Boğaziçinde mehtap müziği

Boğaziçinde Mehtap Müziği

Yüzyılımızın ilk yıllarında Boğaziçindeki toplumsal hayat İstanbul’un diğer semtlerindeki yaşamdan farklı ve çeşitli geleneklerin mahallî koşullara intibak ettirilmesinin bir neticesi idi.

Boğaziçinin iki kıyısında kendi bahçeleri olan ve güzel ahşap konutlar olan yalılar bulunurdu ve bunların arkasındaki tepeler ve vadiler korularla kaplıydı. Tüm ulaşım denizden yapıldığından hemen hemen bütün yalıların içinde tek, iki veya üç çift kürekli kayıkların hazır beklediği kendi kayıkhaneleri vardı. Vapurlar ya yolcuları İstanbul’a götürüp getirir veya Avrupa ve Asya kıyıları arasında sefer yaparlardı. Boğaziçindeki her iskelede beş veya altı çift büyük kürekleri olan kayıklar vardı ve bunların küreklerini iki eliyle tutup, her çekişde oturup kalkan kayıkçılar çekerdi.

O zamanlar insanlar pek münzevi bir hayat sürerlerdi. Telefon, sinema, radyo, araba ve motor dolmuşları yoktu ve dolayısıyla pek gidip- gelme olmazdı. En mahzun mahrumiyet farklı cinsiyetten olan insanların bir arada bulunamaması idi ve bu nedenle de karşı cinsden olan insanlar birbirlerine karşı daha fazla cazibe duyarlardı. Peçesiz bir kadına bakmak adeta imkânsızdı. Bu itibarala, esasında ayışığı demek olan fakat o zamanlar Boğaziçinde ayışığında verilen konser anlamına gelen “mehtaplar” Boğaziçinde yaşayan insanlarca dört gözle beklenirdi.

Bu kasveti iki ışık aydınlatırdı: tabiat aşkı ve müzik aşkı.

İstanbul’daki en güzel yer şüphesiz Boğaziçidir. Kışları şehirde geçirip, Boğaziçine baharda gidilmesi adetti. İnsanlar güzelliğin her şeklini, yani ister insan güzelliğini ister doğa güzelliğini takdir ederelerdi. Pencereler ve gözler insanın ruhunu saran ve onunla birleşen güzelliğe açılırdı. Boğaziçi tabiata derin bir hüzün, şiir ve güzellik verir. Her gece ve gündüz devamlı değişen seslerle ahenkli bir şekilde karışan bir sessizlik Boğaziçine hakimdi. Öğleden sonramn ileri saatleri beylerin ve hanımların Göksu veya Kanlıca gibi gözde yerlere gittikleri keyifli zamanlardı. Bahçe ve korulardan gelen çiçeklerin rayihası içinden geçen kayıklarla süslü manzara nefisdi.

(Sayfa 2)Mehtaplı gecelerde denize bakan odaların birinde ışıklar söndürülür, kafesler açılır ve insanlar mehtabın sessizliğini seyretmeğe gelirlerdi. Boğaziçinin saatlerine ve mevsimlerine intibak etmiş bir hayat güzel, huzurlu ve ulvî idi. Fakat bu hayat tarzı ruhu geliştirir ve insanın yüreğinde bir arzu ve aşka özlem doğururdu.

Edebiyatın sansürle boğulduğu ve fazla okunmadığı bir çağda müzik önemli bir yer tutardı ve o hayat şeklinin özelliklerine uydurulmuştu. Büyük üstadların nesilden nesile taşıdıkları gelenek müziğe hakimdi. Hareme girebilen erkekler sadece doktorlar ve müzisyenlerdi.

Evlerde sık sık konserler tertip edilir ve mesire yerlerinde cuma ve pazar günleri kadınlar için ayrı yerler ayrılmış konserler düzenlenirdi. Kışın ise zengin ve fakir herkesin gittiği konserler kahvehanelerde verilir, fakat bunlara kadınlar alınmazdı. Mevleviler ayinlerinde müziğe önemli bir yer verirlerdi. Sattıkları malların niteliklerini öven seyyar satıcıların da güzel sesli olanları takdir edilirdi ve bir çok seyyar satıcı sesiyle meşhur olmuştu. Dilenciler de dualarını arapca, teranelerini türkçe söyler ve çeşitli zaviyeleri değişik günlerde ziyaret ederlerdi. Evdeki halayıklara, okuma yazma bilmeseler de müzik öğretilirdi.

2

İmparatorlukdaki gayri müslim azınlıklar da türk müziğini öğrenir ve kendi mahallelerinde veya evlerinde konserler verirlerdi. Bir Ermeni ailesi olan Köçeoğulları Bebek’deki yalılarında parlak konserler verirlerdi. Müzisyenler arasında İmparatorluğu oluşturan müslüman veya gayrimüslim tüm unsurlar temsil edilirdi. Nitekim müzisyenler arasında Türkler, Araplar, Çerkesler, Türk kültürüne ilk intibak etmiş olan Ermeniler, Çingeneler, Museviler ve, aynı zamanda kendi kültürlerine de bağlılıklarını sürdüren Rumlar vardı. Rumelihisanndaki Mısır Hidivi Sait Halim Paşanın yalısında en meşhur hanende ve sazendelerden oluşmuş bir heyet haftada iki defa konser verirdi. İstanbul’un askeri komutanı olan Sadeddin Paşanın 48 halayıkdan oluşan bir saz heyeti vardı. Bunlardan biri olan Bestenigâr öldüğünde, tüm İstanbul arkasından ağlamıştı. İlk Mısır Hidivi Mehmet Ali Paşanın bir halayığı olan meşhur bestekar Hanende Hanım ileri yaşlarında dahi yakın arkadaşlarına konser verirdi.

(Sayfa 3)Konserler sadece Boğaziçinde ve mehtaplı gecelerde değil, fakat her mevsimde ve tüm İstanbul’da düzenlenirdi.

Ulaşım araçlarının yavaş ve az olduğu bir çağda her bir yalı kendi küçük dünyası olan bir mekândı. Gazetelerde çıkan haberler resmi duyurular, atamalar, verilen paye ve nişanlar hakkındaki bilgilerle sınırlıydı. Sosyal yaşam akşam üzerileri yapılan kayık gezintileri, karşılıklı ziyaretler, düğünler ve konserlerle sınırlıydı. Böyle münzevi bir yaşam tarzında güzel müzik dinlemek beyler ve onlardan çok hanımlar tarafından pek takdir edilirdi. Konserler, hanımlar için ayrıca arkadaşları ile buluşmaları için bir fırsattı. Bu doğa aşıkları için bu konserler müstesna güzelliği olan Boğaziçinde mehtabı seyretmek için bulunmaz bir fırsattı.

Mehtaplar pek sık düzenlenmedikleri için daha da büyük bir iştiyakla beklenirdi. Bir hanende veya sazendenin icra ettiği bir solo bazen işin erbabının gözlerini yaşattırdı. Tüm bunlar bu gecelerin ne kadar arandığını izah eder. Bir mevsimde iki, bazen üç, nadiren dört mehtap olurdu. Tarih büyük bir itina ile seçilirdi. Haziran çok erkendi zira bazı kimseler henüz şehirde yaşamaya devam ederdi. 15 Eylül’den sonra geceleri fazla rutubetli olurdu ve bazı aileler dönmüş olurlardı. En uygun zaman Temmuz veya Ağustos, veyahut dolunay ayın 15’inden öncesine rastlıyorsa, Eylül idi. Kameri takvimin 12, 13 veya tercihan 14’ü seçilirdi. En önemli olan, sakin ve bulutsuz bir gece olması idi.

Aynı gece bir başka mehtabın düzenlenmemiş olması de önemliydi. Aksi takdirde sesler karışır, Boğaziçinde iki ayrı kayık topluluğu oluşur ve böyle bir skandali kimse istemezdi.

Müzisyenlerin seçimi de önemliydi. Herhangi bir mehtabın bir öncekinden daha az başarılı olması kabul edilemezdi. Neticede her mehtap aşağı yukarı aynı kalitede olurdu.

Dayanışma ve esrarengiz ilişkiler Boğaziçi sosyal yaşamında o derece ağır basardı ki, bir mehtabın düzenleneceği haberi çok çabuk yayılırdı. Bunun haberi sansüre tâbi gazetelerde yayınlanmaz veya her semtte yangınları veya önemli herhangi bir gelişmeyi duyuran bekçiler tarafından bildirilmezdi. Ancak, gene de vapurlarda herkes bundan söz ederdi. Hidivin eşinin, Mısır Hidivi Said Paşanın veya Suphi Paşazadenin bir mehtap hazırlığı içinde olduğunu herkes bilirdi.

(Sayfa 4)Her evde hazırlıklar erken saatlerde başlardı. Bazı beyler dışarı çıkmadan evvel rakı içmeyi adet edinmişlerdi. Bazen, orta sınıfdan bir

efendi düzenlediği akşam yemeği için kayığına bir şişe rakı ile mezeleri gizlice götürürdü. Hanımlar mutad saatten önce akşam yemeğini yerlerdi. Güneş battıktan birbuçuk saat kadar sonra herkes dışarı çıkmaya hazırlanırdı. Hanımlar saçlarını örten feracelerine son şeklini verir, aynaya son bir defa bakar ve gümüş ayın altındaki lacivert sularda gezinerek müzik dinleyip, zevk almak ve hayallere kapılmak için evden ayrılırlardı.

Yazılı olmayan kurallara ve adabı muaşerete tamamen uyulurdu. Sükûn, huzur ve nezaket hakimdi. Bu vesile ile hanımlar özel bir şekilde giyinirlerdi. Mısırda mameleki bulunan ailelerin kızlan gece dahi yaşmak ve ferace takardı. Şair Nigâr Hanım böyle yapardı.Diğer hanımlar bunu fuzuli bulurlar ve maşlah denilen, yaka ve kollarında gümüş işlemeler olan, Bursa ipeğinden bol bir şal giyerlerdi. Bazıları moda olan bir ceket giyerlerdi. Saçlarını işlemeli bir ipek tülle veya rengi ceketlerine uyan bir muslin ile örterlerdi. Orta sınıf kadınlar sade ceketler giyer ve sade tüller takarlardı. Bazen çarşaflı bir-iki kadın görmek de mümkündü.

Yaşlı hanımlar evde kalmayı tercih ederlerdi. Sami Beyin güzel kızı kazaen boğulduktan sonra evde kalanlar ayışığı altında saatler süren sandal sefasına gidenlerin salimen dönmeleri için dua eerlerdi.

Nezaket kuralları icabı her sandalın başına bir yaşlı hanım otururdu. Bu hanımlar, genç kuşaklara aktardıkları derin bir vekâr ve zarif bir kibarlık içinde olurlardı. Çoğu okur-yazar olmamakla beraber çok iyi terbiye görmüş ve eski geleneklere sıkı sıkıya bağlı kimselerdi. Herşeye ilgi duyarlardı. Bu hayatın ölümsüzlüğe gittiğini bilen bu dindar hanımlar maddi şeylere değer vermezlerdi. Yüzlerinde gurur, tevazu, itimat, hüzün, huzur, sükûnet ve yumuşaklığın karışımı bir ifade vardı.

Evden çıkmadan önce yüzlerini ayna önünde pudralamış olan, Chypre veya Mikado gibi Paris’den en son gelen parfümleri sürmüş, gözlerine sürme çekmiş, bakımlı ellerine beyaz eldivenler giymiş genç hanımlar ise, müzik kayığını izleyen kendi kayıklarında otururlardı. (Sayfa: 5) Müzik başlamadan evvel veya yer değiştirmek için yararlanılan aralarda bir arkadaşın kayığı görülürse, kürekçilere buna yaklaşması söylenirdi. Kürekler sessizce çekilir, diğer kayıklara maharetle yol verilir ve kayık ya istenilen diğer kayığa yanaşır veya diğer kayığın kendisine yanaşmasını beklerdi. Bundan sonra iki kayık birlikte yol alır ve böylece hanımlar son dedikodulan ve haberleri paylaşır, ve keyifle konuşurlardı. Herkes herkesi tanır, en azından kim olduğunu bilirdi. Sessizce fısıldama saatlerce sürebilirdi.

Yerleşmiş geleneklere uygun olarak geceyi düzenleyen kendi iskelesinin pazar kayığını kiralardı. Güverte hanende ve sazendelere ayrılır ve müzik aletleri ile meşrubat ve yiyecekler buraya konurdu. Fenerleri yanan tek kayık olan bu tekne geceyi düzenleyen Bebek’deki Hidiv’in, Yeniköy’deki Mısırlı Said Paşanın veya Kanlıca’daki Suphi Paşazade Sami Beyin yalısına yanaşırdı. Müzisyenler tekneye biner ve kayık yola koyulurken aletlerinin akordunu yaparlardı.

Bütün kayıkların buluşma noktası Avrupa kıyısındaki Kalender idi. Müzik burada başlardı. Heryerden kayıklar buraya gelir ve müzik kayığının etrafında tıpkı mum alevinin etrafında toplanan pervaneler gibi kümelenirler ve adeta devasa bir sal oluştururlardı. Hanımların kayığının oturakların arkasındaki kıç tarafı, ihram denilen ve genellikle gümüş veya altınla işlemeli ve saçakları denize sarkan, bir kadife ile örtülü idi.

4

Her kayıkda karşılıklı oturan ve gösteriyi eşit bir şekilde izleyebilen azami dört kişi otururdu. Oturaklar alçakta, deniz seviyesinde olurdu ve böylece içindekiler sanki ayışığında suda yüzer gibi görünürlerdi. Sultan Abdühamit’in dönemine kadar kayıkların rakibi yoktu. Derken, daha ağır, daha dayanıklı, daha kullanışlı, oturaklan daha yüksek ve altı kişi taşıyabilen sandallar çıktı.

Bundan sonra mehtaplarda kayıkdan çok sandallar görünmeye başladı. Ancak bütün bu tekneler tanınır ve bir bakışta hangi teknenin kime ait olduğu hatta hangi usta tarafından yapıldığı bilinirdi. Her tekne olabildiğince müzik kayığına yakın olmaya çalışırdı. Dairenin ucundaki tekneler birbirlerinden uzak dururlardı. Bazen aydınlık bir gecede, seçkin bir konserde iki veya üçyüz tekne toplanırdı. (Sayfa: 6) Aydan başka ışık olmazdı. Bu teknelerin ana kayığın etrafında yavaş yavaş süzülmelerini görmek çok güzel bir görüntü oluştururdu. Her tarafta kesin bir sessizliğe riayet edilirdi.

Rumeli kıyısındaki Kalender’in güneyinde daha Batılılaşmış kimseler otururdu ve Kuruçeşme’nin kuzeyinde saraylar bulunur ve bir çok gayrimüslim aile burada yaşarlardı ve bu nedenle de buraları sihirli alemin ötesinde idiler. Lâkin daha münzevi olan ve daha az cazibesi olan Anadolu kıyıları Boğaziçinin tüm geleneklerine daha sıkı sıkıya bağlı idiler. Kadın- erkek, genç-yaşlı, zengin-fakir herkes mehtap gecelerinin keyfini çıkarmak isterdi.

Kendi evlerinde Türk müziği çalan gayrimüslimler bu mehtap konserlerine katılmazlardı. Bazı geceler, Bebek’deki İngilizler, Kandilli’deki Fransızlar ve gene Bebek’de yaşayan HollandalI doktor gibi bazı tek tük yabancıların bu gecelere katıldıkları olurdu. Yabancı Büyükelçiliklerin yeni gelmiş mensuplarının, egzotik bir aleme şahit olmak arzusu ile, bu gecelere katıldıkları olurdu. Bazen esmer suratlı, acaip kılıklı, muhtemelen uzaktaki bir sömürgeden gelen biri de görülürdü. Sanki koca İmparatorluk biri Avrupa’nın bittiği diğeri Asya’nın başladığı bu kıyılar arasındaki sularda Avrupa’daki, Asya’daki ve Afrika’daki bütün tebasmı elaleme göstermek isterdi.

Mehtabı düzenleyenler asla pazar kayığına binmezlerdi. Hidiv’in valdesi kayık kafilesinin gelip kendisini alması için Bebek’deki yalısında beklerdi. Valde Hidiv bazen geceye tebdili kıyafet etmiş olarak uzaktan katılırdı, yani bilinen kayığına değil, sessiz çalışan beyaz motorlu teknesine binerdi. Diğer düzenleyiciler genellikle misafirleri ile birlikte özel kayıklarında olurlar ve müzik teknesini herkes gibi izlerlerdi. Düzenleyenlerin müzik teknesine olabildiğince yakın olmak imtiyazı vardı ve kimse yollarını kesmezdi. Ulema sınıfı, şeyhler ve diğer sarıklılar ile nazırlar ve Devlet ricali mehtaplara katılmazdı. Esasında Sultan’a tâbi olan Mısır hanedanının üyeleri ise halk arasına karışmaktan çekinmezlerdi.

İlk saz taksimleri Kalender’de icra edilirdi. Bunu takiben müzik kayığı yavaşça hareket eder ve dinleyicilerin tekneleri de toplanmış çok sayıda tekne arasından dikkatlice kayarlardı. (Sayfa: 7) Müzik teknesi önde giderdi. İzlenecek rotayı gelenekler belirlemişti, herkes azçok nereye gideceğini, nerede duracağını bilirdi. Hepsi Boğaziçini çok iyi bilirlerdi. Kayıklar alayı Yeniköy akıntısını İstinye koyuna kadar izler ve mehtaba nazır olmayan bu koya girmeden karşıdaki Anadolu kıyısına geçerdi. Eğer akıntı müsait ise, alay, müzik olmayan gecelerde insanların bülbülleri

dinlemeye gittiği, mehtabın güzel olduğu ve yankıları ile meşhur Kanlıca koyuna giderdi. Buraya gelindiğinde hanendeler seslerini yükseltir ve yankılar oluşurdu. Kanlıca koyuna hakim Mihrabad tepesi Boğaziçinde en güzel manzarası olmakla tanınmıştı.

Kayıklar alayı geceyi düzenleyenin bir akrabasının veya bir dostunun yalısının önüne geldiğinde, akıntının elverdiği sürece durur ve bir kaç parça çalınırdı. Çünkü her yalıda gezintiye katılamayacak kadar yaşlı veya hasta bir kimse veyahut makamı veya muhafazakârlığı katılmasına elvermeyen bir insan bulunurdu. Bu özel saygı gösterisinin yapıldığı yalının ışıklan söndürülür, pencere kafesleri açılırdı. Bu, izhar edilen saygıya duygulandırıcı bir yanıttı.

Bazı yalılarda yaşantı o kadar münzevi idi ki, alaydan gelen nameler kendilerine ulaşana kadar o yalıda yaşayanların tüm Boğazçini heyecanlandıran bu görkemli konserden haberleri olmazdı. Genç erkekler yataklarından fırlar, alelacele giyinir, kayıkhaneye koşar, kayığı denize indirir ve aileyi kayığa binmeye çağırırdı. Bazen yaklaşan alaydan gelen nağmeleri ilk duyan genç bir kayıkçı olurdu. Durumu aileye bildirmenin görevi olduğuna inanarak harem avlusunun duvarına gider, döner dolaba vurur, içerden gelen hizmetçiye “küçük hanımlar ve küçük beyler mehtaba katılmak isterler mi?” diye sorardı.

Selamlık kısmındaki alçak tavanlı hizmetkarlar odalarında kalan kayıkçılar hizmet ettikleri ailenin rahatıyla ilgilenirlerdi. Mesleklerinden ve maharetlerinden gurur duyarlar ve mehtap alayından mahrum olmak istemezlerdi.

Denizin hareketliliği ve akıntı nedeniyle müzik kayığı bazen alayın tam ortasında kalmayabilirdi. (Sayfa: 8) Bir yöne doğru süreklenebilir ve o zaman uzakta kalanlar şarkıların tüm inceliklerini farketmeyebilirlerdi. Ancak bundan pek hayıflanmazlardı, çünkü müzik dinlemeye kadar mehtabı seyretmeğe de gelmişlerdi. Kayıkçılar ise kayıklarını yerinde tutmak için tüm maharetlerini ortaya koyarlardı. Gene de kayıklar yer değiştirir ve insanlar diğer teknelerdeki dostları ile karşılaşırlardı.

Gecenin sessizliğinde müzik aletlerinin akordu yapılır ve tıpkı yeni doğmuş ay veya akıntı gibi müzik aniden başlardı. Dineyiciler kendilerini uçan bir halının üzerinde şiir ve hayal aleminde yüzer hissederlerdi.

İnsanlar kayıkdaki yastıklara değer değmez Boğaziçinin rutubetini hissettikleri gibi müziğin sonsuz romantikliğini de ruhlarında duyarlardı. Bu müzik sanki geçmişin sesleri ile örülmüştü ve ruhu tıpkı bir ninni gibi kucaklayıp okşardı. Müzik kendine özgü ahenk alemi ile günlük yaşantımızın yerine geçerdi. Bizim için ikinci bir anadil idi, bize ırkımızdan, milletimizden, ülkemizden, ailemizden, ve ifade tarzımızdan söz ederdi. Kayıkçılar dahil herkesin duydukları müzikde bu kadar duygu, hayal ve şiir bulabilmeleri uzun yılların birikiminin sonucu idi. Şarkı ve namelerde tüm yaz, tüm Boğaziçi, tüm ayışığı vardı.

Bu romantik, sakin, makûl insanlar tarif edilemez bir duygu ve heyecan ile dolarlardı. İnsanı en çok etkileyen, gecenin saatleri ilerledikçe alaya katılanların akıp giden su gibi, sönen bir ışık gibi bu dünyadaki herşeyin geçici olduğunu derinden kavramaları idi. Sanki büyü yapılmış gibi ayrılmanın her zaman ne kadar acı olduğunu düşünerek hareket etmekten veya konuşmaktan korkarak oturdukları yerde kalırlardı. Küreklerin ucundan denize damlayan gümüş tanelerinin kaybolduğu gibi, en ufak bir hareketin

6

de ayışığı, deniz ve müzikten oluşan bu masal dünyasını bozacağını düşünürlerdi. Hanendelerin sesi bazen cennetin kapılarını açacakmış gibi çok yükselirdi, bazen uzak ufukları aydınlatan şimşekler gibi çakardı. (Sayfa: 9) Kimsenin bilmediği unutulmuş bir çocukluk rüyasını hatırlatır veya bilinmeyen bir alemin hâzinelerinin kapılarını açardı.

Aralarda alay ileri hareket eder ve yalıların önünden geçerdi. Yarısı haremlik, yarısı selamlık olan bu evlerin herbiri kendi kendine birer alemdi. Bazıları yeni nesil tarafından üzülecek kadar ihmal edilmiş olsalar da ayışığında eski ihtişamlarına tekrar kavuşur ve müzikle bütünleşirdi. Her yalı Boğaziçinin meşhur manolyaları gibi bahçesinde rüyalara dalardı. Yalılar kendilerini yapanların veya içerlerinde oturanların ince zevklerini gösterirdi.

O günlerde insanlar sessizliğe alışıklardı ve sessizlikten nasıl zevk alınacağını bilirlerdi. Kıyılardan tek bir kahkaha, bağrış hatta fısıltı duyulmazdı. Arada sırada dünyamıza tamamen yabancı imişçesine kara bir yük gemisinin şekli boğazın ortasında belirir ve pervanesi ile çıkardığı dalgaların sesi uzaktan duyulurdu. Bir süre sonra gemi kaybolur ve her taraf tekrar sessizliğe dalardı.

İnci ve pırlantalarla süslü genç kadınların, müziği dinledikçe gözyaşları ile buğulanan parlak, güzel gözleri vardı. Ayışığının ortaya çıkardığı zerafet ve şıklıkları ile cezbedici idiler. Karanlıkta bir erkek hayran olduğu hanımı gölgesinden tanır ve teknesini onunkine yaklaştırmaya cesaret ederdi. Devir platonik aşk devriydi ve genç erkek ve kadınlar uzaktan bakışabilseler bununla mükemmelen yetinirlerdi. Eğer bir bey bir hanıma onu beğendiğini belli eden bakışlarla bakarsa, kayıkçılar bunu anlardı. Bu, hizmet ettikleri aileye karşı saygısızlık addedilirdi. Hanımlarından emir beklemeksizin hemen oradan uzaklaşmak için küreklere sarılırlardı. Bazen utangaç bakışlardan ve işaretleşmelerden evlilikle noktalanan aşklar doğardı.

Şarkılar genellikle İstanbul’da bestelenirdi. Bazılarının güftesinin büyük şiirsel kıymeti olurdu, diğerlerinin alelade satırlarını müzik şiirleştirirdi. Bunların yazımı aydınlara olduğu kadar cahillere de açık bir alanı oluştururdu. Şarkıların birçoğu büyük ustalar , bazıları tanınmayan amatörle tarafından bestelenmişti. Eski şarkılar, özellikle Dede Efendi’nin besteleri hâla gözde idi.

Tam bağlılıktan, fedakârlıktan ve tevekkül ile umutsuzluktan söz eden bu şarkılar dinleyicilerin kalbinde büyük yankı bulurdu. (Sayfa: 10) Halk şarkıyı kimin yazdığını, kimin bestelediğini hatta bazen hangi hanımın ilham kaynağı olduğunu bilirdi.

Ertesi sabah günlük yaşamlarına dönecek olan bu genç kadın ve erkeklerin tüm gece boyunca müzik ve sevdanın cazibesine kapılmaları belki adil değildi. Gene de onları gıpta ile anmalıyız zira onlar san’attaki ve doğadaki güzellikten anlarlar ve dinleri ile aşklarına inanırlardı.

Mehtap gecelerinin ne zaman başladığı tam olarak bilinmiyorsa da Abdülaziz devrinde (1865-1876) kayık sayısının bini geçtiği söylenir. Daha eski dönemlerde mehtap alayları Kız Kulesine kadar uzanır ve oradan Marmara denizi seyredilirdi. Mehtap geceleri geceyarısı sona ermez ve gün doğana kadar sürerdi.

Rumeli kıyısındaki Emirgan’da sarayı andıran bir yalıda yaşayan Hidiv İsmail Paşa müzik severlere başka tür bir davet verirdi. Hareminin geniş verandasında karanlıkta çalan ve söyleyen Çerkez ve Zenci yüz kadar halayıkdan oluşan bir saz takımı oluşturmuştu. Boğaziçindeki tüm kayıklar

onun yalısı önünde toplanırdı. Mehtap alayları buraya ulaştığında susarlardı zira çalmaya devam ettikleri takdirde yalıdaki saz takımı onlara yanıt verirdi. Bu genç kadın sesleri o kadar saf ve iyi eğitilmiş idi ki, onları dinlemek sanki peri kızlarını veya deniz kızlarını dinlemek olurdu. Bir şarkıcının sesi o kadar gürdü ki, Kanlıca tepelerinden yankısı iki, bazen üç defa gelirdi.

Aşırı şüpheci Sultan Abdülhamit halkın toplanmasından hoşlanmaz ve her türlü toplantı biraz da abartılarak kendisine rapor edilirdi. Belki de kendisine tâbi olan Mısır hidivinin cok övülen ihtişamından hoşlanmamış olabilir; her neyse bir vesile bulunarak müslüman kızların seslerini umuma duyurmalarının uygun olmadığı kararlaştırıldı. Bir gece, Boğaziçinin tüm tekneleri Paşanın yalısının önünde toplanmış ve konserin ilah! nağmelerini dinlerlerken, Sultanın emri selamlıkta tebliğ edilmiş ve hareme bildirilmişti. Anında bütün ışıklar söndürülmüş, hanende ve sazendeler susmuşlardı.

Mehtap konserlerinin son bulmasında hükümet yetkililerinin de şüphesiz payı vardı. Keyfiyet “Ayda Bir” dergisinde 1935’de yayınlanan bestekâr Leyla Hanımla yapılan bir mülakatta işlenmektedir.

I'.OONLİGHT MUSIC ON THE BOSPHORUS

I n t h e e a r l y y e a r s o f t h e p r e s e n t c e n t u r y s o c i a l l i f e on th e B o sp h o r u s was th e p r o d u c t o f numerous t r a d i t i o n s a dap ted t o l o c a l c o n d i t i o n s , and was d i f f e r e n t from l i f e i n t h e o t h e r p a r t s o f I s ­ t a n b u l . On b o t h s h o r e s o f t h e Bosphorus s t o o d y a l i s , b e a u t i f u l wooden h o u s e s by t h e s e a , w i t h t h e i r p r i v a t e g a r d e n s , and t h e h i l l s and v a l l e y s b e h in d were c o v e r e d w i t h g r o v e s . A lm o st a l l y a l i s had t h e i r own b o a t h o u s e s , where b o a t s w i t h o n e , t w o , or t h r e e p a i r s o f o a r s w a i t e d r e a d y , f o r a l l t r a n s p o r t a t i o n was by s e a . F e r r y ­ b o a t s c a r r i e d p a s s e n g e r s t o and from I s t a n b u l , w h i l e some o f them

z i g z a g g e d b e tw e e n th e s h o r e s o f Europe and s 1 a . Bach v i l l a g e on t h e B o sp h o r u s had i t s own l a r g e b a z a a r - k a y ı k w i t h f i v e or s i x p a i r s o f ^ r ^ T h u g e ^ , e a c h one b e i n g p u l l e d by one man who h e l d i t i n b o t h h a n d s , and who sAood up and s a t down a g a i n a t e a c h s t r o k e

In t h o s e t i m e s p e o p l e l e d a v e r y s e c l u d e d l i f e . There were no t e l e p h o n e s , no c in e m a s , no r a d i o s , no mixed g a t h e r i n g s , and no t r a v e l l i n g . The s a d d e s t p r i v a t i o n o f a l l was t h e s e p a r a t i o n o f s e x e s , w h ich made m utual a t t r a c t i o n a l l +b s merr* i n t e r s « . I t was n o t p o s s i b l to l o o k >t .an u n v e i l e d v ottan. So a m o o n lig h t c o n c e r t

o

on t h e B o s p i y u s , c a l l e d a mehtab - w h ich s im p ly means m o o n l i g h t - w as e a g e r l y a w a it e d by t h e p e o p le who l i v e d t h e r e .

Two l i g h t s b roke th r o u g h t h i s g lo o m - l o v e o f n a t u r e , and l o v e o f mu s i c .

The most b e a u t i f u l r e g i o n i n th e v i c i n i t y o f I s t a n b u l i s un­ d o u b t e d l y t h e B o s p h o r u s . I t was th e custom t o spend t h e w i n t e r i n t h e c i t y , and t o r e t u r n t o t h e B osp horus i n s p r i n g . P e o n le ap­ p r e c i a t e d b e a u t y i n a l l i t s m a n i f e s t a t i o n s , i n th e human b e i n g , a s w e l l a s i n n a t j i r e . Vlindows and e y e s opened t o th e b e a u t y wh^ch enwrapped th e s o u l and u n i t e d w it h i t . The B osp horus g i v e s n a tu r e a t o u c h o f deep m e l e n c h o l y , p o e t r y , and b e a u t y . I t had a p e c u l i a r

s i l e n c e w h ic h b le n d e d h a r m o n io u s ly w i t h sou nd s p e r p e t u a l l y c h a n ­ g i n g th r o u g h a l l th e n i g h t s and a l l t h e l a y s . L ate a f t e r n o o n was th e p l e a s a n t hour when l a d i e s and g e n tle m e n v e n t out b o a t i n g t o f a s h i o n a b l e r e s o r t s such a s Göksu- th e S w e e tw a te r s o f A s i a - or t o t h e Bay o f K a n ld c a . The s c e n e r y was e x q u i s i t e , b o a t s f l o a t e d th r o u g h th e s c e n t o f f l o w e r s d r i f t i n g hrom th e g a r d e n s and th e g r o v e s .

On m o o n l i t n i g h t s l i g h t s were pu t o u t i n a room on t h e s e a s i d e , window l a t t i c e s were pu sh ed u p , and p e o p l e came t o e n j o y th e s i ­

l e n c e and t h e m o o n l i g h t . A l i f e a d a p te d t o t h e h o u r s and s e a s o n s o f th e B o sp h o ru s was b e a u t i f u l , q u i e t and s u b l i m e . But t h i s l i f e w h ic h a lw a y s expanded t h e s o u l and l e d t o p e r p e t u a l dreams i n s ­

t i l l e d i n t o t h e human h e a r t a w i s t f u l / m e s s , a y e r n i n g f o r l o v e . In an a g e when l i t e r a t u r e was s t i f l e d under a c e n s u r e s h i p , and b o o k s were n o t w i d e l y r e a d , m usic p l a y e d a p r o m in e n t p a r t , and was a d a p t e d t o t h e p e c u l i a r i t i e s o f t h a t l i f e . I t was r i c h i n t r a ­ d i t i o n c a r r i e d on by g r e a t m a s t e r s , ( j t n th e h r e m x M u s i c l a n s and d o c t o r s w ere th e o n ly m a le s adm itted*f

C o n c e r t s were f r e q u e n t l y a r ra n g ed i n ho m es, nd open a i r c o n c e r t were g i v e n ^ a t summer r e s o r t s , w i t h s e p a r a t e p l a c e s r e s e r v e d f o r women.(©r F r i d a y s and Sundays) In w i n t e r c o n c e r t s would b e g i v e n

i n c o f f e - h o u s e s , r i c h -nd poor a l l a t t e n d e d , b u t women w ere e x c l u # d e d . The order o f I s v l e v i s gave ranch im p o r ta n c e t o m usic i n t h e i r r i t u a l s . A f i n e v o i c e was a l s o much admired in p e d l a r s who c h a n ­ ted t h e q u a l i t i e s o f t h e i r w a r e , and some became fa m o u s . B e g g a r s v/ould c h a n t p r - y e r s i n r M e , and hymns i n T u r k is h , t h e y had s p e ­ c i a l d a y s f o r v i s i t i n g d i f f e r e n t p a r i s h e s , M usic was c u l t i v a t e d i n a l l c l a s s e s o f s o c i e t y . Handmaidens w ere t a u g h t m u s ic , e v e n i f th e y c o u l d n o t r ea d or w r i t e .

Non-Muslim m i n o r i t i e s i n th e Ottoman Empire a l s o c u l t i v t d Tur­ k i s h m u s ic , and gave c o n c e r t s i n t h e i r town and summer r e s i e n c e s . An Armenian f a m i l y , t h e KoqeonLus, gave b r i l l i a n t c o n c e r t s i n

t h e i r b e a u t i f u l o ld y a l i a t Bebek on th e B o s p h o r u s . A l l Muslim and non-M uslim e l e m e n t s c o m p o sin g th e Ottoman Empire were r e p r e ­

s e n t e d among t h e m u s i c i a n s t T u rk s, A r a b s , C i r c a s s i a n s , Armenians -who were f o r e m o s t i n a s s i m i l a t i o n t o T u rk ish m x x ix s q f c u l t u r e - ,

: y p s i e s , Te w s , and Greeks who a lw a y s k e p t a t t a c h e -’ t o t h e i r ovm c u l t u r e a l s o . In the y a l i o'" P r in c e Halim Pasha o f Egypt a t Hume- l i h l s - r t h e r e wa<$ a b a n 1 comnosed o f th e most famous p r o f e s s i o n a l m u s i c i a n s and s i n g e r s who g a v e c o n c e r t s t w i c e a w eek . Sa d ed d in P a s h a , M i l i t a r y Commander o f I s t a n b u l , had a band o f f o r t y e i g h t

s i - v e g i r l s . \,Then one o f t h e s e , B e s t e n i g d r , d ie d a l l ~ s t n n b u l wept f o r h e r . One famed m u s i c i a n , Hanchde Hnni_r ( adara S l n g » r )

had b e e n a S l a v , o f I’r i n c . A l l o f * » * 7 t h . f l r i t < h . « v . i v . n i n her o l d a ? , s h . w ould c o n s . n t t o s i n * I n a c l r c

3

t i m a t e f r i e n d s . C o n c e r t s were g i v e n n o t o n l y on t h e B o sp h o ru s by m o o n l i g h t , b u t i n a l l s e a s o n s , i n a l l p a r t s o f I s t a n b u l .

In an age when means o f co m m u n ica tio n w ere s lo w and s c a n t y , e a c h y a l i was an s m a l l i s o l a t e d w o r l d . N ew sp a p ers were more or l e s s con f i n e d t o o f f i c i a l d e c r e e s , a p p o i n t m e n t s , honotvrs, and d e c o r a t i o n s . S o c i a l l i f e was c o n f i n e d t o b o a t i n g i n t h e e v e n i n g s , p a y i n g c a l l s , w e d d i n g s , nd c o n c e r t s . The s e t t i n g was t h e b l u e B o s p h o r u s . Tn

su ch ■ s e c l u d e d l i f e an o c c a s i o n t o l i s t e n t o fo o d m usic was v e r y much p p r e c l a t e d by t h e g e n t l e m e n , and s t i l l more by t h e l a d i e s . To t h e l a t t e r i t was a l s o an o c c a s i o n t o m eet a l l t h e i r f r i e n d s . To t h e s e l o v e r s o f n a t u r e i t would be a ch a n ce t o c o n t e m p la t e moon l i g h t on th e B o sp h o ru s i n a l l i t s exquisite b e a u t y .

As m eh ta b s w ere n o t f r e q u e n t , t h s y w ere a w -1t e d a l l t h e more e a g e r e a g e r l y . To c o n n o i s s e u r s a v o c c l or i n s t r u m e n t a l s o l o would some­ t i m e s b r i n g t e a r s t o t h e i r e y e s . A l l t h i s e x p l a i n s how h i g h l y tho^ n i g h t s w ere p r i z e d . I n one s e a s o n t h e r e w ould he no more th a n tw o ,

t h r e e , or p e r h a p s f o u r m e h ta b s . The d a t e would be c h o s e n w it h

g r e a t c a r e . June was t o o e a r l y , some p e o p l e would s t i l l be s t a y i n g i n to w n . A f t e r Septem ber 15 t h e n i g b t s were t o o damp, and some f a ­ m i l i e s were a l r e a d y ba ck i n t h e i r w i n t e r hom es. A f a v o u r i t e tim e would be u l y or A u g u s t , or e v e n S e p te m b e r, i f t h e f u l l moon came b e f o r e f i f t e e n t h o f t h a t m onth . The 1 2 t h , 1 3 t h , or p r e f e r a b l y 1 4 th

o f t h e lu n a r month was c h o s e n , b u t what was most im p o r t a n t was a calm and c l o u d l e s s n i g h t .

I t was e q u a l l y im p o r ta n t t h a t no o t h e r mehtab b"1 g iv e n on th e same n i g h t . The v o i c e s would c l a s h , two d i f f e r e n t , m u s ic a l p r o c e s ­ s i o n s w ould be w a n d e r in g on t h e B o s o h o r u s , and t h e a u d ie n c e would be d i v i d e d i n two» a s c a n d a l w h ic h no s e n s i b l e b e i n g c o u l d p e r m i t .

C h o o s in g t h e m u s i c i a n s v s a n o t h e r im p o r ta n t p r o b le m . A mehtab s h o u ld n o t be i n f e r i o r t o any p r e v i o u s o n e s . The r e s u l t was t h a t m ehtabs w ere a l w a y s o f more or l e s s s ta n d a r d q u a l i t y .

On t h e B osp horus s o l i d a r i t y and m y s t e r i o u s r e l a t i o n s i n s o c i a l 14-fS p r e v a i l e d t o such n e x t e n t t h a t t h e new s o f a com ing me 1 tab sp r e a d r a p i d l y . I t was n o t p u b l i s h e d i n th e s t r i c t l y c e n s u r e d new s­ p a p e r , nor c a l l e d out^by t h e watchman who annotmeed a f i r e or any im p o r t a n t e v e n t ( i n e v e r y p a r is h ^ But i n th e f e r r y - b o a t s e v e r y b o d y would be t a l k i n g o f i t . E veryone knew t h a t t h e Dowager K h o d iv a ,

P r in c e S a id P asha o f E g y p t , or Subhi Pashazade ^ami Bey was p r e p a ­ r i n g a, m e h ta b .

In e v e r y h o u se p l e a s a n t n r e p i r a t i o n s b e g a n a t an e a r l y h o u r . Borne g e n t l e m e n , b e f o r e g o i n g o u t , i n d u l g e d i n t h e hab it. o f d r i n ­ k i n g r a k ı . Som etim es a m i d d l e - c l a s s e f f e n d i ga v e up d i n n e r , and

s e c r e t l y to o k a b o t t l e o f r a k ı i n t o h i s b o a t , t o g e t h e r w i t h s n a c k s . L a d ie s w ould have d i n n e r e a r l i e r t h a n u s u a l . A bout an hour and a h a l f a f t e r s u n s e t a l l would be p r e p a r i n g t o go o u t . L a d l e s ga v e a l a s t t o u c h t o t h e v e i l w h ic h c o v e r e d t h e i r h a i r , c a s t a l a s t s e n t i m e n t a l l o o k a t t h e m ir r o r and f l o a t e d o u t on t h e dark b l u e w a t e r s u n d er t h e s i l v e r l i g h t , t o l i s t e n t o m u s ic , and t o s e e k p l e a s u r e and i l l u s i o n . U n w r it t e n la w s and e t i q u e t t e were s t r i c t l y o b s e r v e d by a l l . 3 ft cl I t was t h e r e a lm o f s i l e n c e , c a lm , g e n t i l i t y . L a d l e s had a s p e ­ c i a l way o f d r e s s i n g f o r t h e s e o c c a s i o n s . Among t h e d a u g h t e r s o f t h e T u r k is h h o u se w h ic h r u l e d E g y o t , some wor-‘ t h e c e r e m o n i a l yashmak and f e r a c e , e v e n i n th e e v e n i n g , and so d i d t h e p o e t e s s N ig â r Hanım. A l l th e o t h e r l a d i e s t h o u g h t t h i s u n n e c e s s a r y . They wore a l o o s e c l o a k o f B ursa s i l k , c l i e d a m a s h la h , w i t h g o ld <r

s i l k e m b ro id er y round t h e n e c k and s l e e v e s . Some would wear a f a s h i o n a b l e c o a t . They c o v e r e d t h e i r h a i r w i t h v e i l o f e m b r o i­ d e r ed s i l k , or m u s lin o f • c o l o r t o match t h e c o a t . M i d d l e - c l a s s women wore p l a i n c o a t s and p l a i n v e i l s . One m ight a l s o ch a n c e to

s e e a c i r r s h a f or tw o .

Old l a d i e s p r e f e r r e d t o s t a y a t home. A f t e r Sami B e y ’ s b e a u t i ­ f u l young d a u g h te r was a c c i d e n t a l l y drow ned, t h o s e who s t a y e d a t home prayed f o r t h e s a f e r e t u r n o f t h o s e who went out i n rov/- b o a t s t o wander f o r ^hoursflnanjft i n t h e m o o n l i g h t .

E t i q u e t t e g e n e r a l l y p l a c e d one e l d e r l y l a d y a t t h e head o f e a c h b o a t . T hese l a d i e s c a r r i e d w i t h them a hi eh d i g n i t y , and r e f i n e d manners w hich t h e y i n s t i l l e d i n the young g e n e r a t i o n . Many were i l l i t e r a t e , bu t h i g h l y e d u c a t e d , and d e v o u t k e e p e r s o f o ld t r a ­ d i t i o n s . They v e r e i n t e r e s t e d In e v e r y t h i n g . T hese p i o u s women who knew t h a t t h i s l i f e l e d t o e t e r n i t y , r e g a r d e d a l l w o r l d l y t h i n g s a s m e r e ly t r i f l e s . In t h e i r f a c e s was an e x p r e s s i o n com­ p o s ed o f p r i d e and m o d e s ty , c o n f i d e n c e , s a d n e s s , p e a c e and a i l e n e q u i e t n s s .

The young women who had powdered t h e i r f a c e s b e f o r e a m irr o r a t home, perfumed w i t h tk® f a s h i o n a b l e s c e n t s from P a r i s , such a s dhypre or Mikado, w it h k o h l round t h e i r e y e s , and t h e i r s o f t w h it e hands w i t h s h a p e ly n a i l s p r o t e c t e d i n e l e g a n t g l o v e s , s a t

5

h a p p i l y i n t h e i r b o a t s w h ic h f o l l o w e d t h e m usic k a y ı k . B e f o r e t h e m u sic b e g a n , or d u r i n g th e i n t e r v a l s o c c a s i o n e d by a change o f p l a c e , t h e y m ig h t s e e a f r i e n d ' s b o a t and t e l l t h e i r r o w e r s t o a p p ro a c h i t . W ith d e f t t o u c h e s r i v e n t o t h e o a r s , s l y l y g i v i i î way t o a n o t h e r b o a t , a k a y ı k would move on or s t a y b e h in d t o

w a i t f o r a n o t h e r b o a t t h a t was a p p r o a c h i n g . Then f o r a tim e th e t two b o a t s advanced, t o g e t h e r w h i l e t h e l a d i e s w h is p e r e d m e r r i l y , i n d u l g e d i n s m a l l t a l k and ex ch anged th e l a t e s t n e w s . E verybody knew e a c h o t h e r a t l e a s t by s i g h t . S i l e n c e and w h i s p e r i n g would be c a r r i e d on f o r h o u r s .

To r e s p e c t e s t a b l i s h e d t r a d i t i o n s t h e o r g a n i s e r o f t h e mehtab

w ould h i r e t h e b a z a a r - k n y i k o f h i s own v i l l a g e . The fleck was r e s e r v e r

s e v e d f o r th e m u s i c i a n s and s i n g e r s , th e m usic i n s t r u m e n t s were p l a c e d t h e r e , t o g e t h e r w i t h c h o i c e d r i n k s and r e f r e s h m e n t s . T h is k a y ı k , t h e c n l y one w i t h l i g h t e d l a n t e r n s , would a o o r c a c h th e y l i o f th e s p o n s o r , t h e Dowager Khed l va a t -^ebek, P r in c e S a id .P' sha o f E gypt a t ¿■••nl k ö y , or S u b h i P a she zade Semi Bey a t ~ K a n l i -

c a . The m u s i c i a n s embarked and soon began t o tu n e t h e i r i n s t r u ­ m ents a s th e k a y ık s t a r t e d cr. i t s w ay.

The m e e t i n g p l a c e f o r e l l t h e b o a t s was K a le n d er on t h e Euro» ■'"i a s h o r e , f u a i e w ould s t a r t t h e r e . B o a ts came from e v e r y v i l ­ l a g e and c l u s t e r mlfaround t h e m usic k a y ı k , l i k e m oths round a c a n ­ d l e , s e e m in g t o form one g i g a n t i c r a f t . The l a d i e s ' k ' y i k s were c o v e r e d a t t h e s t e r n , b e h in d th e s e a t s , w i t h an "ihram ” , a c o v e r

or s i l v e r ,

u s u a l l y o f v e l v e t and em b ro id ered w i t h m o ld ^ havi n g f r i n g e s t r a i ­ l i n g i n t h e s e a .

k a y ık h e l d a t most f o u r p e r s o n s who s a t fa c in m each othf*r, a l l equ l l y a b l e t o e n i o y th e s c e n e r y . The s e a t s w ere l o w , on a l e v e l w i t h +he w a t e r , s o one seemed t o be f l o a t i n g i n th e s e a a n th e m o o n l i g h t . U n t i l S u l t a n A b d lilh a m id 's r e i g n k a y i k s were ± u n r i v a l l e d . Then t h e sa n d a l was i n t r o d u c e d , i t was h e a v i e r , more

r i s t a n t , more p r a c t i c a l , had hi rrher s e a t s , and c o u ld c a r r y s i x p r s o n s .

At t h e s e m eh tu b s, s a n d a l s were f ir more numerous th a n k a y i k s . A l l t h e s e b o a t s were so w e l l known t h a t a t a g l a n c e one c o u ld t e l l t o whora i t b e l o n g e d , ev*n w h ich m a s te r c r ifs m a n 's make

from e a c h o t h e r . Som etim es on a f a i r n i g h t , a t a c h o i c e c o n c e r t t o t he mu-r and? e y ü p a r t

t h e r e would b e two or t h r e e hundred b o a t s . They had no U g h t s e x c e p t th e moon. I t was a w o n d e r f u l si.mht t o s e e t h e s e b o a t s s l o w l y r e v o l v i n g round t h e c e n t r a l a t t r a c t i o n . U tm ost s i 1 nee was s t r i c t l y o b s e r v e d e v e r y w h e r e .

On t h e European sh o r e s o u t h o f K a le n d er l i v e d p e o p l e who wer mor* w e s t e r n i z e d , and n o r t h o f Kuruçeşme s t o o d t h e P a l a c e s , anc many n o n -M u slim s l i v e d t h e r e , s o t h e s e a r e a s were o u t s i d e o f t h e m a g i c . But t h e A n a t o l i a n sh o r e w hich was l o n e l i e r and had f e w e r a t t r a c t i o n s was t r u l y a t t a c h e d t o a l l Bosphoi*u3 t r a d i i J M»n and women, old nd y o u n g , r i c h ' n t poor a l l w ere w i l l i n g e n j o y t h a t n i g h t ..

N on-M uslim s who c u l t i v â t d T u rk ish m usic t h e i r homes di n o t f o l l o w t h e s î c o n c e r n s . Som etim es one c o u ld se e a few f o ­ r e i g n e r s - t h e E n g l i s h from B e b e k , and th e - r a n c h from K andil a l i?o a B u tch d o c t o r who l i v e d n t B e b e k . Newly a p p o in t e d embe s y a t t a c h é s e a g e r t o w i t n e s s an e x o t i c s c e n e , were s e e n t o £ t e n d a t l e a s t one n eh t a b . One m ight a l s o ch a n ce t o s e e some m y s t e r i o u s p e r s o n w i t h a brown f a c e and o u t l a n d i s h g a r b , pr( b a b l y from a d i s t a n t c o l o n y . The Empire seemed t o be d i s p l a y

i t s s u b j e c t s i t had. g a th e r e d from -Jurope, A s i a , and ■ i f r i c a o t h e s e w a t e r s w h ich u n i t e d two c o n t i n e n t s betw een two s h o r e s ,

one where Europe e n d e d , and one where A s ia b e g a n .

The o r g a n i z e r o f a neh t a b n e v e r e n t e r e d t h e b a z a a r - k a y ı k . I i t was th e Dowager E h e d iv a , she would w n i+ i n h e r y a l ı a t Be­ bek f o r th e p r o c e s s i o n t o come back t h e r e . Som etim es she woul f o l l o w a t a d i s t a n c e , in d i s g u i s e , t h a t i s i n h e r a noi s a l e s ? w h i t e steam l a u n c h , and n o t i n h e r w e l l known k a y ı k . Other oi

g a n i z e r s would be i n t h e i r p r i v a t e k n y ik s w i t h t h e i r g u e s t s f o l l o w i n g t h e m usic b o a t w i t h th e r e s t o f th e a u d i e n c e . They had th e p r i v i l e g e b e i n g a s n e a r th e m usic b o u t a s p o s s i b l « and no o t h e r b o a t a t t e m p t e d t o c r o s s t h e i r w ay. S The "TJlemd l e a r n e d men i>f ^ s la m , sh ei k h s , t h o s e who wore t h e t u r b a n , mi ni s t e r s and s ta e s m e n d i d n o t a t t e n d t h e m eh ta b • Iiembers o f t r u l i n g f a m i l y o f E g y p t, who were n o m i n a l l y s u b j e c t s o f t h e S' d i d n o t r e f r a i n from m ix in g i n th e crowd *

The f i r s t i n s t r u m e n t a l s o l o s were p l a y e d a t K a le n d e r . Then th e m usic k a y ık w ou ld move s l o w l y , and t h e b o a t s o f th e a u 4 i d l e n c e w ou ld g l i d e fo rw a rd v e r y c a u t i o u s l y a s was n e c e s s a r y in

7

s o g r e a t an a g g l o m e r a t i o n . The m usic b o a t g a v e t h e l e a d , t r a d i ­ t i o n r e g u l a t ad t h e r o u t e , a l l knew more or l e s s where t h e y srsnce t o w ere t o go and where t o s t o p . A l l knew th e B osp horus p e r f e c t l y w e l l . The p r o c e s s i o n would f o l l o w t h e c u r r e n t o f YenikMöy t o

t h e Bay o f İ s t i n y e , and w i t h o u t e n t e r i n g t h i s b a y w h ic h was n o t e x p o s e d t o m o o n l i g h t , i t would c r o s s o v e r t o A s i a . I f t h e c u r r a n t was f a v o r a b l e , t h e p r o c e s s i o n w ould f l o a t t o t h e Bay o f K a n l ı c a , fam ous f o r i t s e c h o e s , where m o o n lig h t i s b e a u t i ­ f u l , nd where p e o p l e w ent t o l i s t e n t o t h e n i g h t i n g a l e s when t h e r e was no m u s i c . There t h e s i n g e r s would r a i s e th^1 r v o i c e s t o be a n sw e re d by th e e c h o e s . The H i l l o f Î ih r a b a d w h ich domin n a t e s th e bay 1 s r e p u te d t o have t h e f i n e s t v i e w on t h e B o s­ p h o ru s by m o o n l i g h t . „ , , J 6 o f a r e l a t i v e or f r i e n d o f \ hen th e p r o c e s s i o n came b e f o r e th e y a l ı o f t h e sp o n s o r o f t h m eh ta b , i t would s t o p a s l o n g a s t h e c u r r e n t a l l o w e d , a n d a fe w p i e c e s vrere p l a y e d s p e c i a l l y f o r t h o s e p e r s o n s . There s u r e l y remained, i n e a c h y a l ı , e i t h e r a v e r y o l d or c o n s e r v a t i v e A- p e r s o n , or a p e r s o n a g e who t h o u g h t i t b e n e a t h h i s d i m i t y t o

;join t h e p a r t y , or an I n v a l i d , ( ' o r x n e u r o t i c person}. I n th e kwuse h o u se t o w h ic h t h i s t r i b u t e o f e s u e c t was p a i d , t h e l i g h t s

were put o u t , th e window l a t t i c e s were pushed u p . T h is s c e n e was a t o u c h i n g way o f x a c k n o w le d g in g th e co m n lir a en t.

m some h o u se l i f e c o u l d be s o s e c l u d e d t h a t i t s i n h a b i t a n t s rem ained unaware o f th e g r e a t * v e n t w h ich f i l l e d t h e B osp horus w i t h e x c i t e m e n t , u n t i l f i n a l l y th e so u n d s o f m usic awoke them .

Young men jumped out o f b e d , d r e s s e d i n a h u r r y , rs n t o th e b o o t - h o u s e , pushed th e b o a t o u t , and i n v i t e d t h e f a m i l y t o

j o i n th em . Som etim es a young boatmrn would be t h e f i r s t t o h e a r t h e a p p r o a c h in g m u s ic . T h in k in g i t h i s d u ty t o in fo rm th e f a m i l y , he went, t o th e w 11 o f th e harem c o u r t y a r d , and ta p p ed a t th e r e v o l v i n g c u p b o a r d . A maid s e r v a n t came t o t h e o t h e r

s i d e , and he a s k e d , ” Do th e young l a d i e s a n i g e n tlem e n wri sh t o a t t e n d t h e m eh ta b ? ”

ir

The boatmen lo d g e d i n theA l o v /- c e i l i n g e d room i n th e s e r v a n t s ' q u a r t e r s i n t h e s e l a m l ı k were i n t e r e s t e d i n the w e l f a r e o f th e f a m i l y t h e y s e r v e d . They were proud oB t h e i r p r o f e s s i o n and t h e i r s k i l l , and d id n o t want t o be k e p t out o f n m ehtab.

B e ca u se o f t h e e n d l e s s movement o f th e s e a , th e m usic b o a t t h e - muaie b o a t- d i d n o t a lw a y s keep r i g h t i n the c e n t e r o f th e

convoy» so m e tim e s i t d r i f t e d t o one s i d e , and t h o s e who rem ained f a r away $$$ n o t d i s c e r n a l l th e s u b t l e t i e s o f s o n g s . But t h e y d i d n o t m ind, t h e y had come t o e n j o y th e m o o n lig h t a s much a s t h e m u s i c . The boatmen were more t o u c h y t h ;>n t h e i r m a s t e r s , and showed g r e a t s k i l l i n k e e p i n g t h e i r p l a c e s . The b o a t s k e p t s h i f ­ t i n g t h e i r p l a c e s * and people^cam e a c r o s s new f r i e n d s i n o t h e r b o a t s . One f e l t h i m s e l f t o t h e s o u l o f th e a u d i e n c e .

'.n t h e s i l e n c e o f t h e n i g h t i n s t r u m e n t s were tun ed and m usic b u r s t f o r t h i n a l l i t s s p l e n d o r l i k e t h e moon w h ich had i u s t r! .

cen or l i k e a t o r r e n t f l o w i n g . The l i s t e n e r » f e l t t h e m s e l v e s f l o a t i n g i n th e w orld o f p o e t r y or i l l u s i o n , or s o a r i n g a s i f on a m agic c a r p e t .

Quit.* a s v i v i d l y a s one f e l t t h e dampness o f t h e t’o s p h o r u s -m on t o u c h i n g t h e c u s h i o n s o f the b o a t , one f e l t -»n h i s s o u l th e i n f i n i t e romance o f t h a t m u s ic . I t seemed t o be woven w i t h t h e so u n d s o f t h e p a s t , e m b ra c in g and s o o t h i n r t h e s o u l l i k e a l u l ­ l a b y . I .u s i c r e p l a c e d our e v e r y d a y l i f e by i t s own w orld o f h a r ­ mony. I t was a se c o n d m other t o u n g , it. spoke t o u s o f our r a c e ,

our' n a t i o n , our c o u n t r y , our f a m i l y , and our mode o f e x p r e s s i o n , . That th e a u d ie n c e w h o l e , i n c l u d i n g the b o a tm e n , s h o u ld f i n d so much f e e l i n g , i l l u s i o n , and p o e t r y i n th e m usic t h e y heard In th e m o o n lig h t was th e r e s u l t o f a p r o c e s s o f l o n g , l o n g y e a r s . . . a e r i f i e s , h e r o i s m , l o v e , and r e s i g n a t i o n seemed t o r i s e and s h in e l i k e t h e ta m b o u r in e s v/hich th e s i n g e r s h e ld h i gh i n t h e i r h a n d s . In th e so u n d s of^Bfik’iB ^ e e in e d t o f l o w >11 th e summer, all a l l t h e B o s p h o r u s , a l l t h e m o o n l i g h t .

These r o m a n t i c , p l a c i d , r e a s o n a b l e p e o o l e were f i l l e d w it h i n e f f a b l e e m o tio n and e x c i t e m e n t . V’h a t was most t o u c h i n g was t h a t a s t h e n i g h t advan ced p e o n le r e a l i z e d a l l t h e more d e e p l y how e v e r y t h i n g i n t h i s w orld i s t r a n s i e n t , e v e n l i k e r u n n in g wa­ t e r i * w , l i k e a w an in g l i g h t . They rem ained a s i f b e w it c h e d i n t h e i r s e a t s , a f r a i d t o move or t o s p e a k , t h i n k i n g how b i t t e r p a r t i n g a lw a y s i s . They th o u g h t th e s l i g h t e s t movement would

i s t u r b th e ft i r y l i k e w orld o f m o o n l i g h t , w;,t e r , and m u s i c , t h a t a l l would d ia p p e a r l i k e th e s i l v e r d r o p s d r i f in in g from t h e o a r s i n t o th e s e a . ¡iometimes the v o i c e s o f th e s i n g e r s r o s e so h ig h t h a t t h e y seemed t o o .en g a t e s u n to the h e a v e n s , and so m etim es t h e y f l a s h e d l i k e l i g h t n i n g sh o w in g d i s t a n t h o r i z o n s , They would

9

awaken t h e f o r g o t t e n dreams o f o n e ’ s c h i ld h o o d w hich no one knew , t h e y opened t h e t r e a s u r e s o f an unknown w o r l d .

D u r in g t h e i n t e r v a l s t h e convoy moved fo r w a r d , g l i d i n g p a s t t h e y e l l s . ¿¡ach o f t h e s e h o u s e s was a w o r ld i n i t s e l f , h a l f h a ­ rem nd h a l f s e l a m l ı k , home were s a d l y n e g l e c t e d b y the new g e ­ n e r a t i o n , h u t i n t h e m o o n lig h t th y seemed t o r e t a i n t h e i r l o s t s p l e n d o r and h a rm o n ised w i t h t h e m u s ic . Jüach y a l ı seemed t o dream i n i t s g a r d e n , l i k e th e w o n d e r f u l m a g n o lia s o f t h e B os­ p h o r u s . They t o l d o f t h e r e f i n e d t a s t e o f t h o s e who b u i l t them , and t h o s e who l i v e d t h e r e .

I n t h o s e days p e o p l e were a c cu sto m ed t b s i l e n c e , and knew how t o e n j o y from sh o re t o sh o r e n o t a sh o u t o f l a u g h t e r was h e a r d , n o t a c a l l , n o t a w h i s t l e . Som etim es &s a c o m p le t e

s t r a n g e r t o our w o r l d , t h e dark form o f a c a r g o b o a t would loom i n t h e m id d le o f t h e c h a n n e l , so t h a t t h e sound o f th e p r o p e l ­ l e r -'-.nd t h e fo a m in g w aves i t r o u s e d w ere h e a r d i n t h e d i s t a n c e . ':1h»n 1.t would d i a p p a r , and a l l w ould be plu nged i n s i l e n c e

a g a i n .

Young women we r i n g p e a r l s and diam onds had b e a u t i f u l e y e s whose b r i g h t n e s s was so m e tim e s dimmed w i t h t e a r s a s t h e y l i s ­ t e n e d t o t h e m u s ic . r;h e ^ w e r e f a s c i n a t i n g i n t h e i r charm and

g--re vd..oh t h e r e v e a l e d , a t h e d a r k n e s s « roan would r e c o g n i s e t h e w e l l ¿h'"dov o f t h e l a d y he a d m ir ed , and v en tu r e d t o a p p ro a ch h er b o a t . I t was t h e age o f p l a t o n i c l o v e , young men -nd women w ere per e c t l y c o n t e n t i f t h e y c o u ld e x ­ change g l a n c e s a t a d i s t a n c e . I f a g e n tle m a n f i x e d a l a d y w it h

a p p r e c i a t i v e g l a n c e , t h e boatmen w cul be aware o f i t . I t was a na? r O-' - i s r e s p e c t f o r th e f m i l y t h e y s e r v e d , w i t h o u t w a i t i n g

or an o r d e r from t h e i r m i s t r e s s t h e y would I m m e d ia te ly row aw ny. Som etim es l o v e was born from a f u r t i v e e x ch a n g e o f shy g l a n c e s and s i g n s , no ended i n m a r r i a g e .

The s o n g s had m o s t l y b een composed In I s t a n b u l . Seme had H gh p o e t i c a l v l u e , o t h e r s were comm on-place v e r s e s u o e t i z e d by mu­

s i c . They were a domain open a l i k e t o th e i n t e l l e c t u a l and th e I l l i t e r a t e . A g r e a t number were oomnosed by g r e a t m a s t e r s , and roroe by unknown a m a t e u r s . Old s o n g s were s t i l l i n f a v o r , among t h e most p o p u la r b e i n g t h e eonga o f S e d e I f e n d 1 .

A l l t h e s e s o n g s spoke o f l o v e f u l l o f d e v o t i o n , s e l f - a a c f i f i c !ind r e s i g n a t i o n , e v e n when t h e r e was no ho e , t h e y found an

e c h o In th e h e a r t s o f t h e a u d i e n c e . P e o o le knew t h e p o e t s who w r o te th e s o n g s , who composed t h e m u s ic , and so m e tim e s v e n w h ich l a d y i n s p i r e d them .

?®r h a p s U wus u n f s l r f o r t h e s e y o u n g men and women t o he tem p ted w i t h m usic and r cm nee a l l n i g h t , when t h e f o l l o w i n g m orning t h e y would he ha ck I n t h e i r e v e r y d a y com m on-place l i v e s

; t l l l we must e n v y them , f o r t h e y u n d e r s t o o d b e a u t y In a r t , a n d n a t u r e , ■ nd had f a i t h r e l i g i o n and In l o v e .

i t i s n o t known when t h e n o h ta b a s t a r t e d , b u t I t 1 , s a i d t h a t d u r i n g t h e r e i g n o f . b d a i a z i H i e W & l e r or bo t s r e a c h e d a l ­ m ost one t h o u s a n d , n w l l o r t i . . m ehtabs would f l o a t a s f a r a s th e ’ewer o f L e a n : >r, and v i e w from t h e r e t h e v i d e e x p a n s e Of t h e . nrmara. t h e » e h t a b d id not -nd a t m id n ig h t b u t c e n t ! - uuecl u n t i l d a y b r e a k .

i-h* i , h a i i v who l i v e d i n & n a l a t i 1 y; l i r t m ir -•?fla oa t V - ^ o o e ^ n s h b r l V I a n o t h e r t • • t 1 r ™s1 c ] o v - r s °n th e l . r : : - / e r nda o f h i s har-m h • a s s e . b l - d h i s band com post o- n e a r l y hundred 13 -c s s i a n and b l a c k s l a v e d r I s who p la y e d * a i 3 ; :ir- tha U 1 th e b o a t s on th e Bosphorus g a -t o - r e d i n - r a n -t o i h i s y l i . I-.eh-tabs, on c o l i a r -t h e r e k - p -t s i - L - n t , f o r ] s n a i l P sh *s band would answer t h - a . Those f r e s h f e ­ m in in e v o i c e s were so pure and s o w e l l t r a i n e d t h a t i t was l i k e l i s t e n i n g t o f a i r i e s or m erm aids. One s i n g e r had such a p overfcl v o ^ ce t h a t h e r a c c e n t s were ech o ed t w i c e or t h r i c e from th e h i l l s o f K a n lic e ..

The e v e r s u s p i c i o u s i u l t a n Abdlilhamid d id n o t l i k e p e o p l e t o a s s e m b l e , and a l l g a t h e r i n g s were r e p o r t e d t o him w i t h much e x a - S e r a t j o n . P erhap s he e n v i e d t h e much la u d ed m u n i f i c e n c e o f a v « . saL , anyhow a p r e t e x t - a s found nd i t was d e c la r e d t k x t i m p r o - p v - f o r Iiu slim g i r l s to make t h e i r v o i c e s heard in n u b i l e . One n i g h t when a l l t h e o o a t s on t h e B osphorus were a s s e m b le d b e f o r e

the P a s h a ' s y a l i l i s t e n i n g t o the d i v i n e s t r a i n s o f t h e c o n c e r t , an o r d e r from th e J u l t a n was d e l i v e r e d i „ t h e s e l e m l t k , and

transm i t e d t o th e harem. A l l l i g h t s were i n s t a n t l y put o u t , m u s i c i a n s and s i n g e r s were s i l e n t .

d o v e r n u e n t a u t b o r l t i s u n d o u b t e d ly had a c h a r e In t h e d e - b i n e o i m o o n l i g t c o n c e r t s . The f a c t i s c o r r o b - r a t e d 1« I n t e r v i e w o f

M P 0 , t a a '' jg m p c se r L - y l a d a m n , p u b l i s h e d 1a l c 35 l n th # ma_

ga a in e "Ayda Bj r ". "

-Kişisel Arşivlerde Istanbul Belleği Taha Toros Arşivi