Türkiye’ de Özel Okul Kütüphanelerinin Sorunları: Özel Okul Kütüphanelerine Yönelik Bir Anket

(1)

Türkiye

’ de

Özel

Okul

Kütüphanelerinin Sorunları:

Özel Okul

Kütüphanelerine

Yönelik

Bir

Anket

Uygulaması

SevimCevizbaş

Öz

Toplumun ihtiyaçları değişip, geliştikçe bireye eğitim yolu ile kazandırılmaya ça lışılan beceriler de değişmektedir. Günümüzde bilginin önem kazanması ve art ması, eğitim-öğretim programlardaki gelişmeler ve çeşitlillik, bireysel farklılıkla ra verilen önemin artması, çok kültürlülük kavramının önem kazanması, bilgi teknolojileri kullanımının ihtiyaç haline gelmesi v.b. nedenler kütüphane, dolayı sıyla bilgi kullanımı ve üretimini zorunlu hale getirmiştir.

Bu çalışmada, eğitim süreci içinde bilgi kullanımı ve üretimini teşvik eden ve öğretmeye çalışan ilk basamaklardan biri olarak kabul edilebilecek, okul kütüp hanelerinin sorunları ortaya konularak, çözüm önerileri sunulmaktadır.

Giriş

Araştırmanın amacı; Ankara, İstanbul ve İzmir’deki özel okulkütüphanelerinin sorunlarınıtespit etmek, böylelikleözel okul kütüphanelerinin sorunlarını ortaya

koyarak, bir genellemeye varmak ve çözüm önerilerinde bulunmaktır.

Veri toplamada anket, gözlemve görüşme tekniklerikullanılmıştır.Anketso rularına verilen cevapların bir kısmı tablolar halindeifade edilmiş, birkısmı göz

lem vegörüşmelerdenhareketle yorumlanmıştır.

Üç bölümden oluşanaraştırmadabirinci bölümde; okul kütüphanesinin tanı mı ve amacı, ikinci bölümde; eğitimdeki yeri, üçüncü ve son bölümde ise; anket

sonuçlan ve çözümönerileri sunulmuştur.

5 Temmuz 2003 tarihinde İstanbul’da düzenlenen I. Ulusal Okul Kütüphaneciliği Konferansında sunulan bildiridir.

(2)

Türkiye’ de Özel Okul Kütüphanelerinin Sorunları: Özel Okul Kütüphanelerine Yönelik ... 387

Okul Kütüphanesi

Tanım: İçinde bulunduğuokulun, genellikleöğrenci, veli ve personeline hizmet

veren, kullanıcılarına göre derme ve hizmet geliştiren, dermeyikütüphanecilik standartlarına ve ‘Okul Kütüphaneleri Yönetmeliği’negöre düzenleyen ve eğiti midesteklemeyiamaçlayan kütüphanedir.

Amaçları: Okulkütüphanelerinin amaçlan daha ileriki aşamada kütüphanenin

eğitimdeki yeri konusunun daha iyi anlaşılmasında yararlıolacaktır. Okulkütüp hanelerinin amaçlan ‘IFLA / UNESCO OkulKütüphanesi Bildirgesi’ ndeşöyle sıralanmıştır (Önal).

• Okulun görevleriyle birlikte öğretim programındabelirtilen eğitimsel amaçla-

n desteklemekve ilerletmek;

• Çocuklardaokuma, öğrenme, yaşamboyunca kütüphane kullanma alışkanlı

ğını ve zevkinigeliştirmek ve sürdürmek;

• Bilgi edinme, anlama, hayal kurmaveeğlenme amacıyla bilgiyikullanma ve yaratıcılığısağlama deneyimlerinioluşturacak fırsatlarsunmak;

Toplumdaki iletişimyöntemlerine duyarlı olarak yapıya, biçime veya ortama bakılmaksızın bilgiyi değerlendirmeleri ve kullanmalan için bütün öğrencileri eğiterekbeceri kazanmalarını desteklemek;

• Yerel, bölgesel,ulusal ve evrenselkaynaklara erişimi sağlayarakkullanıcıla

rın farklı görüşleri,deneyimleri vedüşünceleri üretebilmelerinde gerekli ola naklarıtanımak;

• Sosyal vekültürel olayların farkında olmayı ve bunlara önemvermeyisağla

yan faaliyetlerdüzenlemek;

• Okulun görevlerini başarıyla yerine getirmesi için öğrenciler, öğretmenler,

yöneticiler vevelilerlebirlikte çalışmak;

• Etkin ve sorumlu vatandaş olarak demokrasiye katılmakiçin düşünce ve bil giye erişim özgürlüğününgerekliliğini benimsetmek;

• Okul kütüphanesinin kaynaklarını, hizmetlerini okumanın gerekliliğini oku

lun tamamınave ilgili olabilecek herkese anlatmak.

Okul Kütüphaneleri ve Eğitim

Eğitimin yüzyıllardır değişik tanımlan yapılmıştır. Bu tanımlardan bazılan

şunlardır.

‘Eğitim, insanın bugünkü ve gelecekteki yaşamına birmüdahaledir. İnsan dü

şünce vedavranışlarında amaçlı olarak istenilen yönde bir değişiklikgerçekleş

tirme sürecidir. İnsanın ve toplumun yaran ve yarını düşünülerek uyumun ve üretkenliğin artınlmasma yönelikdüşünceve davranış değişikliğiniyaratma ça

(3)

basıdır’ (Barutçugil, 2002 : 18).

‘Eğitim, dar anlamıyla yeni kuşakların gerekli bilgi, beceri, deneyve değerle

ri eldeetmeleri ve kişiliklerinigeliştirebilmeleri amacıylasürdürülen etkinliktir. Geniş tanımıylaeğitim okul öncesinde aile veçevrede başlar, okul sırasında ve yaşamıntümevrelerinde sürer’ (Temel Britannica, 1992 : 65 ).

‘Eğitim, bireyin yaşadığı toplumda yeteneğini, tutumlarımve olumlu değer dekidiğerdavranışbiçimlerinigeliştirdiği süreçlertoplamıdır’ (Mahmut, 1984 :

4).

‘Herinsan sahipolduğu birçokyetenek ve ihtiyaçlan ile dünyaya gelir. İhti yaçlarının karşılanması ve yeteneklerini geliştirebilmesi için insanlar hayatları

boyunca sürenbir yetiştirme süreci içine girerler. En geniş anlamı ile eğitim bu

yetiştirmeveyetiştirilme sürecinikapsayan bir kavramdır’(Üstün, 2002 : 191).

Yapılan eğitim tanımlan incelendiğinde eğitimin, kişiliğin gelişmesine yar

dım eden ve onuesas alan, onuyaşama hazırlayan, gerekli bilgi, beceri ve

dav-ranışlan elde etmesineyarayan bir süreçolduğunu anlanz.

Değişenzaman ve hayat koşullan ile beraber bireye kazandırılmasıgereken

bilgi ve beceriler dedeğişmelidir. İçindebulunduğumuz bilgiçağında birey çığ

gibibüyüyen bilgi ilekarşı karşıyakalmaktadır. Bu kadar hızlaartan ve değişen bilgilerin hayatı boyunca bireye aktanlarak öğretilmesi mümkündeğildir. Bune

denle eğitim sürecindebilgiye erişim becerilerinin kazandırılması zorunlu hale

gelmiştir.

Günümüzde eski bilgileri öğrenen ve öğrendiği bilgiyle yetinen bireylere de

ğil, teknolojik gelişmeleri takip edebilen, bilgiye ihtiyaç duyan, aradığı bilgiyi nereden, nasıl bulabileceğini bilen, bilgiyi kullanabilen ve yeni bilgiler üretebi lenbireye ihtiyaç duyulmaktadır. Kütüphaneler, gelişme ve değişmelerin önünü açan vetoplumun ihtiyaç duyduğu bireylerin yetiştirilmesinde önemliolan eği tim sürecinde tamamlayıcı vevazgeçilmezdir.Kütüphaneler sayesinde hayatbo yudevam eden busüreçte,hem ihtiyaç duyulan ya da duyulacak bilgiler sağla

nır, düzenlenirve gerektiğinde kullanımahazır tutulur hem debilgininkullanımı

teşvikedilerek bilgierişim becerilerikazandırılmayaçalışılır.

Eğitim sürecinde bilgiye erişim becerilerinin kazandırılmaya çalışıldığı kü tüphanelerin başındaokul kütüphaneleri gelir. İlköğretimdenitibaren okul kütüp

haneleri aracılığı ile uygulanan kullanıcı eğitim programlan, okumayı ve bilgi kullanımınıteşvik edici etkinliklerilebireyekazandırılmaya çalışılanbubeceri ler üniversite ve halk kütüphaneleri aracılığı ile pekiştirilir vedavranışhaline dö nüşür.

Öğretiminokullarla sınırlı olmadığı, yaşamboyu öğrenme ve öğrenmeyi öğ renmenin zorunlu hale geldiği günümüzde, bilgiye erişim becerilerine sahip ol mak; iş,okul vegünlük yaşamda başarıyı vemutluluğu beraberinde getirecektir.

Bilgiye erişim becerilerinin kazandınlmasında, başta okulkütüphaneleri olmak üzere, kütüphanelerin önemi ve yeri yaşamsaldır ve Bilgi Çağı’ ndadaha da art

(4)

mıştır. Bireyin eğitim sürecinde genellikle kütüphane ile tanıştığı ilkyerin okul

kütüphaneleri olduğu düşünüldüğünde de buönem daha iyi anlaşılacaktır. ‘Çağdaş eğitimanlayışında ‘ kütüphane’ eğitim ve okul sisteminin önemli bir yapı taşı konumundadır/ olmalıdır. Öğrenciyitemel alan bu yaklaşımdasistem

içinde yer alan gelişmiş kütüphane ve bilgi merkezleri, öğrencilerin ‘ kendilerini geliştirmeyi öğrendikleri yer ’ olarak algılanmaktave öğretmenlerin ‘ bilgi akta

rıcı ’ rolündensıyrılarak ‘ yol gösterme / yönlendirme ’ rollerini gerçekleştirme

lerinde biraraç veyol anlamı taşımaktadır. Bu anlamda kütüphaneler, öğrencile

rin okulsistemi içinde ‘ öğrenmeyi öğrenme ’ deneyimini yaşayabilecekleri, do layısıyla ‘kendilerinigerçekleştirebilecekleri’ yerdir. Böyle bir yapı, aynı zaman

da hedeflenen eğitimamaçlarının da başarılması içingerekli ortam ve olanakla

rın varolması anlamına gelmektedir ’ (Torun, 2003: 56).

Anket Sonuçları ve Çözüm Önerileri

Anket formları okul kütüphanecilerine e-posta,faks ile yadadoğrudan ulaştırıl maya çalışılmıştır. E-posta harici 39 okula faks çekilmiş, beşokula da doğrudan

ulaştırılmıştır. 37 okuldan geribildirim alınmıştır.

Anket sorulan düşünülürken kütüphanelerde olmazsa olmazlar düşünülmüş

ve katılımı artırmak amacı ile sorularda aynntıyainilmemiştir.Örneğin; “Kulla

nıcı eğitimi veriliyor mu?”sorusu, “nasıl,niçin, kimtarafından?” sorulan ileda

ha aynntılandınlabilirdi.

Sonuçların bir kısmı grafikler halinde ifadeedilmiş ve yorumlanmış birkısmı

da sadece yorumlanmıştır. Sonuçlarolumlu ve olumsuz sonuçlar olarakiki kı

sımda incelenmiş, olumsuzsonuçlara çözüm önerilerinde bulunulmuştur.

Olumlu Sonuçlar

1. Kütüphaneler okulun giriş ve orta katlannda bulunmaktadır. Kütüphanelerin erişimin kolay olduğu yerlerde olması,kullanımoranlarını artıracaktır. 2. Bilgive Belge Yönetimi Bölümü mezunu personel çalıştırılmaktadır.

(5)

Çalışan personel sayısıve eğitim düzeylerini belirtiniz.

3. Yeterli bütçeleri veyazılıpolitikaları vardır. Politika tutarlılığı, bütçe devam lılığısağlar.Kütüphanelerin genelinin politikalarının yazılmış olması yapılan

işlerde veverilen hizmetlerde tutarlılığı sağlayacak, bütçeile de gerekli ma

teryal, donanımvb.sağlanarak gelişim ve değişim gerçekleştirilecektir.

(6)

Türkiye’ de Özel Okul Kütüphanelerinin Sorunları: özel Okul Kütüphanelerine Yönelik ... 391

Kütüphanenin yazılıpolitikası var mı?

4. Kullanıcıeğitimi verilmektedir.

Kullanıcı Eğitimi veriliyor mu?

5. Personelin yurtiçi ve yurtdışı mesleki toplantı,konferans vb.katılımları okul

yönetimlerincedesteklenmektedir.Verilen cevaplaragöre bu sonuç çıksa da, kanımca personel toplantılara katılma konusunda sorunlarla karşılaşmakta,

hafta içinde düzenlenen yada yurtdışında yapılan toplantılara katılma taleple

ri reddedilebilmektedir. Bu da okul yönetimlerinin kütüphaneye ve kütüpha

(7)

Yurtiçi ve yurtdışı mesleki toplantılara katılım destekleniyor mu?

6. Derme sayılan 5.000-10.000 arasındadır.

7. PersonelinOKİGve okul kütüphanecilerie-posta listesi hakkında bilgisivar

dır.

(8)

Olumsuz Sonuçlar

Çevrimiçi Katalog

Okul kütüphanelerinin çoğu çevrimiçikataloğa sahip değildir.

Kütüphane katalogu Internet üzerinden erişime açık mı?

Öneriler:

• İşbirliğinin güçlenmesi ve ulusal, uluslararası boyutta ülkemizdeki okul kü tüphanelerinintanınmasınısağlayacak websayfalan hazırlanmalı,

• Çevrimiçi katalog çalışmalan hızlandırılmalı,

• Yurtiçive yurtdışı web sayfalan uygulamalan incelenmeli,

• Kütüphaneciler tarafından yurtiçi ve yurtdışı kütüphane ve bilgi merkezleri

hakkında bilgi veren sitelerde kütüphaneweb sayfalannınyer alması sağlan

malı,

• Okulyönetimleri web sayfası ve çevrimiçi katalog hakkında bilgilendirilme

lidir.

İşbirliği

Okulkütüphaneleriveokul kütüphaneleriile diğer kütüphane ve bilgi merkezle

ri arasında işbirliğiyoktur. Olumlu cevap verenlerin işbirliği sadece var oldukla-

n okulun diğer kütüphaneleri ile yaptıklan işbirliğidir. Okul kütüphaneleri ve

okul kütüphaneleri ile diğer üniversite, halk kütüphaneleri vb. arasında makale isteme, kitap ödünç alma,bilgi paylaşımıvb.konulardaaçıkçaşartlan ve kural-lan belirlenmişbir işbirliğiyoktur.

(9)

Diğer kütüphane türleri ile işbirliği yapılıyor mu?

Öneriler:

• İşbirliğinin geliştirilmesi konusundaöncelikle kütüphaneciler (çalıştıkları kü

tüphane türünebakmaksızın) kendiaralarındaki iletişimi güçlendirmeli,

• Okulkütüphanelerive okul kütüphaneleri ile diğer kütüphane ve bilgi mer kezleri arasında işbirliğinigeliştirme yollan aranmalı,

• Okul yönetimleri işbirliğinin niçinve nasıl yapılmasıgerektiği konusunda bil gilendirilin eli,

• Üniversitekütüphaneleriarasındaki işbirliği süreci incelenmeli,

• Kaynak alımı, veri tabanı abonelikleri vb. konularda işbirliği yapılmalıdır. İlkdefa 22Haziran 2002’ de bir araya gelenİstanbulokul kütüphanecilerinin oluşturduğu OKÎG, işbirliğiningelişmesinde etkili olacaktır. Bu nedenle OKİG vb. çalışmaların desteklenmesi ve artırılması gerekmektedir. Ankete verilen ce

vaplarsonucu okul kütüphanecilerinin çoğunun okul kütüphanecileri e-posta lis

tesi ve OKÎG’ den haberdar olduğu görülmüştür. Bu sonuç işbirliğinin geliştiril mesi açısından olumlu birsonuçtur.

Statü

Ankete cevap veren okullardan sadece ikitanesi hariç hiçbirokuldakütüphane

ciler, öğretmen haklarına sahip değildirler (çoğu zaman öğretmenlerle aynı fakül

te mezunudurlar) ve öğretmenlik formasyonunasahip olsada eğitimin içinde al gılanmamakta, memur olarakatanmaktadırlar. Üniversite mezunu olan kütüpha

(10)

nunu bozmakta, çalıştıkları okullarıdeğiştirmelerindebir gerekçe olmaktadır. Bu da kütüphanelerin gelişimini olumsuz etkilemektedir.

Okul kütüphanecileriarasında statü sorununun çözümü konusunda iki türba

kış açısındansöz edilebilir:

• Verilen hizmetlerve gösterilen çabalar ile, zaman içinde okul yönetiminin ba kış açısınındeğiştirilebileceğivekütüphanecinin neden ve niçin varolduğu

nun anlatılarak, eğitim içinde değerlendirilmesinin sağlanacağı;

• Kütüphanecininhakkının ve yerininMilli EğitimBakanlığınca belirlenmesi nin ve kütüphanecinin neden ve niçin varolduğunu anlatması gibibir yüküm

lülüğü veçabasmm olmaması gerektiği.

İkigörüş üzerinde düşünüldüğünde herhangi birinin benimsenmesinin, soru nu çözmeyeceği anlaşılmaktadır. Ülkemizde kütüphane, kütüphanecilik ve kü tüphanecininalgılanışında genel bir sorun olduğu görülmektedir.Bu nedenle, al gılanışın değiştirilmesiya da güçlendirilmesi için kütüphanecinin nedenve niçin varolduğunuokul yönetimine anlatması bunu hizmetleriyle ortayakoyması ge rekmektedir.

Öneriler:

‘Kütüphaneciler çalıştıkları okul yöneticilerini“Kütüphane nedir? Kütüphaneci ne iş yapar?” sorulan hakkında etkin olarakbilgilendirmeli, okul toplumuiçinde buyönde bir tanıtım çabası içinde olmalı,

Özellikle iş tanımlan açısından meslekelemanlannmgerektiği biçim de tanınmalan önemlidir. Yönetimlere yazılıraporlar biçimindeulaşabil me çabası sürekli olarak varolmalıdır.’ (Torun-Özyurt,2003:9-10)Kütüp hanenin genelolarak okul organizasyonundaki yeri algılanışın bir göster gesidir.Okulyönetimlerince kütüphanelerin olması gerekliliğikabul edil

mekte, kütüphane okulun vitrini gibi düşünülmektedir.Ancak organizas yondakiyeri ve kütüphanecinin kim olduğu, ne iş yaptığıkonusunda algı

lanışta sorunlar yaşanmaktadır.Busorun uygulama ve yaklaşımlarınyan lış olmasma yol açmaktadır.

• Yönetimler kütüphanenin okul organizasyonu içindeki yerini net ve mesleki

ilke ve eğitimlereuygunolarakortaya koymalı,

(11)

kol içinde bölüm başkanlığı düzeyinde kabul görebilmeli, okuldaki bölüm

başkanlan ve yönetim toplantılarında temsil edilebilmeli,

• Kütüphane / kütüphaneci gerektiğinde öğretim/ müfredat ile ilgili kararlarda katkı yapabilme olanağına ve yetkisine sahip olabilmelidir (Torun-Özyurt,

2003).

Ancak,statüdeki iyileşmenin sağlanabilmesi için hakların yasalariledebelir lenmesigerekmektedir.

• Bu nedenle Milli Eğitim Bakanlığıkendine özgü çalışma koşulları ve hakları olan kütüphanecikadrosuoluşturmalı,

• Yönetmelik ile kütüphaneci çalıştırılması şartı getirilmeli ve kütüphaneciye

alternatif sunulmamalı,

• MilliEğitimBakanlığı kadro oluşturamıyorsa kütüphanecilerin uzman eğitici olarakatanmalarınısağlamalı,

• Milli Eğitim Bakanlığı meslekiörgütlerveüniversiteler aracılığı ile belkide okulyönetimlerince de bilgilendirilmelidir.

Yukarıda sıralanan sorunların yanısıra kişisel kanaatim ve kütüphanecinin kendisinin çözeceğine inandığım, geri planda kalan, ancakçok önemli olan so runlar vardır.

1. Kütüphanecininkendisinin bile çoğu zaman eğitim içindeki yerini ve önemi

ni kavrayamaması,

2. Okulkütüphanecilerinin gelişmelerin uzağında kalması,

3. Özeleştiri, 4. Üretim.

Kaynakça

Barutçugil, İsmet (2002). Eğiticinin Eğitimi. İstanbul: Kariyer Yayıncılık Eğitim Üzerine (2002/Ahmet Üstün...[ ve öte ]. Ankara: Ütopya Yayınevi.

‘IFLA / Okul Kütüphanesi Bildirgesi’. Çeviren. İnci Önal. http://ifla.queenslib- rary.org/VII/s 11/pubs/slm-tr.pdf

‘Eğitim’(1992).7eme/ Britannica: cilt 6. İstanbul: Ana Yayıncılık.

Okul Kütüphanecileri İstanbul Grubu IV. toplantı raporu: çalışma yaşamı forumu (2003). Hazl. Osman Torun, Serap Özyurt.İstanbul.

Tezcan, Mahmut (1984). Eğitim sosyolojisi: kuram ve sorunlar. 3. bs. Ankara: Çağ Matbaası. Torun, Osman (2003). Yeni bir mesleki oluşum: Okul Kütüphanecileri İstanbul Grubu [OKİG].