Osteoporoz
D ü n y a s ı n d a n
Osteoporotik Vertebra Fraktürlerinde Risk Faktörleri
Risk Factors in Osteporotic Vertebral FracturesRezzan Günayd›n*, Nefle Ölmez*, Taciser Kaya*, Berna Dirim Vidinli**, Asuman Memifl*
(*) Atatürk E¤itim ve Araflt›rma Hastanesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Klini¤i (**) Atatürk E¤itim ve Araflt›rma Hastanesi Radyoloji Klini¤i
ÖZET
Bu çal›flma osteoporoz için tan›mlanm›fl çeflitli risk faktörlerinin postmenopozal kad›nlarda radyolojik ver-tebra fraktürü oluflumundaki etkisini de¤erlendirmek amac› ile yap›ld›.
L2-L4vertebra T skoru ≤ -2.5 SD olan 44 olgu (yafl ort:
66.38+ 6.47 y›l) çal›flmaya al›nd›. Olgularda yafl, postme-nopozal süre, vücut kitle indeksi, süt tüketimi ( 50 yafl alt› ve üstü), ailede osteoporoz ve osteoporotik k›r›k öyküsü, hastada vertebra d›fl› osteoporotik k›r›k, sigara kullan›m›, gebelik say›s› sorguland›. Kemik mineral yo¤unlu¤u öl-çümleri (KMY) DEXA ile de¤erlendirildi. Olgular›n lateral torakal ve lomber vertebra grafileri çektirildi. T4-L5 aras› vertebral fraktürler Kleerekoper yöntemi ile de¤erlendirildi. Fraktürlü 25 ve fraktürsüz 19 olgu risk faktörleri aç›s›n-dan karfl›laflt›r›ld›¤›nda sadece hasta yafl› istatistiksel olarak anlaml› fark göstermekteydi (p= 0.035). Logistic regresyon analizi ile incelendi¤inde seçilen 5 risk fak-töründen (yafl, L2-L4 KMY, L2-L4 T skoru, kilo <57 kg, 50 yafl öncesi süt tüketimi) sadece ileri hasta yafl›n›n vertebral fraktür riskini kestirmede istatistiksel olarak anlaml› rolü oldu¤u saptand› (p= 0.032). Kleerekoper yöntemi ile hesaplanan vertebra deformite skoru ile risk faktörlerinin korelasyonu istatistiksel olarak incelendi-¤inde hasta yafl› ve postmenopozal sürenin vertebra deformite skoru ile pozitif korelasyon gösterdi¤i saptan-d› ( s›ras›yla p=0.001, p=0.006).
A
Annaahhttaarr kkeelliimmeelleerr:: Osteoporoz, vertebra fraktürü, risk faktörleri
SUMMARY
The aim of this study was to investigate the risk fac-tors for osteoporotic vertebral fractures in postmeno-pausal women. 44 postmenopostmeno-pausal women whose L 2-L4 T scores were ≤ -2.5 SD with a mean age of 66.38+ 6.47 years were included in this study. Age, postmenopausal years, body mass index, milk con-sumption (before and after age 50), family history of osteoporosis and osteoporotic fracture, patient’s pre-vious fracture history, tobacco use, number of preg-nancies, surgical menopause were questioned in all patients. DEXA was used to evaluate bone mineral density . Kleerekoper method was used to evaluate the fractures between T4 and L5 vertebra on lateral thoracal and lumbar X rays.
When 25 patient with vertebral fractures compared with 19 patients without fracture ,only patient’s age showed statistically significant difference between groups ( p=0.035). Of the 5 risk factors chosen (age, L2-L4BMD, L2-L4T score, body weight <57 kg, milk
consumption before age 50) only patient’s age was found to be statistically important in estimating ver-tebral fracture risk (p=0.032).There was statistically significant positive correlation between vertebral de-formity score (evaluated according to Kleerekoper method) and patient’s age and postmenopausal ye-ars (respectively p=0.001, p=0.006).
K
Keeyy wwoorrddss:: Osteoporosis, vertebral fracture, risk fac-tors
G‹R‹fi
Osteoporozla iliflkili vertebral fraktürlü kad›nlar›n %30-50 sinde ciddi fonksiyonel kay›plar gözlenir. Son çal›flmalarda vertebral fraktürlerin; bel disabilite-sinde art›fl, aktivitelerde k›s›tlanma, yata¤a ba¤›ml› kalma süresinde ve mortalitede art›fla neden oldu¤u bildirilmifltir. Mevcut vertebral fraktür gelecekte olu-flacak fraktürler için güçlü bir gösterge oldu¤undan ve yeni tedavilerle fraktür insidans› azalt›labilece¤in-den risk alt›ndaki hastalar›n tan›mlanmas› önem tafl›-maktad›r (1).
Kemik mineral yo¤unlu¤u (KMY) ölçümleri fraktür ris-kini tahmin etmede yayg›n olarak kullan›lmaktad›r. Ay-r›ca KMY ölçümlerinden ba¤›ms›z olarak fraktür riski-ni artt›rd›¤› bilinen bir çok di¤er risk faktörleri de be-lirlenmifltir (2).
Bu çal›flma postmenopozal osteoporotik kad›nlarda radyolojik vertebral fraktürü üzerine risk faktörlerinin etkisini araflt›rmak ve seçilen 5 risk faktörünün ver-tebral fraktür riskini kestirmedeki rolünü incelemek amac› ile yap›lm›flt›r.
GEREÇ VE YÖNTEM
Çal›flmaya poliklini¤imize baflvuran KMY ölçümleri DEXA ile de¤erlendirilmifl ve L2-L4 vertebra T skoru £ -2.5 SD olan 44 postmenopozal kad›n (yafl ortala-mas› 66.38 + 6.47 y›l ) al›nd›. Olgularda osteoporoz ve osteoporotik k›r›k için tan›mlanm›fl risk faktörlerin-den yafl, postmenopozal süre, menopoz yafl›, cerra-hi menopoz, vücut kitle indeksi (VK‹), 50 yafl öncesi ve sonras› süt tüketimi, anne ve k›z kardefllerde oste-oporoz ve osteoporotik k›r›k öyküsü, kendinde ver-tebra d›fl› osteoporotik k›r›k öyküsü, sigara kullan›m›, gebelik say›s›, vücut a¤›rl›¤›n›n 57 kg alt›nda olmas› sorguland›.
Süt tüketimi 1-4 aras›nda skorland› ( 3) 1 Haftada bir kezden az
2 Her hafta ama her gün de¤il
3 Hemen hemen her gün ama her ö¤ün de¤il 4 Her ö¤ün
Tüm olgular›n lateral torakal ve lomber radyografileri Trophy Radiology N 800 HF cihaz› ile 105 cm me-safeden çektirildi. Grafiler radyolog taraf›ndan de¤er-lendirildi. Vertebral fraktürlerin de¤erlendirilmesinde semikantitatif bir yöntem olan Kleerekoper yöntemi kullan›ld›. Bu yönteme göre T4-L5 aras› vertebralar ç›plak gözle üst ve alttaki vertebra ile karfl›laflt›r›larak skorlanmaktad›r (4).
0 Normal boyut ve flekil
1 Yaln›zca end plate deformitesi (orta yükseklik < %85)
2 Anterior kama deformitesi (ön kenar yüksekli-¤i< % 85)
3 Kompresyon deformitesi (ön, orta ve arka kenar yüksekliklerin her üçünde de < %85)
Kleerekoper skorlamas›na göre olgular›n vertebra deformite skorlar› (VDS) hesapland› ve vertebral frak-türlü ve fraktürsüz olmak üzere iki gruba ayr›ld›. VDS 1 ve üzeri olan olgular vertebral fraktürlü olarak kabul edildi.
K›r›k olan ve olmayan grupta sorgulanan risk faktörle-ri aç›s›ndan farkl›l›k olup olmad›¤› t-testi ve Fisher’s exact test ile de¤erlendirildi. Seçilen 5 risk faktörü-nün (yafl, L2-L4 KMY, L2-L4 T skoru, vücut a¤›rl›¤›-n›n 57 kg alt›nda olmas›, 50 yafl öncesi süt tüketimi) vertebral fraktür riskini kestirmedeki rolü lojistik reg-resyon analizi ile istatistiksel olarak de¤erlendirildi. Ayr›ca olgular›n Kleerekoper yöntemi ile belirlenen VDS’ lar› ile risk faktörlerinin korelasyonu Spearman testi , Mann-Whitney test ve Kruskal Wallis testi ile de¤erlendirildi.
BULGULAR
Çal›flmam›za al›nan 44 postmenopozal hastan›n 25’inde vertebral fraktür saptand›. Fraktürlü ve frak-türsüz olgulardaki yafl, menopoz yafl›, postmenopo-zal süre, VK‹, ve gebelik say›s›n›n ortalama, standard sapma ve p de¤erleri Tablo 1’de gösterilmifltir. L 2-L4 KMY , femur boynu KMY, L2-2-L4 T skoru, femur boynu T skoru de¤erleri Tablo 2’de, vücut a¤›rl›¤› 57 kg’den düflük, cerrahi ve do¤al menopoz öyküsü, ai-lede osteoporoz ve osteoporotik k›r›k öyküsü , hasta-da vertebra d›fl› k›r›k öyküsü, 50 yafl öncesi ve 50 yafl sonras› süt tüketimi öyküsü, sigara kullan›m› para-metrelerinin da¤›l›m› ve gruplar aras› farkl›l›k (p de-¤erleri) ise Tablo 3’te sunulmufltur.
Fraktürlü ve fraktürsüz grup risk faktörleri aç›s›ndan karfl›laflt›r›ld›¤›nda sadece hasta yafl› istatistiksel ola-rak anlaml› fark göstermifltir( p= 0.035). Postmeno-pozal surenin ise fraktürlü olgularda daha uzun oldu-¤u gözlenmekle birlikte gruplar aras›nda istatistiksel olarak anlaml› farkl›l›k görülmemifltir (p= 0.054). Seçilen 5 risk faktöründen (yafl, L4 KMY, L2-L4 T skoru, kilo <57 kg, 50 yafl öncesi süt tüke-timi) sadece hasta yafl›n›n vertebral fraktür riskini kestirmede istatistiksel olarak anlaml› rolü oldu¤u saptanm›flt›r (p= 0.032).
Kleerekoper yöntemi ile tüm hastalar›m›zda he-saplanan VDS de¤erlerinin risk faktörleri ile kore-lasyonu incelendi¤inde ise yafl ve postmenopo-zal süre ile VDS aras›nda pozitif korelasyon sap-tanm›flt›r (r ve p de¤erleri s›ras›yla yafl için r=0.613, p=0.001 ve postmenopozal süre için r= 0.530, p=0.006 ) (Tablo 4).
TARTIfiMA
Osteoporoz fraktürlere e¤ilimi artt›rmas› nedeniyle önemli bir halk sa¤l›¤› sorunudur. Amerika Birleflik Devletlerinde 50 yafl›ndaki beyaz kad›nlarda yaflam boyu fraktürlere e¤ilim riskinin en az % 40 oldu¤u
bil-dirilmektedir (5). Osteoporotik fraktürlerin en s›k gö-rülen tipi vertebra fraktürleridir ve ço¤u asemptoma-tiktir. Yaln›zca üçte biri klinik görünüme sahiptir. Bu nedenle radyografik vertebra fraktürleri klinik verteb-ra fverteb-raktürlerine göre say›ca daha fazlad›r (6).
Akut vertebral fraktür oluflmad›kça vertebral deformi-telerin klini¤inin bulunmamas› ve torakolomber grafi-lerde fraktürleri belirlemek amac› ile standardize edil-mifl yöntemlerin olmamas› nedeniyle vertebra defor-mitelerinin tan›mlanmas› zordur.Bu nedenle vertebral deformitelerin tan›mlanmas› için alt›n standarda ve fi-kir birli¤ine gereksinim oldu¤u ifade edilmektedir (4). Bu çal›flmada radyolojik vertebra fraktürlü olgular› saptamak amac› ile semikantitatif bir yöntem olan
F
Frraakkttüürrssüüzz ggrruupp ((nn==1199)) FrraFakkttüürrllüü ggrruupp ((nn== 2255)) pp
Yafl (ort+ SD) 64.05+ 5.68 68.16+ 6.57 0.035*
Menopoz yafl› (ort+ SD) 46.79+ 6.71 46.40+ 5.58 0.835
Postmenopozal süre (y›l)( ort+ SD) 17.26+ 5.45 22.00+ 10.14 0.054
Vücut kitle indeksi(kg/m2)( ort+ SD) 25.99+ 3.61 26.23+ 4.76 0.859
Gebelik say›s›(ort+ SD) 4.74+ 2.84 5.12+3.67 0.708
*p< 0.05 istatistiksel olarak anlaml›
T
Taabblloo 11:: Fraktürlü ve fraktürsüz olgularda yafl, menopoz yafl›, postmenopozal süre, gebelik say›s›, VK‹ ortalamas› stan-dard sapma ve p de¤erleri
F
Frraakkttüürrssüüzz ggrruupp ((nn==1199)) FrraFakkttüürrllüü ggrruupp ((nn== 2255)) pp
L2-L4 KMY (ort + SD) 0.7275+0.06 0.7253+0.07 0.922
Femur boynu KMY(ort + SD) 0.6869+0.07 0.6726+0.09 0.596
L2-L4 T skoru (ort + SD) -3.24+ 0.57 -3.27+ 0.71 0.883
Femur boynu T skoru (ort + SD) -1.78+ 0.66 -1.89+ 0.79 0.636
T
Taabblloo 22:: Hastalar›m›z›n L2-L4 ve Femur boynu KMY ve T skoru de¤erleri
F
Frraakkttüürrssüüzz ggrruupp nn ((%%)) FrraFakkttüürrllüü ggrruupp nn ((%%)) pp
Vücut a¤›rl›¤› < 57 kg 14 (73.7) 17 (68) 0.749
< 57 kg 5 (26.3) 8 (32)
Menopoz do¤al 13 (68.4) 23 (92) 0.06
cerrahi 6 (31.6) 2 (8)
Ailede osteoporoz yok 16 (84.2) 19 (76) 0.71
var 3 (15.8) 6 (24)
Ailede k›r›k yok 19 (100) 23 (92) 0.498
var - 2 (8)
Hastada k›r›k yok 19 (100) 24 (96) 1.00
var - 1 (4)
Sigara kullan›m› yok 17 (89.5) 24 (96) 0.570
var 2 (10.5) 1 (4)
T
Kleerekoper yöntemi kullan›lm›flt›r. Bu yöntemin basit olmas›, yap›lmas› için çok zaman gerekmemesi nede-niyle günlük pratikte tercih edilebilece¤i belirtilmekte-dir. Son y›llarda yap›lan çal›flmalarda semikantitatif yaklafl›mlar›n deneyimli gözlerde vertebra deformite-lerinin saptanmas›nda yüksek güvenirlilik tafl›d›¤› gösterilmifltir (7).
Çal›flmam›zda olgular Kleerekoper yöntemi ile de¤er-lendirilip fraktürlü ve fraktürsüz olmak üzere iki gruba ayr›larak çesitli risk faktörlerinin vertebra fraktürü olu-flumuna etkisi araflt›r›lm›flt›r.
Fraktürlü ve fraktürsüz olgular risk faktörleri aç›s›ndan karfl›laflt›r›ld›¤›nda gruplar aras›nda sadece hasta ya-fl› istatistiksel olarak anlaml› farkl›l›k göstermifltir (p< 0.05). Postmenopozal süre gruplar aras›nda istatis-tiksel olarak anlaml› farkl›l›k göstermemekle birlikte vertebra fraktürlü grupta ortalama postmenopozal sürenin daha uzun oldu¤u gözlenmifltir (p= 0.054). Yafl ile birlikte vertebral fraktür s›kl›¤›nda art›fl oldu¤u bilinmektedir. 36 ülkenin kat›l›m› ile gerçekleflen ve 50-59 yafl aras› 15570 kad›n ve erkek olgunun de-¤erlendirildi¤i EVOS çal›flmas›nda da vertebra defor-mite prevalans›n›n her iki cinste de yafl ilerledikçe art-t›¤› saptanm›flt›r (8).
Melton ve arkadafllar› da 50 yafl ve üzerindeki kad›n-lar›n %18’inde, 65 yafl üzerindeki kad›nkad›n-lar›n da % 27’sinde bir ya da birden fazla vertebral k›r›k tespit etmifllerdir (9).
Çal›fl TH ve arkadafllar› vertebral k›r›¤› olan 59 olgu ile k›r›¤› olmayan 59 olguyu risk faktörleri aç›s›ndan karfl›laflt›rm›fllar ve fraktürlü olgular›n yafl ortalmas›n› anlaml› olarak yüksek bulmufllard›r (10).
Koyuncu H ve arkadafllar› vertebral fraktürlü 21 olgu ile fraktürsüz 127 olguyu yafl, boy, kilo, boy / kulaç ve menopoz süresi aç›s›ndan karfl›laflt›rd›klar›
çal›flmala-r›nda yafl ve menopoz süresi artt›kça kompresyon fraktürü s›kl›¤›nda art›fl oldu¤unu gözlemifllerdir (11). Çal›flmam›zda L2-L4 ve femur boynu KMY ve T skor-lar›nda gruplar aras›nda anlaml› fark saptanmam›flt›r (p>0.05).
Osteoporotik fraktür riskini tahmin etmede KMY öl-çümleri yayg›n olarak kullan›lmaktad›r. Omurga ve kalça k›r›¤› olgular›nda düflük KMY varl›¤›nda herhan-gi bir yaflta fraktür olas›l›¤›n›n artt›¤› belirtilmektedir (2,12,13). Ancak KMY’dan ba¤›ms›z olarak fraktür riskini artt›rd›¤› bilinen pek çok risk faktörü de tan›m-lanm›flt›r. KMY ile bu risk faktörlerinin kombinasyonu-nun tek bafl›na KMY’na göre daha fazla fraktür riski-ni artt›rd›¤› ifade edilmektedir (2). Vertebra fraktürü oluflma riskinin sadece KMY’na de¤il ayn› zamanda yafla da ba¤l› oldu¤u belirtilmektedir (13).
Yap›lan bir çal›flmada; hasta yafl›n›n k›r›k riski üzerin-de KMY’undan ba¤›ms›z etkisi bulunmas› neüzerin-deniyle profilaksi veya tedavi karar›n› vermede T skorundan baflka faktörlerin de gözönünde bulundurulmas› ge-rekti¤i bildirilmifltir (12).
Çal›flmam›zda risk faktörlerinden VK‹, 50 yafl öncesi ve sonras› süt tüketimi, ailede osteoporoz ve oste-oporotik k›r›k öyküsü, hastada vertebra d›fl› k›r›k öykü-sü ve sigara kullan›m› fraktürlü ve fraktüröykü-süz grup ara-s›nda anlaml› farkl›l›k göstermemifltir.
Çok düflük VK‹’nin (<19 kg/m2) KMY’undan ba¤›m-s›z güçlü bir risk faktörü oldu¤u ve osteoporoz gelifli-mi olas›l›¤› yüksek kiflilerin saptanmas›nda kullan›ld›¤› bilinmektedir (14). Ancak genel olarak vücut a¤›rl›¤› ve fraktür riski aras›nda belirgin iliflki bildiren çal›flma-lar›n ço¤u yafll›larda ve kalça fraktür riski üzerinde yo-¤unlaflm›flt›r (15,16). Kalça d›fl› fraktür riskinde vücut a¤›rl›¤›n›n gerçek etkisinin ise belirsiz oldu¤u ifade edilmektedir (17). Mevcut VK‹ ve vücut a¤›rl›¤› kalça fraktürleri için risk faktörüdür fakat son çal›flmalar vü-cut a¤›rl›¤› veya VK‹’indeki yaflam boyu de¤iflikliklerin daha önemli olabilece¤ini göstermifltir Ancak bunun tersini iddia eden çal›flmalar da mevcuttur (18). Sigaran›n osteoporoz ve osteoporotik fraktür için risk faktörü olarak etkisi ile ilgili çal›flmalar çeliflkilidir. fiim-diki ya da geçmifle ait sigara öyküsü , kiflinin ne za-man sigara içti¤ine bak›lmaks›z›n osteoporoz için bir risk faktörü olarak kabul edilmifl ve sigara düflük ke-mik kitlesinin bir belirleyicisi olmufltur (19).
Sigara al›flkanl›¤› ile fraktür varl›¤› aras›nda ise komp-leks bir iliflki var gibi görünmektedir. Fraktür oluflumu aç›s›ndan halen sigara içenlerle içmeyenler aras›nda belirgin fark gözlenmemifltir. Halen sigara içenlerin ortalama VK‹’i, içmeyenlerin ortalama VK‹’inden tüm V
Veerrtteebbrraa DDeeffoorrmmiittee SSkkoorruu rr ddee¤¤eerrii pp ddee¤¤eerrii
Yafl 0.613 0.001*
Menopoz yafl› -0.196 0.347
Postmenopozal süre 0.530 0.006*
VK‹ 0.082 0.697
L2-L4KMY 0.312 0.129
Femur boynu KMY -0.132 0.528
L2-L4T skoru 0.322 0.116
Femur boynu T skoru -0.132 0.528
*p< 0.05 istatistiksel olarak anlaml›
T
Taabblloo 44:: Vertebra deformite skoru ile risk faktörlerinin kore-lasyonunun istatistiksel sonuçlar›
yafl kategorilerinde düflük bulunmufltur. Sigara erken menopoz ile anlaml› iliflki göstermektedir (18). Çal›flmam›zda 50 yafl öncesi ve sonras› süt tüketi-minde fraktürlü ve fraktürsüz grup aras›nda istatistik-sel olarak anlaml› fark saptanmam›flt›r. EVOS çal›fl-mas›nda 25 yafl alt›nda ve 25 –50 yafl aras›nda art-m›fl süt tüketiminin vertebral deformite riskini azaltt›¤› ancak ne mevcut süt tüketiminin ne de 50 yafl son-ras› süt tüketiminin vertebral deformite olas›l›¤› ile ilifl-kili olmad›¤› bildirilmifltir (20 ).
Çal›flmam›zda seçilen 5 risk faktöründen (yafl, L2-L4 KMY, L2-L4 T skoru, vücut a¤›rl›¤› <57 kg, 50 yafl öncesi süt tüketimi) sadece hasta yafl›n›n vertebral fraktürü kestirmede önemli rolü oldu¤u saptanm›flt›r. Çeflitli risk faktörlerinin birlikteli¤inin osteoporotik k›-r›klar› kestirmedeki rolü birçok çal›flmada araflt›r›lm›fl-t›r (13,21). Ancak bu çal›flmalarda farkl› risk faktörle-rinin birlikteli¤ine bak›lm›flt›r. Bu nedenle, ayn› risk faktörlerinin birlikteli¤inin kullan›ld›¤› çal›flmalar›n ya-p›lmas›n›n yol gösterici olaca¤› kan›s›nday›z.
Ayr›ca çal›flmam›zda Kleerekoper yöntemi ile tüm ol-gular›n VDS’lar› hesaplanm›fl ve risk faktörleri ile ko-relasyonu araflt›r›lm›flt›r. VDS’lar› ile yafl ve postme-nopozal süre aras›nda istatistiksel olarak anlaml› ko-relasyon saptanm›flt›r (p< 0.05)
Sonuç olarak çal›flmam›zda yafl ve postmenopozal süre vertebra fraktürleri için risk faktörleri olarak sap-tanm›flt›r. Risk faktörlerinin vertebral fraktür oluflu-mundaki rolünün daha genifl olgu say›s›yla de¤erlen-dirildi¤i çal›flmalara itiyaç vard›r. Osteoporotik fraktür-lerin medikal, psikososyal ve ekonomik sonuçlar› ar-tan bir öneme sahiptir. Günlük pratikte fraktürlerle iliflkili risk faktörlerinin tan›mlanmas› önem tafl›makta-d›r. KMY iliflkili risk faktörlerinin fraktür riskini göster-medeki klinik önemi, KMY ölçümü yap›lmadan fraktür riskinin belirlenip belirlenemeyece¤i ve bu risk faktör-lerinde (vücut a¤›rl›¤›, VK‹, alkol sigara kullan›m› gibi) hastan›n yaflam› boyunca oluflabilecek de¤iflikliklerle klinik iliflkisi yan›t bekleyen sorulard›r.
KAYNAKLAR
1. Gehlbach SH, Bigelow C, Heimisdottir M et al. Recogni-tion of vertebral fracture in a clinical setting. Osteoporosis Int 2000: 11(7):577-82.
2. Kanis JA, Johnell O, Oden A et al. Ten –year risk of oste-oporotic fracture and the effect of risk factors on screening strategies. Bone 2002: 3(1): 251-6.
3. Lunt M, Masaryk P, Scheidt C et al. The effects of lifesty-le, dietary dairy intake and diabetes on bone density and vertebral deformity prevalance: The EVOS study. Oste-oporosis Int 2001: 12(8): 688-98.
4. Lems WF, Jahangier ZN, Raymakers A et al. Methods to score vertebral deformities in patients with rheumatoid arthritis. Br. J.Rheum 1997: 36: 220-24
5. Walker K, Walter G, Cooper C. Recent developments in epidemiology of osteoporosis. Curr Op Rheum 2002: 14(4): 411-15.
6. Faciszewski T, McKiernan F. Calling all vertebral fractures classification of vertebral compression fractures: A con-sensus for comparison of treatment and outcome. J Bone Min Res 2002: 17(2).185-191.
7. Wu CY, Li J, Jergas M et al. Comparison of semiquantita-tive and quantitasemiquantita-tive techniques for the assesment of pre-valent and incident vertebral fractures. Osteoporosis Int 1995: 5: 354-70
8. O’Neill TW, Felsenberg D, Varlow J et al. The prevalance of vertebral deformity in European men and women: The European Vertebral Osteoporosis Study. J Bone Miner Res 1996:11:1010-1018.
9 O’Keefe D. Morphometry. Radiologic clinics of North America 1991:29(1): 165-174.
10. Çal›fl TH, Eryavuz M, Akar›rmak Ü ve ark. Vertebra k›r›¤› olan ve olmayan olgularda risk faktörlerinin karfl›laflt›r›lma-s›. Osteoporoz Dünyas›ndan 2000: 6: 63-65.
11. Koyuncu H, fi S Karamehmeto¤lu, Bahad›r C ve ark. Post-menopozal vertebral kompresyon fraktürü s›kl›¤›: Yafl, boy, kilo, boy/ kulaç, menopoz süresi iliflkisinin de¤erlendirilme-si. Osteoporoz Dünyas›ndan 1996: 2:2:81-84.
12. Kanis JA, Johnell O, Oden A et al. Ten year probabilities of osteoporotic fractures according to BMD and diagnos-tic thresholds. Osteoporosis Int 2001:12(2): 989-95. 13. Kanis JA. Assessing the risk of vertebral osteoporosis.
Singapore Med J 2002: 43(2): 100-5.
14. Kanis JA, Delmas P, Burckhardt P et al. Guidelines for di-agnosis and management of osteoporosis. Osteoporosis Int 1997: 7: 390- 406.
15. Ensrud KE, Cauley J, Lipschutz R, Cummings SR. Weight change and fractures in older women. Study of osteopo-rotic fractures research group. Arch Intern Med 1997: 157: 857-63.
16. Nguyen TV, Sambrook PN, Eisman JA. Bone loss, physi-cal activity, and weight change in elderly women: the Dub-bo Osteoporosis Epidemiology Study. J Bone Miner Res 1998; 13: 1458-67.
17. Wardlaw GM. Putting body weight and osteoporosis into perspective. Am J Clin Nutr. 1996: 63: S433-6.
18. Van der Voort DJM, Geusens PP, Dinant GJ . Risk factors for osteoporosis related to their outcome: fractures. Oste-oporosis Int 2001: 12: 630-8.
19. Tanaka T, Latorre MRDO, Jaime PC et al. Risk factors for proximal femur osteoporosis in men aged 50 years or ol-der. Osteoporosis Int 2001:12: 942-949.
20. Lunt M, Masaryk P, Scheidt-Nave et al. The effects of li-festyle, dietary intake and diabetes on bone density and vertebral deformity prevalance. The EVOS study. Oste-oporosis Int 2001:12: 688-698.
21. Vogt TM, Ross PD, Palermo L et al. Vertebral fracture pre-valance among women screened for the fracture interven-tion trial and a simple clinical tool to screen for undiagno-sed vertebral fractures. Fracture Intervention Trial research group. Mayo Clin Proc 2000:75(9): 888-96.
