöz atık olarak değerlendirilmektedir. Enfeksiyöz atıkların (patojen mikroorganizmaları ihtiva etme potansiyeli bulunduğundan) diğer atıklardan ayrı olarak toplanması (Enfekte atık poĢetlerine veya enfekte atık kutularına) ve imha edilmesi gerekir.
Tıbbi atık tanımı tıbbi atıkların kontrolü yönetmeliği hükümleri doğrultusunda, sağlık kuruluĢunda üretilmekte olan, enfeksiyon yapma potansiyeli bulunan atıklarla insan, doku-organ ve vücut parçalarıyla birlikte sağlık faaliyetlerinde kullanılmakta olan kesici delici atıkları ifade etmektedir (TAKY, 2005).
Sağlık kuruluĢlarının tamamından; büyüğünden küçüğüne (tıp fakültesi hastanesi, sağlık ocağı) evde sağlık hizmetleri ve diyaliz hizmetleride dâhil olmak üzere diyabet hastalarının kullandığı insulin iğnelerine kadar geniĢ bir yelpazede tıbbi atıklar üretilmektedir. ġekil 2.1.1.‘de görüldüğü üzere sağlık kuruluĢlarından kaynaklanan atıkların % 75 - % 90‘ı genel ya da tehlikesiz atıklardan oluĢmaktadır. Bunların dıĢındakiler ise enfeksiyöz, delici kesici vepatolojik atıklar olmak üzere tıbbi atıkları oluĢturmaktadır. Bu atıkların yönetimi özel yöntemlerle yapılarak çevre ve insan sağlığı açısından risk oluĢturmayacak mahiyete kavuĢturulmalıdır (WHO, 1999).
Tıbbi atık; insanların ya da hayvanların tanı tedavi ve aĢılama iĢlemlerinden, tıbbi araĢtırmaların yapıldığı tesislerde üretilen atıklar olarak algılanmaktadır. Lakin hastane atıkları ile tıbbi atık kavramları aynı atık grublarını ifade etmez. Hastane atığı ifadesi genel bir ifade olup sağlık kuruluĢlarından kaynaklanan atıklar; evsel atıklar, ambalaj ve kâğıt atıklar, kimyasal atıklar ve radyoaktif atıklar gibi atıkların tamamını içerdiğinden tıbbi atıklarda dâhil olmak üzere sağlık kuruluĢlarından kaynaklanan atıkların tamamını ifade etmekte iken tıbbi atıklar hastane atıklarından bir bölümünü oluĢturmaktadır (EPA, 1998).
Enfekte Atık: Duyarlı organizmalarda hastalık yapmaya yetecek miktarda veya konsantrasyonda patojen (bakteri, virüs, parazit veya mantar) içeren ve insanlarla veya hayvanlarla temas durumunda enfeksiyon yama potansiyeline sahip bulunan atıklar olarak tanımlanır.
Sağlık kuruluĢlarında yürütülen faaliyetlerin doğal sonucu olarak ortaya çıkan tıbbi atıklar, farklı atık karekterizasyonuna sahip olabilir. Sağlık kuruluĢlarında tıbbi ve evsel atıklar oluĢmaktadır. Tıbbi atıklar genelde sağlık faaliyetlerinin yoğunlaĢtığı alanlarda artmaktadır (EPA, 1998). Sağlık kuruluĢlarından kaynaklanan tüm atıklar ayrı toplanmalıdır. ġayet tıbbi ve evsel atık karıĢırsa atıkların tamamı tıbbi atık olarak kabul görür (EPA, 1990). Sağlık kuruluĢlarında üretilen tıbbi atıkların üretilmelerinden bertaraf edilmelerine kadar geçen sürecin tamamında temas ihtimali bulunan tüm canlılar risk altındadır (Güler, 1997).
ġekil-2.1.1.Dünya Sağlık Örgütüne Göre TıbbiAtıkların Dağılımı (WHO, 2013)
Tıbbi atıklar, bulaĢıcı mahiyet taĢıyan ve enfeksiyonları insanlara taĢıma potansiyeli bulunan, insanlar veya hayvanlar üzerinde yapılan tıbbi uygulamalardan kaynaklanan atık maddeleri ifade etmektedir. Bu atıklar, tıbbi faaliyetler sonucunda oluĢan yani teĢhis, tedavi ve bağıĢıklık uygulamaları sonucunda oluĢan atıklardır. Bunlar kan ve kan ürünleri, doku sıvıları gibi enfeksiyon oluĢturma potansiyeli taĢıyan ve delici kesici mahiyet taĢıyabilen atıkları kapsamaktadır. Bu tanımlamalar ıĢığında EVSEL%85 TEHLİKELİ%5 ENFEKTE%10
tıbbi atıklarda aĢağıdaki muhtevayı içeren ve Tablo 2.1.1‘de belirtilen malzemeler bulunmaktadır:
Enfekte ajanların, kültür ve stokları,
Ameliyat, otopsi veya diğer tıbbi iĢlemler sırasında çıkan kas, doku, organ ve vücut parçaları, vücut sıvılarını ve sıvı örneklerini içeren patolojik atıklar,
AtılmıĢ sıvı insan kanı; kan bileĢenleri (örneğin, serum ve plazma), serbest akıcı kan veya kan türevlerinin konduğu konteynırlar gibi kan ve kan ürünleri,
Kan veya kan ürünleriyle kirlenmiĢ maddeler ve malzemeler,
Sağlık faaliyetlerinden, araĢtırmalardan, klinik laboratuvarlarından ve kan bankalarından çıkan kesiciler (bunlar; kan veya kan türevleriyle temas etmiĢ iğneler ve Ģırıngalar, cerrah bıçakları, kırık veya sağlam cam eĢyaları kapsayan ama bunlarla sınırlı kalmayan kesici maddelerdir).
Tıbbi atık tanımının birçok yönden açıklanması gerekmektedir:
Karantina atıkları ayrı bir tıbbi atık kategorisi olarak sınıflandırılamaz.
TeĢhis, tedavi, bağıĢıklık veya sağlık durumunun değerlendirilmesi için örnek olarak kullanılan idrar ve dıĢkı, tıbbı atığın bir parçası olarak kabul edilir. Çünkü hastada idrar ve dıĢkı yoluyla bulaĢabilecek bir hastalık bulunursa, bu sıvı ile temas
eden malzemeler (çocuk bezleri vb.) tıbbi atık olarak kabul edilir. Sağlık tesislerinde tek kullanımlık malzeme kullanımının yoğun olması sebebi ile
tıbbi atık miktarında artıĢ olmaktadır. Tıbbi atık miktarını minimize etmek isteyen sağlık tesislerinde tekrar kullanım metodlarına dönme eğilimi artmaktadır. Lakin bazı malzemeler katiyetle geri dönüĢüm için uygun değildir.
Kesici metallerden oluĢan tehlikeler hem fiziksel hem de bulaĢıcı risklerinden dolayı hassasiyetle takip edilmeli ve gerekli kiĢisel koruyucularla desteklenmelidir. Sağlık sektöründe de diğer sektörlerde olduğu gibi çevre dostu kimyasallar kullanılmalı, çevre ve insan sağlığı açısından ya tehlikesiz ya da en az tehlikeli malzeme ve yöntemler tercih edilmelidir.
Tablo-2.1.1. Sağlık KuruluĢlarından Kaynaklanan Atıkların Sınıflandırılması 1.EVSEL NĠTELĠKLĠ ATIKLAR (20 03* ve 15 01*)
A. Genel Atıklar (20 03 01): Sağlıklı insanların bulunduğu kısımlar, idari birimler, temizlik hizmetleri, mutfaklar, ambar ve atölyelerden gelen atıklardır.
B. Ambalaj Atıkları(15 01 01*, 15 01 02*, 15 01 04*, 15 01 05*, 15 01 06*, 15 01 07*): Tüm idari birimler, mutfak, ambar, atölye v.s den kaynaklanan tekrar kullanılabilir, geri kazanılabilir atıklardır. Kâğıt, karton, mukavva, plastik, cam, metal v.b malzemelerden oluĢmaktadır.
2.TIBBĠ ATIKLAR(18 01* ve 18 02*)
A. Enfeksiyöz Atıklar (18 01 03* ve 18 02 02*): Enfeksiyöz ajanların yayılımını önlemek için taĢınması ve imhası özel uygulama gerektiren atıklar: BaĢlıca kaynakları;
1. Mikrobiyolojik laboratuar atıkları: Kültür ve stoklar, infeksiyöz vücut sıvıları, serolojik atıklar ve diğer kontamine laboratuar atıkları (lam-lamel, pipet, petri v.b) 2. Kan kan ürünleri ve bunlarla kontamine olmuĢ nesneler,
3. KullanılmıĢ ameliyat giysileri (kumaĢ, önlük ve eldiven v.b), 4. Diyaliz atıkları (atık su ve donanımlar),
5. Karantina atıkları,
6. Bakteri ve virüs içeren hava filtreleri,
B. Patolojik Atıklar (18 01 02*): Anatomik atık, dokular, organ ve vücut parçaları ile ameliyat, otopsi v.b. tıbbi müdahale esnasında ortaya çıkan vücut sıvıları: Ameliyathaneler, morg, otopsi, adli tıp gibi yerlerden kaynaklanan vücut parçaları, organik parçalar, plasenta, kesik uzuvlar v.b (insani patolojik atıklar). Biyolojik deneylerde kullanılan kobay leĢleri.
C. Kesici Delici Atıklar (18 01 01* ve 18 02 01*):Batma, delme sıyrık ve yaralanmalara neden olabilecek atıklar: Enjektör iğnesi, iğne içeren diğer kesiciler, bisturi, lam-lamel, cam pastör pipeti kırılmıĢ diğer cam v.b
3) Tehlikeli Atıklar (18 01 06*, 18 01 08*, 18 01 10*, 18 02 05*, 18 02 07*):
Tehlikeli kimyasallar; Sitotoksik ve sitostatik ilaçlar, amalgam atıkları, genotoksik atıklar, farmasötik atıklar, ağır metal içeren atıklar, basınçlı kaplardan oluĢur.
4) G: Radyoaktif Atıklar;
Türkiye Atom Enerjisi Kurumu mevzuatı hükümlerine göre toplanıp uzaklaĢtırılır. *Avrupa Birliği Avrupa Atık Katalogu Kod Numaraları
Dünyada tıbbi atıkların kütlesel olarak yüksek miktarını ihtiva etmekte olan enfekte atıkların enfeksiyöz karakterini belirlemek için çeĢitli tanımlama çalıĢmaları gerçekleĢmiĢtir. AĢağıda bulunan Tablo 2.1.1.’de A.B.D. Hastalık Kontrol ve Koruma
Merkezlerinin (CDC) Çevresel Enfeksiyon Kontrolü Rehberi ve Hastane Enfeksiyon Kontrolü Uygulamaları DanıĢma Kurulunun (HICPAC) hastane atıkları konusunda geliĢtirdiği yaklaĢımlar yer almaktadır. Yapılan tanımlama çalıĢmalarında ülkemiz mevzuatında ve uygulamalarında yer almayan hususlar bulunmaktadır. Sürdürülebilir atık yönetimi için mevzuat içerik yönüyle geniĢletilmelidir.
Tablo-2.1.2. Enfeksiyöz Atıkların Belirlenmesi (CDC ve HICPAC, 2003)
Neler Enfeksiyöz Atıktır. (EWC 18 01 03) Neler Enfeksiyöz Atık Değildir? (EWC 18 01 04) Klinik ve/veya laboratuar olarak kanıtlanmıĢ
enfeksiyonu olan hastaların kan ve vücut sıvı / salgıları ile kirlenmiĢ atıklardır. Örneğin yara yeri enfeksiyonu
olan hastalarda yara eksudası ile kirlenmiĢ atıklardır. HIV, Hepatit B ve Hepatit C enfeksiyonu olan hastaların
kanları ile kirlenmiĢ malzemelerdir. Açık akciğer tüberkülozu (ARB-pozitif), influenza, vb. solunum yolu
enfeksiyonu olan hastaların solunum sekresyonları ile kirlenmiĢ malzemelerdir.
Diğer hastalardan (Klinik ve/veya laboratuar olarak kanıtlanmıĢ enfeksiyonu olmayan) kaynaklanan atıklar
Laboratuar atıkları (Kültürler, stoklar, enfekte
hayvanlar, vb.) OtoklavlanmıĢ laboratuar atıkları* Cerrahide kullanılan ve fazla miktarda kanla (> 20 ml)
kirlenmiĢ eldivenler ve diğer malzemeler
Hasta bakımında kullanılan kan ve sekresyon bulaĢı olmayan veya az miktarda kanla (<20 ml) kirlenmiĢ eldiven ve diğer
malzemeler (Örneğin, intravasküler kateterler, alçı, vb.)
Hasta ile ilgili yeterli bilgi sahibi olunamayan durumlarda (örneğin, canlandırma gibi acil durumlar,
acil servis, ambulans hizmetleri, vb.) kanla ve vücut sıvı/salgıları ile kirlenmiĢ tüm atıklar
Klinik ve/veya laboratuar olarak kanıtlanmıĢ enfeksiyonu olmayan hastalarda kullanılan malzemeler. Örneğin; Abeslang,
Airway, Alçı, Trakeotomi kanülleri, KullanılmıĢ kan transfüzyon torbaları, Hasta alt bezleri, Çocuk bezleri, Az miktarda kanla (< 20 ml) kirlenmiĢ sargı bezleri, flaster, spanç,
vb. materyaller, BoĢaltılmıĢ idrar torbaları, BoĢaltılmıĢ kolostomi torbaları, Tek kullanımlık sürgü / ördek, Nazogastrik
sonda, Endotrakeal aspirasyon sondaları, Enteral beslenme tüpleri, Böbrek küvetleridir.
Hepatit B, Hepatit C veya HIV - pozitif hastaların diyaliz atıkları
Hastanın kanı veya sekresyonları ile kirlenmemiĢ atıklar, Sargı bezleri, Spançlar, Pamuk, Serum setleri, Ġlaç torbaları, Maske,
Gözlük, Önlük, Nazal oksijen kanülleri / nebülizatörler Kesici-delici aletler (enjektör uçları, bisturi, lam, lamel,
kırılmıĢ ampuller, ameliyatlarda kullanılan testere, çivi, vb. her tür kesici-delici alet)
Mikroorganizma ile kolonize olan, ancak klinik enfeksiyonu olmayan hastalardan kaynaklanan atıklar**
*Buhar otoklavında 121◦C de 90 dakika süreyle otoklavlanmıĢ laboratuar atıkları evsel nitelikli atık olarak güvenle atılabilir.
**Kolonize hastaların vücudunda hastalık yapmaya yetecek miktarda veya konsantrasyonda patojen bulunmadığı için bu hastalardan kaynaklanan atıklar enfekte atık olarak kabul edilmez.
Tablo 2.1.2‘de verilen tanımlamalar ülkemizde sağlık kuruluĢlarında atık minimizasyonunda önemli katkıda bulanabilecek içerikte teknik kılavuzdur. Uygulama güçlüğü bulunmakla birlikte eğitim ve isteklendirme çalıĢmalarıyla minimizasyon baĢarısını yükseltmesi beklenmelidir.
2.2. ĠÇERĠK BAKIMINDAN ATIK SINIFLARI 2.2.1.Genel atıklar
Tıbbi aktiviteler sonucunda oluĢmayan ve kan, vücut sıvıları ya da diğer enfekte materyallerle ile temas etmemiĢ, sağlık endüstrileri dıĢında da üretilen atıklardır. Bunlar hastanenin genelinde oluĢabilen gıda atıkları, kâğıt, karton, cam, tahta vb. tehlike potansiyeli bulunmayan ve genellikle bertarafı özel iĢlemlere tabi olmayan atıklardır. Tıbbi ve tehlikeli atıklar ise enfekte karektere sahip, kimyasal ya da biyolojik atıklardır. Tıbbi atıklar tüm atıkların yalnız % 10-25‘i düzeyinde oluĢmaktadır (WHO, 2000).
Hastanelerde yürütülen sağlık faaliyetleri neticesinde içerik itibariyle tehlikeli olmayan materyaller kontamine olarak tehlikeli karakter kazanmaktadır. ĠĢin tabiatı gereği kontamine olan atıkların yanı sıra bilgi eksikliği nedeniyle tehlikeli atık karakteri kazanan atık kütleside azımsanmayacak seviyededir. Hastanelerden kaynaklanan tehlikeli atıkların kütlesel olarak büyük kısmını enfekte atıklar oluĢturmaktadır. Bunların yanı sıra radyolojik atıklar, kimyasal atıklar ve patolojik atıklar tehlikeli mahiyetteki atıklardır. Bu atıklar içinde yer alan patolojik atıklar hem kontaminasyon hemde bertarafında özel iĢlemler gerektirmesi nedeniyle tehlikeli statüde değerlendirilmektedir. Ayrıca delici kesici atıklarda enfekte atık sınıflamasına dâhil edilmektedir.
Sağlık kuruluĢlarından kaynaklanan atıkların kaynağında tanımlanması ve ayrılması büyük önem taĢımaktadır. Enfekte ve kimyasal atıklarla oluĢması muhtemel kontaminasyon atık karakterine tesir eder. Kontamine atıkların aynı karakterde oldukları kabul edilir ve bu da sağlık tesisinde üretilen tıbbi ve tehlikeli atık kütlelerini artırır. Özellikle kemoterapi ve patoloji ünitelerinden kaynaklanan tehlikeli atıklar, tıbbi atık muhtevası içerselerde tehlikeli atık protokollerine tabi tutulurlar. Genel atıklar geri
dönüĢüm potansiyeli ihtiva eden atıklardır. Atık ayrımı neticesinde geri dönüĢüm atıkları oluĢur.
2.2.2. Enfekte Atıklar
Ġnsanlarda hastalık yapma potansiyeli taĢıyan materyallerdir. Kan, kan ürünleri ve vücut sıvısı ile kontamine olan tıbbi malzemeler mikroorganizmalara konaklık yapma potansiyeline sahiptir. Patojenite potansiyeli bulunan bakteri, virüs, parazit, mantar gibi mikroorganizmalarla temas ettiğinden Ģüphelenilen atıklar enfekte atıklardır (ör; HIV pozitif hastalarda kullanılan iğnelerin hasta ya da personele batması). Hastalığa sebep olabilecek patojen mikroorganizmalarıihtiva ettiğinden Ģüphelenilen atıklarda (seolojik risk taĢıyan kan ve vucut sıvıları) bu kapsamdadır.
Enfekte atıklar aĢağıdaki atık çeĢitlerini ihtiva eder:
Laboratuar çalıĢmaları neticesinde oluĢan bulaĢıcı numuneler, kültürler, kan ve kan ürünleri.
BulaĢıcı hastalığa yakalanmıĢ olan hastalara uygulanan ameliyat veya otopsi atıkları (ör: spanç, ped, hemovac, damar içi iğneler ve vucut sıvılarıyla kontamine tek kullanımlık her türlü atık) ve bulaĢıcı hastalığa yakalanmıĢ hastaların günlük kullanım eĢyaları dahi enfekte atık olarak değerlendirilmelidir.
Enfeksiyon servisleri ve enfeksiyon boxlarında bulunan hastaların her türlü atıkları enfekte olarak kabul edilir.
Diyaliz tedavisi uygulanan ve bulaĢıcı hastalık etkenlerini taĢıyan kiĢilerin atıkları (ör: seroloji pozitif hastanın yemek yediği çatal, kaĢık, hastaların vücutlarına bağlanan damar içi iğneler, diyaliz makinasında kullanılan filtre ve setler, box gömlekleri, hastayla kontamine sıvılar ve tüm malzemeler). Tüberküloz hastalığına yakalanmıĢ mdr pozitif yani bulaĢıcılık evresinde bulunan hastaların kiĢisel kullanımeĢyaları, maske vegünlük kullanımındaki tüm atıklar enfekte özellik gösterir (WHO, 1999).
2.2.3. Patolojik Atıklar
Patolojik atıklar cerrahi operasyonlar neticesinde yada fiziksel travma neticesinden vücut bütünlüğünden ayrılmıĢ anatomik parçaları ifade eder. Bu atıklar ampute edilen el, kol, bacak, biopsi amaçlı alınan doku örneklerinden oluĢur (WHO, 1999).
Patolojik atıklar, tıbbi atıkların bir alt kategori olarak düĢünülmelidir. Ancak genellikle ayrı sınıflandırılır. Bertaraf edilmesinde özel yöntemler kullanılmaktadır. Patolojik atıklar tıbbi iĢlemler sırasında oluĢan ya da tıbbi araĢtırma sırasında üretilen sağlıklı vücut parçaları içerebilir (WHO, 2013).
Patolojik atıklar enfekte atıklardan muhteva olarak ayrılan karakteri nedeniyle genelde yakma ya da özel yöntemlerle gömme olarak bertaraf edilmektedir. Ülkemizde enfekte atıklar sterilizasyon tesislerinde bertaraf edilirken bu tesislerde patolojik atık bertarafı yasak ve teknik olarak uygun değildir. Ayrıca ülkemizde patolojik atıkların bertaraf edilmesinde ceninlerin durumu mevzuat düzenlemesi ihtiyacı oluĢturmaktadır. Patolojik atık; Ġnsan doku, organ ve vücut parçaları ya da sıvıları, biyopsi, otopsi atıklardır (ör; cenin, amputasyon yapılan kol veya bacak, vucut parçaları, vb.).
2.2.4. Kimyasal Atıklar
Kimyasal atıklar, kullanım süresini dolduran ya da faydalı ömrünü tamamlamıĢ katı, sıvı ve gaz halinde olan kimyasalları içerir. Kimyasal atıklar aĢağıda belirtilenözeliklerden bir ya da birkaçını ihtiva etmeleri durumunda tehlikeli atık olarak kabul edilirler. Bunlar yanıcı, patlayıcı, korozif, toksik, kanserojen, mutajenik, tetrajonik, genotoksik, vb. zararlı tesirleri bulunan atıklardır.
-Zehirleyici (toksik);
-Korozif (ör: pH < 2 olan asitler ve pH > 12 olan bazlar), -Kolay tutuĢabilen (21 °C nin altında alevlenebilir),
-Reaktif (patlayıcı, suyla reaksiyona girebilen, darbeye hassas),
Tehlikeli olmayan kimyasal atıklar Ģeker, aminoasit ve bazı organik-inorganik tuzlar gibi kimyasalları içerirler. Sağlık tesislerinde kullanılmakta olan tehlikeli kimyasallar aĢağıda belirtilmiĢtir.
I- Formaldehit: Formaldehit tıbbi tesislerde çok kullanılan önemli bir kimyasal maddedir. Ülkemizdeki sağlık tesislerinde genelde patoloji labrotuvarında, doku gömme cihazında, operasyon neticesinde alınan doku organ ya da parçalarının analizi neticesinde anatomik parçaların özelliklerini bozmadan saklayan kimyasal maddedir. VOC özellik gösteren tehlikeli bir kimyasaldır.
II- Fotografik Kimyasallar: Sağlık tesislerinde ve görüntüleme merkezlerinde kullanılır. Radyoloji ünitelerinde filmleri görünür hale getirmede kullanılır. Bu madeler fixer ve developer solüsyonlarıdır. Ġçeriğinde potasyum hidroksit, hidrokinon, asetik asit ve glütaraldehit bulunur. Ayrıca fixer solusyonlarda gümüĢ elementide bulunmaktadır.
Fixer solüsyonları muhtevasında gümüĢ bulunması nedeniyle geri dönüĢümü ülkemizde de lisanslı firmalar tarafından gerçekleĢtirilmektedir.
III- Çözücüler: Metilen klorit, kloroform, triklor, etilen, ksilen, metanol, aseton, isopropanol, toluen, etilasetat, asetonitril, vb. patoloji ve histoloji laboratuvarlarında kullanılanılan kimyasallardır.
IV- Organik Kimyasallar: Hastanede çeĢitli birimlerde ve tıbbi malzemelerden bazılarının dezenfeksiyonunu sağlamak amacıyla kullanılan etilen ve fenol bazlı ve biyosidal kapsamdaki kimyasallardır.
V- Ġnorganik Kimyasallar: Ġnorganik kimyasallar asit ve alkalilerden (bazlardan) oluĢurlar (örneğin; sülfürik, hidroklorik, nitrik ve kromik asitler, sodyum hidroksit ve amonyak çözeltileri gibi). Bunlar potasyum permanganat (KMnO4) ve potasyumbikromat (K2Cr2O7) gibi oksidantları ve sodyum bisülfit (NaHSO3) ve sodyum sülfit (Na2SO3) gibi indirgeyici kimyasal maddeleri de içerirler (WHO, 1999).
2.2.5. Kesici Delici Atıklar
Delici kesici mahiyet taĢıyan delme batma ve kesmeye neden olma ihtimali taĢıyan iğne, anjiocat, ortopedi iğneleri enjektör iğnesi, intravenöz iğneleri, cam ve kırık cam, lam lamel, bisturi uçları, bıçaklar, ameliyat testere uçları, kirlenmiĢ cam ĢiĢeler, kan tüpleri ve cerrahi el aletlerini ifade eder. Enfeksiyon riski kontaminasyon riski nedeniyle gerçekleĢmektedir. Patojen mikroorganizma taĢıyan delici ve kesici malzemeler bulaĢıcı mahiyetteki mikroorganizmaların yayılmasına ve bulaĢmasına neden olma potansiyeline haizdir.
2.2.6. Farmasötik Atıklar
Kullanım süresi dolmuĢ ya da olumsuz cevre Ģartlarına maruz kalmıĢ, kırılmıĢ, dökülmüĢ, havayla temas etmiĢ ilaç ve bunlarla kontamine atıkları ifade eder (ör; kullanım süresi dolmuĢ ilaçlar, ilaçların hazırlanmasında kullanılmıĢ maddelerin atıkları, eldiven, maske, taĢıyıcı borular ve ilaçlardır).
2.2.7. Yüksek Miktarda Ağır Metaller Ġçeren Atıklar
Sağlık tesislerinden az miktarda üretilen fakat yüksek risk içeren atıklardır. Bunlardan civa; termometre ve tansiyon aletlerinde, civa buharı ise florasan ampullerde yer alır. DiĢ tedavileri sırasında ortaya çıkan amalgam atıklarıda yüksek miktarlarda
civa içerir. KurĢun, civa ve kadminyum elementlerinden bir ya da bir kaçını taĢıyan atıkların alıcı ortama direk verilmesi çevresel olarak yüksek risk taĢımaktadır.
2.2.8. Basınçlı Konteynırlar
Sağlık tesislerinde değiĢik kompozisyonda pek çok gaz kullanılmakta bunlar basınçlı tüp, kartuĢ, aerosol kutularında ve medikal gaz sistemlerinde muhafaza edilmektedir. Gazlar basınçla muhafaza altına alındıklarından yüksek basınç ya da basınç yükselmesine sebebiyet veren durumlarda tehlikelere neden olmaktadır. Ayrıca gaz kaçağı durumunda çalıĢan sağlık personelleri ve hastalar sağlık riskleriyle karĢılaĢmaktadırlar (WHO, 1999).
2.2.9. Genotoksik Atıklar
Genotoksik özellik taĢıyan atıklar; Ġnsanların genetik yapısına zarar verme potansiyeli taĢıyan atıklardır (ör; sitostatik ilaç taĢıyıcıları kanser tedavisinde sık olarak kullanılmaktadır. Kemoterapi ünitesinde üretilen atıklardır). Bu atıklar yüksek derecede zehirli olup mutajenik, teratojenik veya karsinojenik özellikler ihtiva edebilirler. Bu malzemelerin hem kullanılırken hemde bertarafında özen gösterilmesi gerekmektedir. Sitotoksik veya antineoplastik kategorisindeki ilaç ve malzemeler, belirli canlı hücrelerin geliĢmelerini durdurmaya ya da tamamen öldürme yeteneklerine sahiptir ve kemoterapik yöntemler kanserli hücreleri ortadan kaldırmak gayesi ile kullanılırlar. Bunlar neoplastik durumların terapisinde de önemli bir rol oynarlar ve organ nakillerinde immüno-süpresif ve immünolojik bazda ortaya çıkarlar. Ayrıca bunların pek çok değiĢik hastalığın iyileĢtirilmesi için kullanımları da oldukça geniĢtir. Sitotoksik ilaçlar, onkoloji ve radyoterapi üniteleri gibi çok özellik gösteren ve ana iĢlevleri kanseri yok etmek olan departmanlarda sıklıkla kullanılmaktadır. Kemo zehir anlamında kullanılan kelime olması kemoterapi ile yapılantedavide kullanılan ilaçlar hakkında yeterli açıklamayı ifade eder. Kemoterapide kullanılan ilaçlar sıvılaĢtırılmıĢ hardal gazı fraksiyonlarıdır. Bu ilaçlarla kontamine olmuĢ tüm atıklar ister enfekte olsun ister delici kesici atık grubunda yer alsın tehlikeli atık prosedürlerine tabi tutulmalıdır (WHO, 1999).
2.2.10. Radyoaktif Atıklar
Sağlık tesislerinde meydana gelenradyoaktif atıklar; radyoaktif elementler vasıtasıyla yapılan tedavi ve teĢhis aĢamalarında ortaya çıkan atıklardır. Radyoaktif
atıklar radyonükleitlerle kirlenmiĢ katı, sıvı ve gaz malzemeler içerir. Radyoaktif elementlerle yapılan görüntülemede hasta çıktıları ( ör; idrar) radyolojik atık karakterine sahiptir (WHO, 1999). Radyoaktif muhteva bulunduran çevreye radyasyon yayan atıklardır (ör; radyoloji ünitelerinden kaynaklanan malzemeler, radyoterapi ve laboratuar ünitelerinden kaynaklanan atıklar).
2.3. Tıbbi Atıkları Üreten Sağlık Tesisleri
Tıbbi atıklar oluĢum kaynağına ve oluĢum miktarına göre sınıflandırmalar yapılmıĢ ve 3 gruba ayrılmıĢtır. Tıbbi atıkların kontrolü yönetmeliğinde bunlar;
1)Yüksek Miktarda Atık Üreten Sağlık KuruluĢları a) Tıp Fakültesi hastaneleri ve klinikleri, b)Eğitim AraĢtırma Hastaneleri
c) Doğum hastaneleri ve klinikleri, d) Onkoloji ve Özel Dal Hastaneleri, e) Devlet ve Askeri Hastaneler.
2) Orta Miktarda Atık Üreten Sağlık KuruluĢları
a) Ağız ve diĢ sağlığı hastaneleri ve merkezleri, tıp merkezleri, dispanserler, b) Ayakta tedavi merkezleri ve günübirlik tedavi merkezleri,
c) Morglar ve otopsi merkezleri, d) Bakımevleri ve huzurevleri,
e) Tıbbi ve biyomedikal laboratuarlar, f) Kan bankaları ve transfüzyon merkezleri, g) Acil yardım ve ilk yardım merkezleri, h) Diyaliz merkezleri.
3) Küçük Miktarda Atık Üreten Sağlık KuruluĢları
a) Sağlık hizmeti verilen diğer üniteler (doktor muayenehaneleri, diĢ ve ağız sağlığı muayenehaneleri ve benzerleri),
b) Fizik tedavi merkezleri,
c) Evde yapılan tedavi ve hemĢire hizmetleri, d) Eczaneler,
2.4. Tıbbi Atıkların OluĢtuduğu Mikrobiyolojik ve Epidemiyolojik Riskler
Sağlık kuruluĢlarında yürütülmekte olan sağlık hizmeti neticesinde oluĢan tıbbi atıklar çeĢitli riskler oluĢturmaktadır.Bu riskler hasta ve çalıĢanlardan toplumun geneline yayılan epidemiyolojik bir frekansa ulaĢabilmektedir.Kontamine tıbbi atık nedeniyle patolojik mikrororganizmaların neden olduğu üreme sistemi, solunum sistemi, merkezi sinir sistemi gibi hastalıkların yanı sıra genel vücut sistemlerine olumsuz etkileri söz konusudur. Genellikle patojen ve bulaĢıcı etkenler ifade edilirken kan yoluyla bulaĢan patojen mikroorganizmalar akıllara gelmektedir. Bunlar: HIV, HBV, HCV ve KKKA olarak karĢımıza çıkmaktadır. En son ülkemizde KKKA (Kırım Kongo Kanamalı AteĢi) olarak karĢımıza çıkan patojen ve bulaĢıcı mikroorganizmalar günümüz dünyasında değiĢik formlarda insan sağlığını tehdit etmeye devam etmektedir. Bu hastalıklar nedeniyle teĢhis ve tedavi gören hastalar bunların refakatçi ve yakınları, sağlık tesisinde her kadroda çalıĢan personel ve yakınları olmak üzere birçok kiĢi yapılan teĢhis ve tedavi nedeniyle oluĢan tıbbi atıklar nedeniyle risk altındadır.
Aile hekimliği, hastane, muayenehane gibi sağlık tesislerinden kaynaklanan tıbbi atıklarda doku organ ve vücut parçaları bulunabileceği gibi delici kesici atıklarla birlikte enfekte atıklarda bulunabilir. Direk temas içeren ve enfekte olma ihtimali bulunan atıklar ile kan ve kan muhtevası içeren atıkların bertarafında iĢlem görmeden direk katı atık depolama alanlarının tercih edilmesi oldukça sakıncalıdır. Patojen atıklarla temas halinde enfeksiyon riski bulunmaktadır. Bu atıklar muhtevalarında kan ve vucut sıvılarını içermeleri nedeniyle bilhassa AIDS, Hepatit ve KKKA gibi bulaĢıcılık özelliği bulunan mikroorganizmaların yaĢam döngüsünü destekleyeceği gibi epidemiyolojik olarak hastalıkların frekanslarını artırma potansiyeli içermektedir (Kalnowski ve ark., 1983).
Tıbbi atıklarda bulunması muhtemel baĢlıca patojen mikroorganizma türleri; Mycoplazma türleri, Listerria Monocytogenes, Streptobacillus Moniliforms, Erysipelotthrix Ġnsidiosa, Pseudomanas Mallei, Treponema Pallidium, Aspergillus türleri, Candida Albikans, Klebsiella Pneumonia, Pseudomanas Aeruginosa, Pseudomanas Maltophilia, Pretues Morgani, Escherchia Coli, Salomonella Serotypes, Serratia Maecescens, Staphylocoscus Aerus, Staphylocoscus Pyogenes, Yersinia Enterocolitica vb. mikroorganizmalardır. Bu mikroorganizmalardan Stahylocoscus türleri, Pseudomanas türleri, Serratia türleri, Klebsiella türleri, Candida türleri ve Escherchia türleri genel olarak kaynakta, sağlık çalıĢanlarında ve hastalarda hastane enfeksiyonlarına neden olurlar. Bu mikroorganizmalardan Listerria Monocytogenes
menenjit hastalığına neden olmaktadır. Streptobacillus Moniliforms ise ateĢli salgın hastalıklara neden olabilmektedir. Yersinia Enterocolitica ise epidemiyolojik açıdan çok riskli olan Veba hastalığına neden olmaktadır. Diğer mikroorganizmalar ise solunum yolları enfeksiyonları ile genel mukoza doku rahatsızlıklarına neden olmaktadır.
Tıbbi atıklarda belirtilen mikroorganizmalar ilk olarak üretildikleri ortamlarda yani hastanelerde enfeksiyon riski oluĢtururlar. Belirtilen mikroorganizmalar bulaĢıcı özellik taĢırlar. Sağlık çalıĢanlarına tıbbi atık kaynaklı genel hastane enfeksiyonları hususunda gerekli eğitimler verilmelidir. Ġzolasyon sağlayıcı kiĢisel koruyucu ekipman kullanımı teĢvik edilmelidir. Üretilen tıbbi atıklar en uygun Ģekilde ve zamanda sağlık tesisinden uzaklaĢtırılmalıdır. Alıcı ortam karakterini olumsuz etkilemeyecek Ģekilde bertaraf edilmelidir.
2.4.1. Risk Altındaki Esas Grup
Tıbbi atıkların oluĢumundan bertarafına kadar olan süreçte temas halindeki tüm bireyler Tablo 2.4.2.2.‘de belirtilen risklerin tehtidi altındadır. Sağlık tesisinde çalıĢan personel, yatan hasta ve ziyaretçileri yanlarındaki refakatçileri, toplama ve bertaraf iĢçiler süreçten etkilenme ihtimali bulunan kiĢilerdir.
2.4.2. Tıbbi Atıklara Maruz Kalma
Hastanelerde patojen mikroorganizmalar ve konsantre kültürler ile kontamine olmuĢ her türlü malzeme ile direk yada dolaylı temas sonucunda hastalık yapma potansiyeline haiz mikroorganizmaların sağlıklı insanlara bulaĢma riski bulunmaktadır. Genelde kontaminasyon delici ve kesici malzemeler marifetiyle gerçekleĢmektedir. AIDS, SARILIK, KKKA gibi enfeksiyonlar tıbbi atıklarla kontaminasyon nedeniyle gerçekleĢmektedir. Sağlık çalıĢanları, tıbbi atık toplama ve bertaraf personelleri sivri uçlu iğnelerle yaralanmalardan dolayı büyük risk altındadır (WHO, 1999).
Son yıllarda ülkemizde ve dünyada tam etken taraması yapılmamıĢ, tedavi ve korunma yolları bilinmeyen pek çok hastalık salgın boyutunda sağlığımızı tehdit etmektedir.Bu hastalıkların kontaminasyon yolları ve bulaĢıcılık kapasiteleri bilinmediğinden gerek tedavi sırasında gerekse tedavi sonrasında bulaĢıcılıkla ilgili tedbir alınmalı enfekte atıklar tam toplanmalı ve bertarafı sağlanmalıdır (WHO, 1999).
Ülkemizde gerçekleĢtirilen sağlık faaliyetlerinin birçok ülkeden ileri olduğu ve giderek geliĢmekte olduğu düĢünülürse tıbbi atık kaynaklı enfeksiyon riskinin ülkemizde de gerçekleĢme potansiyeli bulunmaktadır.
Tablo-2.4.2.2. Tıbbi Atıklarının TaĢıdığı Tehlikeler, BulaĢma Yolu ve Barındırdığı
Riskler (Appleton ve Ali, 2000)
Risk BulaĢma yolu Tehlike
Hastalık / Enfeksiyon oluĢması
Bir taĢıyıcıya direk ya da indirek temas
Patolojik ve enfekte atıklar taĢıyıcılar vasıtasıyla ya da direk temasla enfeksiyon ve hastalık
bulaĢması
Kesilme Direk temas
Enjektörlerden meydana gelen iğne atıkları, camlar ve bistüri kesilmelere neden olabilmekte bunlar enfeksiyonun bedene giriĢini sağlamakta olup
HIV ve Hepatit B virüsünün potansiyel geçiĢ yoludur.Örneğin; Sağlık çalıĢanları aracılığıyla
tekrar kullanılabilir enjektörlerin kullanılması, çocukların oynaması, vb.
Yararsız tıbbi
bakım Direk
Süresi dolmuĢ ilaçların tüketimi, tecrübesiz sağlık çalıĢanları aracılığıyla uygunsuz reçete
verilmesi
Kanser Direk ya da indirek
temas veya atığa yaklaĢma Radyoaktif atık
Deride tahriĢ ve yanıklar
Direk ya da indirek
temas veya atığa yaklaĢma Toksik kimyasallar, Radyoaktif atıklar
Patlamadan Yaralanma
Patlama meydana geldiği
zaman o alan içinde olmak Basınçlı kaplar Yeraltı sularının,
yüzey, sularının ve havanın kirliliği
Direk ya da indirek temasla atmosfere yada suya
yayılması
Toksik kimyasal atıklar, Farmasotikler, Ağır metal içeren atıklar
Kaynakta alınacak tedbirler vasıtasıyla engellenebilecek mahiyette olan hastane enfeksiyonlarının kiĢisel koruyucu ekipman ve profesyoneller vasıtasıyla verilen eğitimlerle yayılım hızı ve frekansı düĢecektir.
2.4.3. Tıbbi Atıkların Çevre ve Halk Sağlığına Etkileri
Sağlık kuruluĢlarından kaynaklanan atıklarıninsanlar için oluĢturduğu risklerin yanı sıra çevre sağlığına olumsuz etkileri de olabilmektedir.Örneğin tıbbi atıkların yakılması sonucu ortaya çıkabilen dioksin ve furan gibi kanserojen gazlar insan ve çevre sağlığını tehdit etmektedir (WHO, 1999).
Yeraltı su seviyesi yüksek alanlarda yapılan düzenli depolama tesislerinin su kalitesine olumsuz tesirleri olabilmektedir. Uygunsuz tıbbi atık yönetimiyle oluĢabilecek tehlikeler dört ana baĢlıkta toplanabilmektedir.
1. Meslekle ilgili riskler oluĢmaktadır. Bu risk hastane enfeksiyonlarıdır. Bunlar HIV, HBV, HCV, Tetanoz, Pnomoni, Tüberkiloz, KKKA, Kolera, vb enfeksiyonlardır. Bu enfeksiyonlar hastane çalıĢanlarını, hastaları, yardımcı personelleri, hasta yakınlarını, tıbbi atık toplama personelini, hasta ziyaretçilerini risk altına sokamaktadır.
2. Bertarafla ilgili riskler oluĢturmaktadır. Bu riskler enfeksiyonlardır. Bunlar solunum yolları, sindirim yolları, deri, göz ve çeĢitli viral enfeksiyonlardan oluĢmaktadır. Buenfeksiyonlar atık çalıĢanları, atık toplayıcıları ve bertaraf personelini risk altına almaktadır.
3. Çevre ile ilgili riskler ise çevre kirliliğidir. Bu ise karbonmonoksit, dioksin ve furanlar, hidrokarbonlar, aeropatojenler ve toksik kimyasallardır.
4. Kazalardır. Bunlar ise basınçlı kaplardan dolayı patlama, radyololojik sızıntı, yangın, enfeksiyon ve salgın hastalıklar, kanser ve türleri gibi riskleri bünyesinde barındırmaktadır (Patil ve Shekdar, 2001).
Son yıllarda geliĢen teknolojiler sağlık sektörünüde etkilemiĢtir. GeliĢen teknolojilerin pek çoğu tek kullanımlık malzeme olarak sektörde yerini almaktadır. Bu tek kullanımlık ürünlerin artıĢı atık miktarında da artıĢa neden olmuĢtur. Sağlık kuruluĢlarından kaynaklanan atıklar taĢıdıkları enfeksiyon riski ve yaralanma ihtimalinden dolayı sürecin tamamında insan sağlığına zararlı olabilecek potansiyel riskler içermektedir. Uygun atık yönetimiyle ulaĢılmak istenilen potansiyel riskleri ortadan kaldıracak ve yeni riskler içermeyen metodlar geliĢtirilebilir. Genelde ülkeler tıbbi atık yönetiminde en ekonomik yöntemleri tercih ederler (Kuhling, 2002). Tablo 3.1.‘de tıbbi atık yönetiminde sürdürülebililir süreçler için yöntemler sunulmuĢtur.
Tablo-3.1.Tıbbi Atık Yönetiminde Basit Yöntemler(Chaturvedi ve Agarwal, 1996) GeniĢ sistem Eğitimler ve Farkındalık Tercihler a) Sorumluluların
belirlenmesi
a) Delici kesici ve
enfekte riskleri eğitimi
a) Mevcut atık yönetiminin tanımlanması
b) Finansman
sağlanması b) Minimizasyon eğitimi
b) Sürdürülebilir yöntem seçimi c) Atık azaltıcı satınalama prensibleri c) Atık toplama, depolanma eğitimi c) Kullanılacak malzeme seçimi
d) Atıkların ayrılması d) Yaralanma durumu protokolleri eğitimi
d) ÇalıĢanların seçimi ve güvenliği
e) Sürecin sahip olduğu risklerin önlenmesi
1992 yılında BirleĢmiĢ Milletler Çevre ve Kalkınma Konferansı, Gündem 21' ile atık yönetimi için alınacak önlemleri belirlemiĢtir. Atık oluĢumunun engellenmesi ve azaltılmasına yönelik uygulama ve tedbirler alınması, atıkların bertarafının çevresel olarak risk oluĢturmayacak Ģekilde güvenilir olması Ģeklinde tavsiye kararları almıĢtır (Nessa ve ark., 2001).
Tıbbi atık üreticileri kurumlarının atık yönetim planını hazırlamak zorundadır. Tıbbi atık yönetim planı azaltma, ayrıĢtırarak toplama, geçici depolama, taĢıma, bertaraf sürecinin izlenmesi, evsel, tıbbi, tehlikeli atıkların kontrol periyodunun izlenmesi ve sonlandırılmasını belirten plandır. Her ünite kendi atık yönetim planını hazırlar. Tıbbi, evsel, tehlikeli, ambalaj atıklarını ayrıĢtırarak toplar. Ayrı ayrı taĢır. Geçici depolama ünitesi oluĢturur. Ġlgili personellleri eğitir. Tıbbi atık bertarafının maliyetini finanse eder (Kirleten öder). OluĢturulmuĢ tıbbi atıkların kayıtlarını tutar ve her yılın sonunda valiliğe ve çevre bilgi sistemine bilgi verir.
ListelenmiĢ atıkların ayrıĢtırılması, toplama ve taĢıma için gerekli araç ve aletler, atıkların miktarı, toplama sıklığı, geçici depolama sistemi, toplama araçlarının temizlenmesi ve dezenfeksiyonu, kaza halinde alınması gereken önlemler, görevli personelleri ve personellerin eğitimlerini kapsar. Hangi ünitelerden ne tür atıklar çıktığı, hangi personellerin hangi sıklıkla atıkları toplayacakları gibi atık yönetim sürecinin planlanmasını ifade eder.
3.2. Tıbbi Atıkların Yönetimi
Son yıllarda sağlık sektöründe geliĢen teknolojiler ülkemizde ve sağlık faaliyetlerinde kullanılan tek kullanımlık malzeme miktar ve çeĢidini artırmıĢtır. Bu tek kullanımlık ürünlerin artıĢı atık miktarının da artmasına neden olmuĢtur. Sağlık kuruluĢlarından kaynaklanan atıklar taĢıdıkları enfeksiyon riski ve yaralanma ihtimalinden dolayı beĢikten mezara dikkatli yönetilmesi gerekmektedir. Uygun atık yönetimiyle istenilen potansiyel riskleri ortadan kaldıracak ve yeni riskler içermeyen metodlar uygulanmaktadır. Genelde ülkeler tıbbi atık yönetiminde en ekonomik yöntemleri tercih ederler (Kuhling, 2002).
Tıbbi atık yönetimi satın alma sürecinden baĢlayıp nihai bertarafa kadar devam eden dinamik bir süreçtir. Sürecin her aĢamasında nihai sonucun taraflar tarafından benimsenmesi sürecin baĢarısı açısından önemlidir. Yapılan planlama neticesinde gelinen noktanın değerlendirilebilmesi açısından ölçüm ve denetim faliyetleri gerçekleĢtirilmelidir. Yapılan atık yönetim planına yatak baĢı ya da hasta baĢı üretilecek atık miktarı yazılması belirlenen hedefe yönelik çalıĢma açısından önemlidir. Belirlenen miktarları azaltmak için minimizasyon çalıĢmalarına önem verilmelidir.
Tıbbi atıkların azaltımının en önemli yöntemi, atıkların tanımlanmasıdır.Atık yönetiminin asıl amacı atıkların oluĢumunun engellenmesi, engellenemediği durumda atık miktarını en aza indirecek tedbirleri almak ve uygulamaya dair yöntemler göstermektir. Atık ayırma süreci tüm birimlerde yapılmalı ve takip edilmelidir. Atık minimizasyonunda hedef daha az atık veya tehlikeli atık oluĢmasını sağlamaktır. Bunun için atık azaltıcı yöntemlere satınalma sürecinden ve karar alma aĢamalarında baĢlamak gerekmektedir. Dünya Sağlık Örgütü tarafından tıbbi atık minimizasyonu için uygulanmasını tavsiye edilen süreçler Ģunlardır (WHO, 1999).
OluĢum aĢamasında minimizasyon: Tek kullanımlık malzeme kullanımını azaltma ya da kullanım süresi uzun ürünlerin tercih edilmesi gibi uygulamalarla üretilmesi muhtemel atık miktarı azaltılabilmektedir. Satınalma sürecinde kütlesel olarak daha az atık üretimine neden olan ürünler tercih edilmelidir.
Geri dönüĢtürüĢüm: Satınalma aĢamasında uzun kullanım süreci bulunan ve geri dönüĢümlü malzemeler tercih edilmelidir.
Karar alma süreçleri: Kimyasal malzemelerde yapılacak satınalma süreçlerinde MSDS formları istenmeli tehlikesiz ya da daha az tehlikeli kimyasallar tercih edilmelidir. Ġkame metodolojisi uygulanmalıdır. Serum olarak cam yerine plastik ĢiĢeler oluĢacak atık kütlelerini azaltmada bir yöntem olarak denenebilir.
Üretim planlama: Atıklar tanımlama çalıĢmalarına uygun tasnif edilmelidir. Gerekli ekipman ve eğitim desteği sağlanmalıdır. Tıbbi atıklarla beraber toplanan diğer hastane atıkları tıbbi atık kategorisinde değerlendirilmek durumunda kalır.
Atık azaltımı sayesinde, atığı üreten kaynak hammadde alımında ve oluĢan atıkların arıtımında bertaraf maliyetinin düĢmesi ve oluĢan tehlikeli atıkların riskinin azalması açısından her zaman kazançlı olacaktır (WHO, 1999).
I- BaĢarılı Atık Minimizasyon Programının BileĢenleri
Etkin atık minimizasyon programları minimizasyon stratejisinin önemli unsuru birinci olarak tanımlama yapılabilmesidir. Çünkü tıbbi atık olarak değerlendirilmekte olan pek çok atık aslında evsel ya da ambalaj atık statüsündedir. BaĢarılı atık minimizasyonunun bileĢenleri aĢağıda belirtilmiĢtir (EPA, 1990):
a) Üretim planlama sürecinde enfekte atık oluĢumunda tanımlama tam yapıldığında atık ayırımı doğru gerçekleĢmiĢ olacaktır.
görmektedir. Konu gerekli tanımlama ve eğitimlerle dikkate alınmalıdır. c) Tanımlama çalıĢmalarına uygun tasnif gerçekleĢmelidir,
d) Atık ayrımını ifade eden yönlendirmeler bulunmalı, e) Atık ayrımı ve tehlikeleri hususnda eğitimler, II- Tıbbi Atık Azaltımında Temel Faydalar
Atık azaltımı süreçleri sayesinde özellikle bertarafı özel iĢlem gerekli atıkların üretimini kontrol altına alınmasını sağlamaktadır. Üretim planlama, ikame, atık ayrımı, uzun kullanım ömürlü malzeme kullanımı, geri dönüĢebilir malzeme tercihi gibi yöntemler oluĢması muhtemel atık miktarını azaltacaktır. Üretilen atık miktarının azaltılması atık yönetim giderlerini azaltmaktadır. Atık minimizasyonu sayesinde azalan atıklar bertaraf maliyetlerinide ortadan kaldırdığından finanasal açıdan sağlık tesislerinin ekonomik sürdürebilirliğini olumlu etkilemektedir (Eskitürk, 2015).
III- Atık Azaltımında Süreçler
Üretim planlama: Üretim planlamanın amacı birinci alanda atık üretim miktarı fazla olan malzemelerin satın alma aĢamasında tesbit edilerek azaltılmasını sağlamaktır. Bu yöntemde ikame sık kullanılmaktadır. Atık oluĢturma potansiyeli yüksek malzeme yerine ya atık oluĢturmayan ya da daha az üreten malzeme yada teknolojilerin tercih edilme aĢamasıdır. Çok etkin bir yöntemdir.
Ayırma: Üretilen atık miktarını azaltma veya önlemede öncelikle tanımlama çalıĢmalarına uygun atıkların ayrılmasıdır. Kaynağında ayrılan atıklar özel bertaraf yöntemleri uygulanan atıkların miktarını azaltmaktadır. Hastanede çalıĢan tüm personel atık ayrımı sürecinin doğal üyesidir. Örneğin yoğunbakımda çalıĢan bir personel ilaç ambalajlarını mavi yerine kırmızı tıbbi atık toplama kabına atarsa o ambalaj artık enfekte atık gibi iĢlem görecektir buda enfekte atık miktarını artıracaktır. Yoğunbakım, ameliyathane personeli baĢta olmak üzere atık yönetim eğitimleri belirli zamanda tekrarlanmalıdır. Yoğun bakım ve ameliyathanelerde personel baĢına düĢen atık üretim miktarlarının yüksek olduğu düĢünülmektedir.
IV Geri dönüĢüm ve yeniden kullanım
Geri dönüĢüm ve yeniden kullanım sağlık sektöründe cerrahi el aletleri baĢta olmak üzere pek çok malzemede uygulanır. Ancak sterilizasyon protokollerine tam uymak gerekmektedir. Çünkü sterilizasyonda meydana gelecek problem enfeksiyona neden olmaktadır. Genelde geri dönüĢüm formaldehit tarzı kimyasallarda tercih edilirken yeniden
ambalaj ve kapları geri dönüĢüme enfekte ve tehlikeli olmamak koĢulu ve kontaminasyon riski bulunmayan atıklar için uygundur. Tehlikeli olup lisanslı geri dönüĢüm tesislerde kazanılan atıklar ilgili tesislere lisans kontrolleri neticesinde gönderilmelidir.Örneğin fixer yıkama suları ve dializ solüsyon bidonları bu grubtaki atıklar geri dönüĢüm kapsamında değerlendirilmelidir (WHO, 1999).
3.4. Atık Ayırma
Sağlık tesislerinde atık üretilen yerlerde konulacak toplama ekipmanlarının yerleri ve sayıları enfeksiyon komitesi ve atık yönetim birimi iĢbirliğiyle belirlenmelidir. Bu toplama ekipmanlarının konulduğu yerlere yönlendirme iĢaret ve iĢaretçileri konulmalıdır. Bu iĢaretler hangi atıkların hangi renk çöp kovasına atılacağını belirtmelidir. Atık ayrımı teĢvik edici faliyetlerle birlikte uygulama kontrolleride yapılmalıdır. Tehlikeli atıkların tanımlamaya uygun ekipmanlarla toplanması gerekmektedir. Tıbbi atıklar üzerinde uluslararası biyo tehlike amblemi bulunan kırmızı renkli torbalarla toplanmalıdır (TAKY, 2005).
Sağlık kuruluĢlarından kaynaklanan evsel nitelikli genel atıklar tıbbi, tehlikeli ve ambalaj atıklarından ayrı olarak siyah renkli plastik torbalarda toplanırlar. Ayrı toplanan evsel nitelikli atıklar, ünite içinde taĢıma araçları ile taĢınarak geçici atık deposuna veya konteynıragötürülür ve ayrı olarak geçici depolanırlar. Evsel nitelikli atıklar toplanmaları sırasında tıbbi atıklar ile karıĢtırılmazlar. KarıĢtırılmaları durumunda tıbbi atık olarak kabul edilirler.
Geri dönüĢüm atıkları kâğıt, karton, plastik ve metal ambalaj atıkları, kontamine olmamaları Ģartıyla diğer atıklardan ayrı olarak mavi renkli plastik torbalarda toplanırlar.Tıbbi malzeme muhtevasında bulunan cam serum ĢiĢeleri ve ilaç ambalaj atıkları kontamine olmamaları koĢulu ile ambalaj atığı olarak değerlendirilirler.
Kesici ve delici özelliği olan atıklar diğer tıbbi atıklardan ayrı olarak delinmeye yırtılmaya, kırılmaya ve patlamaya dayanıklı, su geçirmez ve sızdırmaz, açılması ve karıĢtırılması mümkün olmayan, üzerinde ―Uluslararası Biyotehlike‖ amblemi (ġekil 3.4.1.) ile ―DĠKKAT! KESĠCĠ VE DELĠCĠ TIBBĠ ATIK‖ ibaresi taĢıyan plastik veya aynı özelliklere sahip lamine kartondan yapılmıĢ kutu veya konteynırlar içinde toplanır.
Atık, renk kategorileri olarak atık poĢetleri ve içlerinde bulunması gerekli atıklar aĢağıda belirtilmiĢtir (TAKY, 2005).
Kırmızı renkli poĢetlerde enfekte atıklar bulunmalı YeĢil renkli poĢetlerde enfekte olmayan atıklar bulunmalı Turuncu renkli poĢetlerde radyoaktif atıklar bulunmalıdır.
ġekil-3.4.1. Uluslararası Biyotehlike Amblemi
3.5. Sınıflandırma
Bu gün ülkemizde birçok sağlık tesisinde ünitelerden çıkan atıkların üzerinde tarih ve ünite adını belirten etiketler bulunmaktadır. Bu etiketleme uygulaması sayesinde tıbbi atık kontrolü sağlanması mümkün olmaktadır. EtiketlenmiĢ atıklar tartılarak hangi üniteden geliyorsa o ünitenin atık üretim cetveline iĢlenmektedir. Bu sayede o üniteye özel atık üretim hızı hesaplaması mümkün olmaktadır. Böylece ünite baĢına atık üretim miktarı kontrolü ile atık üretimi kontrolü yapılmaktadır. Sınıflamanın ayrıca yaĢanabilecek iĢ kazalarında üretilen tıbbi atığın hangi birimden kaynaklandığının tesbitinde de katkısı bulunmaktadır. Tesbit edilen birimde gerçekleĢtirilecek eğitim faliyeti neticesinde yaĢanması muhtemel iĢ kazaları önlenmiĢ olacaktır.
3.6. Tıbbi Atıkların Yerinde Toplanması
Tıbbi atıklar ünite içi atık yönetim planında belirtilen personeller tarafından belirlenen güzergâh üzerinden belirli saatlerde toplanır. Barkodu ya da etiketi bulunmayan atıklar servislerden teslim alınmamalıdır. Toplanan atıklar tıbbi atık deposuna yerleĢtirilir. Atıkların üretim noktalarında biriktirilmesine izin verilmemelidir. Tıbbi atıklar TAKY‘de belirtilen hükümlere uygun tekerlekli, kapaklı, paslanmaz metal, plastik veya benzeri malzemeden yapılmıĢ, temizlenmesi ve dezenfeksiyonu kolay ve sadece bu iĢ için ayrılmıĢ araçlar ile ünitelerden toplanmalıdır (TAKY, 2005). Araçlar toplama iĢleminden sonra dezenfekte edilmelidir. Tıbbi atık taĢıma araçlarında baĢka atıkların taĢınmasına müsade edilmemelidir.
