Adli
Ama~1I
Ulusal DNA Veri Bankaslnln
Kurulmasl ve Bu Konudaki Uiusiararasl
Yakla~lmlar
Uz. Dr Far .. uk A~ICIOGLU*
'Adalel Bakanligl Adl; TIp Kurumu Ba:;;kanllgl, Esekapl, istanbul.
6zet
DNA 'ntn adli amar;Ii kullantml ve DNA veri bankalan bugun ir;in sur;la mucadelede en etkin arar; olarak yaygtn kabul gormektedir. DQnyantn her taraftnda her gun §uphelisi dahi bulunmayan yuzlerce olay bu sayede r;ozQlmektedir.
DNA teknolojisinin ve DNA veri tabantntn bu yarannt ke§feden bir r;ok ulke halihazlrda DNA veri tabantnl kurmw;tur Kimlerin veri tabantntn kapsamlna altnacagl, biyolojik orneklerin saklantp saklanmayacagl, DNA profilinin saklanma sQ-resi. veri tabantndan r;lkartlma ko§ullan gibi bir r;ok konu halen uzerinde onemle durulan hususlardlr.
Bu yazlda DNA veri bankalanntn tarihr;esi yantnda soz konusu veri tabanlanntn kurulmasl a§amastnda kar§lla§llan etik ve adli sorunlar ile r;e§itli ulkelerde uygulanan farkll sistemlerin eksi ve artl yonleri sunulmu§tur.
Anahtar kelimeler: DNA veri tabant, etik, sur;.
Establishment of national forensic DNA databases and international perspectives
Summary
Forensic DNA technology and DNA databases are widely recognized as some of the most effective and efficent cri-me fighting tools available to law enforsement. Every day and all around the world, hundreds of cases are solved thro-ugh DNA when no viable suspect was previously identified by law enforcement.
As various countries have sought to access the benefits of the technology, they currently implemented DNA databa-ses. Issues of who is to be included in the database, sample storage, length of profile retention, expungement and da-tabase custodianship are just a few of the issues that must be addressed in the development of the forensic databases. In this paper is presented the history of the DNA databases, ethical and legal problems arising in the preperation of a DNA database. advantages and disadvantages of the different systems of the various countries.
Keywords: DNA database, ethics,crime.
Giri~
Gerek adli genetik incelemelerin gunumuzde ula~tlgl yaygmllk ve guvenilirlik gerekse ilk kurulan DNA veri bankalarl -nln suc;:luya ula~madaki maharetinin ve caydlrlcillglnln gorulmesi nedeni ile dunya genelinde artlk DNA veri bankaslnln kurulmaslnln gerekli olup olmadlgl degil, hangi slnlrlamalar ve kurallar but(jnune tabi olmasl gerektigi, kapsaml, verilerin hangi ko~ullar olu~tugunda C;:lkanlacagl gibi daha spesifik konular tartl~llmaktadlr.
DNA Veri Bankalarmm Faydalan 1. Caydirlclllk,
a) Bir c;:ok c;:all~mada ~iddet ic;:erikli suc;:lann mukerrer sue;:lar oldugu ve failin yakalanmadan bnce ortalama altl ya da daha lazla sue;: i~ledigi saptanml~tlr. Oysa DNA veri bankalan sayesinde bu ki~iler e;:ok onceleri yakalanabilmek -te ve olasl ~iddet eylemleri engellenmektedir.
Adli Ama,1I Ulusal DNA Veri Bankaslnln Kurulmasl ve Bu KOlludaki Uiusiararasl Yakla~lmlar
b) Bazi su<;:lular i<;:in kis;isel DNA bilgilerinin veri bankaslnda bulundugunu ve herhangi bir su<;: i$ledigi taktirde
yaka-lanma ihtimalinin yUksek olduguntJ bilmek su<;:tan uzak durmalarl sonucunu dogurmaktadlr. 2. Faili me<;:hul olaylarda azalma,
3. Olaylann daha kolay ve klsa sUrede <;:ozUlmesi,
4. Toplumun gUvenlik gU<;:lerine ve yasalara olan inancrnda artma, 5. GUvenlik birimlerinin zaman ve parasal tasarrufunda artma, 6. Su<;: isnadl iddialarrnda belirgin azalma,
7. Hlrslzllk gibi su<;:lann daha aglr su<;:lar i<;:in ba$langlC;: olu$turdugu bilinmektedir.
Bu bireyleri kaYlt altrna alarak olasl su<;:larrn onune gec;:ilebilecektir (1, 2) .
Tariht;e
ilk informal DNA veri tabanlnln1986 Yllinda ingiltere'nin Leicestershire kentinde Down Ashworth'un Irzrna ge<;:ilerek 01
-durUlmesi Uzerine $ehirdeki tUm erkeklerin kan orneklerinden DNA elde edilerek olu$turuldugu bilinmektedir. Maalesef
bu olayda aS11 fail Colin Pitchfork'un yerine bir ba$ka ki$inin kanl allnmlS;, ancak fail tam kurtuldum derken dilinin kurbanl olmu$ ve i<;:ki alemi slraslnda bO$bogazllk ederek oiaYI anlatmasrnl takiben ihbar Uzerine yakalanml$tlr.
1991 Ylirnda Londra'daki Metropolitan Polis Adli Bilimler Laboratuarr 1980'lerin ortalarrndan itibaren <;:all$ml$ oldugu tum orneklerin DNA profillerini ad hoc olarak bilgisayar ortamlna aktarmaya ba$laml$tlr. Depolanan veriler SLP (Single Locus Probing) teknolojisi ile elde edilen analiz sonuc;;larrnl ic;;ermekte idi. Bu veriler 0 yillarda i$lenen cinsel suc;:iarrn
fail-lerinin yakalanmaslnda anahtar rol oynadl. Ancak 1992 Yllrnda bu veri bankasl Avrupa konvansiyonunun insan haklarl
ve kis;isel verilerin korunmasl ile ilgili yaptlnmlarr nedeni ile lagvedildi (3). Oysa aynl YII Amerika Bile$ik Devletleri'nde. 1991 Yllindaki c;;ol flrtlnasl harekatl slrasrnda kaybolan ya da olen felaket magdurlarlnl kimliklendirmek amaci ile Silahll Kuvvetler Patoloji EnstitUsU'nde ilk formal DNA bankasl kurulmakta idi. ileriki Yillarda enstitUnUn bu konudaki
deneyimle-ri adli DNA bankalarlnln olu$turulmaslnda temel ta$lan olmu$tur (4, 5).
1980'lerin sonlannda dUnyadaki DNA veri bankalan ile ilgili ilk yasa ABD'nin bazl eyaletlerinde olu$turuldu Bu arada FBI (Federal Bureau of Investigation), COOlS (Combined DNA Index System) sistemini eyalet veri bankalannl
olu:;;tur-mak ve venlerin payla$lmlnl saglamak amaci ile geli$tirdi. 1999 Yilina gelindiginde ABD'deki 50 eyaletin tumUnde DNA
veri bankalarr kurularak yasal duzenlemelerini tamamlaml$ idi, 2000 Yllrnda yaprlan eklemeler ile federal suc;:larda da DNA brneklemesi yapllmasl kararla$trrrlml$ ve ozellikle teror suc;:lan kapsama dahil edilmi$tir,
Minesota 'da 1991 Yllinda ger<;:ekles;en bir Irza gee;:me olgusunda olay yerinden elde edilen kan ve semenln veri ban·
kasrna hlrslzllk nedeni ile girilmis; bir hukUmlunUn profili ile tam uyum gbstermesi formal anlamda kurulmu$ bir DNA Jeri
bankasl ile aydlnlatllan ilk olgu olarak tarihc;:ede yerini alml$tlr (5). Vine 1991 yillnda uluslararasl Adli Heillogenelik Der
negi bunyesinde Avrupa DNA c;:all$llla grubu olu$turulmu$ (EDNAP-Eupopean DNA Profiling Group) ve bu qruDIJf1 ,il<. ie
raatlanndan birisi STR teknolojisinin yaygrn kullanlml konusunda fikir birligine varmak olmu$tur (6)
Surecin hlzlanlllasinda STR teknolojisinin buyuk katklsl olmu$ ve Avrupa'da gere;:ek anlamda ilk UIUS,;, U!~;i" ." i,:i' kasl Ingiltere'de 1995 yillnda kurullllu$tur. ingiltere'de 1999 Yilina Kadar veri tabanlnda 700.000 ki;;;lsel
Dr,,,,
plGflll ;: :,~mi$tir. Bu sayede haftada 700-1000 adli olgu aydrnlatllabilmektedir, ilk Yillarda EDNAP tarafrndan ortak kUllanl1ll iyln U', siye edilen TH01 ve VWA STR lokuslan veri tabanlna temel te$kil ederken bu lokuslara 1998 yillnda FGA ve D21 S i : eklenmi$ ve yaygln kabul goren bu dort lokus Avrupa Standart Lokuslarr (European Standart Set of Loci-ESS) olarak and
ml$tlr. Bir YII sonra ue;: ilave lokusun (D3S 1358, D8S 1179, D18S51) interpol oncUIUgUnde standart sete eklenmesi ile ca
11$llan lokus saYlsl ve dolaYlsl ile guvenilirlik artlrrlllll$tlr (7, 8) . Alman DNA veri bankasl ise TH01, VWA, FGA. 021 S 1 i
ve SE33 lokuslanndan olu$makta ve diger Avrupa ulkelerinin veritabanl ile bire bir ortU$memektedlr Ancak vine (jE'
tak lokuslar kar$lla$tlrmaya olanak tanlyacak yeterliliktedir (9, 10).
ingiltere'yi takiben Avrupa'da SlraSI ile 1996 Yllinda irlanda ve iskoc;:ya, 1997 ytlrnda AVusturya, Hollan!)d . . "-» .x 1998 yllrnda Almanya, 1999 yrllnda Finlandiya ve Norvec;:, 2000 Yllrnda Danimarka. isvj(;;re. isvec;: h:rvak."di. ;\;~l d'I:' tan, Fransa, 2002 Yllrnda ise Belc;:ika ulusal DNA veri bankaslnl kurmu$ ve konunun yasai sureclnl tai,:dild.l'ydl dK kj'i sayl yayrnlaml$tlr. Bugun ic;:in Avrupa Interpol Uyesi 46 Ulkeden 34'u DNA veri bankasl oiu~tL;rrnlJ::? ',~,',~ .. i":· f • '.' cini ba$latml$tlr. Bu Ulkelerden 26'sl verilerin uluslararasl degi$imine izin vermektedir.
ya, Yunanistan, <;ek Cumhuriyeti ve Portekiz'de ise DNA veri bankasrn In kuruimasl P:,~.'::dnp >:
56
landa-1996, Tayland-2002), Afrika kltaslnda iki ulkede (Guney Afrika Cumhuriyeti-2001, Botswana-2002) DNA veri ban-kasl kurulmu? bir e;:ok ulkede de kurulum a?amaslndadlr (11,12).
DNA veri bankasmm etkinligi isvee;:'te 1 Yllda 1800 olay (13) Kanada'da 5 ayllk surede 359 olay,
ABD'nin Florida eyaletinde son iki Yllda ?upheli yakalanamayan 1000 olay,
ingiltere'de haftada yakla?lk 1000 olay veri banka'sl sayesinde aydlnlatilmaktadlr. (Dunyadaki en geni? kapsamll DNA veri bankaslna sahip olup kuruldugu 1995 Yllindan beri bankalanan DNA profili saYlsl bir milyardlr) (12).
Kapsam
Bugun ie;:in olay yerinden elde edilen her Wrlu biyolojik 6rnegin DNA profillerinin veri bankalannda toplanmasl konu-sunda dunyada tam bir fikir birligi vardlr. Bu konudaki slnlrlamalar ekonomik gereke;:elerle olmaktadlr. Kimligi mee;:hul ce -set ve biyolojik kalrntllardan ve kaYlp ki?iler ile yaklnlanndan biyolojik 6rnek allnarak DNA profillerinin e;:lkarllmasl hususu da bilimsel e;:evrelerde geni? kabul g6rmekle birlikte bu son gruptaki ki?ilerin verilerinin ayrr bir veri tabanlnda saklanma-Sl (kaYlp ki?iler indeksi) ve hie;: bir ?ekilde diger indeks verileri ile (sue;:lu indeksi, olay yeri indeksi) kar?ila?tlnlmamasl bne -rilmektedir. Oysa failden 6rnek allnmaSI konusunda yaygrn bir <;:e?itlilik vardlr (1,14).
DNA veri bankaslnln yasala?ma suresi tamamlanmadan once i?lenen sue;:lardan hukumlu bulunan ki?ilerden gerrye donuk olarak biyolojik 6rnekleme yapilip yapllmayacagl hususu da ayn bir tartl?ma konusudur. Bir <;:ok ulke yasasl geri-ye d6nuk olarak 6rneklemegeri-ye imkan vermektedir.
Bir diger tartl?ma konusu eri?kin olmayanlardan ornekleme yapilip yapllmayacagl hususudur. ABD'de eyaletlerin yak-la?lk yarlslnda eri?kin olmayanlardan 6rneklemeye izin verilmektedir (14).
1-Hiikiimlii: Ulusal veri bankaslnda DNA analiz sonu<;:lannln toplanma kriterleri ulkeden ulkeye ye?itlilik gosterm
ek-tedir. Bazi ulkeler endikasyon modelini temel alarak kapsama allnacak sue;:lan tek tek sayml?, bazllarl ise alrnan ceza -nm suresini (sure modeli) temel see;:im kriteri olarak kabul etmi?tir. Ba?langle;:ta hemen her ulke Irza gee;:me, cinayet glbi sue;:larl ie;:eren DNA bankalan ile ba?laml? sonralan adam kae;:lrma, hlrslzllk, kundaklama, ter6rizm gibi su<;:larl kapsama alml?lardlr. Bugun i<;:in ABD'nin birkae;: eyaleti harie;: hepsinde tasarlamadan adam 6ldurme, hlrslzllk, fidye ama<;:11 adam ka<;:lrma, kundak<;:lllk yasa kapsamlndadl r(14). Ornegin;
-Almanya: Sue;:larl sayml? (numerus clasus) ve ek mahkeme Karan araml?tlr.
-isve<;: Cezai mueyyidesi iki Yilin uzerinde olan sue;:lardan hukum giyenlerin DNA profilleri veri bankaslnda toplanmak tadlr. Alman olumlu sonu<;:lar uzerine yeni yasa tasansl hazlrlanmakta ve veri tabanlnln kapsamlnln bir Yilin uzerindekl su<;:lardan hukum giyenleri ie;:erecek ?ekilde geni?letilmesi amae;:lanmaktadlr.
- Hollanda: D6rt Yilin uzerinde cezasl olan sue;:lar,
-ingiltere: Hurriyeti klsltlaYlcl ceza verilmesini gerektiren her Wrlu su<;:tan hukum giyenler, - Norvee;:: Adam 6ldurme, muessir fiil, Irza ge<;:me gibi bazi ciddi sue;:lardan hukum giyenler, -Fransa: Irza gee;:me su<;:undan hukum giyenleri kapsama dahil etmi?tir (12).
2-Siipheli:
a) KaYlt altma allnan her turlu sue;: nedeni ile tutuklanml? ki?ilerdenDNA veri bankasl i<;:in 6rnek alan ulkeler: ingil te-re, Avusturya, Hlrvatistan, Siovenya.
b) Irza ge<;:me gibi ciddi sue;:lar sebebi ile tutuklanml? ki?ilerden DNA veri bankasl ie;:in ornek alan ulkeler - Almanya, Finlandiya: Bir Yilin uzeri cezai mueyyidesi olan sue;: nedeni ile tutuklanandan,
Adli Amar;11 Ulusal DNA Veri Bankaslllln Kurulmasl ve Bu Konudaki Uiusiararasl Yakla$lmlar
- isvi<;:re, Macaristan, ABD'nin Texas, Lousiana ve Virginia eyaletleri: Yasada sayllml~ ciddi su<;:lar nedeni ile tu-tuklanml~ olanlardan,
-Fransa: Savcl ya da sulh hakiminin istemi Uzerine DNA verilerini muhafaza etmektedir (12, 14)
Rlza
Bir <;:ok ulkede hukumlUler i<;:in nza aranmaz. Kanada'da ise su<;:lar aglrllk derecesine gore ikiye ayrllml§itlr. Birinci
de-recede onemli bir su<;:tan huktim giymi~ ki§ilerde nza ko§ulu aranmazken ikinci derecede onemli su<;:lardan hLikUm
giyen-lere ki§isel karar verme hakkl tanlnmaktadlr (14).
Bankadan DNA Profilinin pkartlmasma ili$kin kriterler
Bu konuda da tam bir <;:e§itlilik hakimdir. Bazl Ulkeler bir kez veri depolandl ml bir daha asia kaYltlardan <;:Ikarmaz iken
bazllan ceza tamamlandlktan belli bir sUre ge<;:ince DNA profil sonu<;:larrnl veri tabanrndan <;:Ikarmaktadlr.
Hiikiimlii
Hi~bir kOfjulda veriyi yak etmeyen ulkeler: - ingiltere
-Avusturya
-Hlrvatistan
-Finlandiya
-Norve<;:
5-20 y!l sonra yak eden ulkeler. -Be/~ika - Danimarka -Almanya - Macaristan -Hollanda -isvi<;:re -isve<;:
-Siovenya (Su<;:un aglrllgrna gore degi~en sureler)
$iipheli
$upheli beraat ettiginde veriyi yak eden ulkeler: -ingiltere -Avusturya - Almanya -Macaristan -Finlandiya -isvigre
-Danimarka (beraatten 10 YII sonra)
-Fransa (10,13)
DNA 'nm saklamp sakianmamasl hususu
Halen tartl~mall olan konulardan birisi de DNA profili elde edildikten sonra biyolojik ornegin ya da izole edilen DNA'nrn
saklanlp saklanmayacagl hususudur.
58
-Avusturya
- Finlandiya
-isvic;re
- ABO'deki tUm eyaletler
Gerek{:esi:
- Veri bankasl ile inceleme konusu ornegin uyumu soz konusu oldugunda teyit amaci ile analizin tekrarlanabilmesi,
-Uyum halinde gUvenilirligi artlrmak ic;in hem inceleme konusu biyolojik ornegln, hem de veri bankaslndaki uyum
90s-teren ki~iye ait ornegin DNA'slnda C;all~llan lokus saYlsln1 artlrmak,
-Geli~en teknoloji ile birlikte daha bilgi verici lokuslann sisteme eklenmesi ya da daha hlZl1 ve daha ucuz sistemlerin
bulunmasl halinde veri taban Inl yeni sisteme uyumlu hale getirebilmek ic;in analizin tekrarlanma gerekliligi(13, 15),
DNA profili pkanltr {:Ikanlmaz DNA 'YI imha eden iilkeler:
-Almanya
-Hollanda
-Norvec;
-BelC;ika
Gerek{:esi:
- Ozel hayatln ve ki~isel verilerin korunmasl gerekliligi,
- DNA izolatlnln k6tUye kullanlmlnln soz konusu olabilecegi (12, 13, 15),
istatistik degerlendirme
Geleneksel tekniklerle yakalanan bir ~upheli ile olay yerinden elde edilen biyolojik delilin DNA profilinin uyum goster
-mesi ile, aynl deli lin bir DNA veri havuzu ile kar~ila~tlrllmasl sonucunda gosterilen uyum araslnda farkllilk vardlr, DNA
bankaslnda biriken profil saYlsl arttlkc;a uyumun delil degeri dQ~mektedir. Bu nedenle ABO Ulusal Ara~tlrma Konseyi
1992 raporunda boyle bir uyum halinde ek lokus c;all~llmasl gerekliligine i~aret etmi~ ve istatistik degerin ek lokuslar da
-hil edildikten sonra mahkemeye rapor edilmesi gerektigi karanna varml~tlr, Aynl konsey 1996 raporunda ise "n" saYlda
-ki profili ic;eren bir DNA veri bankasl havuzundan elde edilen uyumun geleneksel yollarla elde edilen uyuma gore "n' kez
daha zaYlf bir deli I oldugu sonucuna varml~tlr (16).
DNA izolasyonunda kullantlacak biyolojik materyalin set;imi
Olay yerinden elde edilen materyallerin tUmU C;all~ilmakladlr. Hemen hemen bUtUn Olkelerde C;all~madan arta kalan
biyolojik materyal saklanmaktadlr. Ki~ilerden allnacak orneklerde ise slklikla bir c;ok kez c;ali~maya imkan tanlmasl,
da-ha kolay ve elkin sonuC; allnabilmesi nedeni ile kan tercih edilmektedir. Bir c;ok ulkede mahkumlardan hapishaneye gi
-ri~te kan ornegi allnmakta olmasl da kan In tercih edilmesinde ki bir diger faktbrdUr. Bazl Ulkelerde ise daha kolay all
n-maSI, sagllk personeli gerektirmemesi, ozel iC;erikli liltre kagltlanna emdirilmesi halinde uzun sure ve kuC;Uk alanlarda sa
k-lanabilmesi nedeni ile parmak ucundan kan allnmasl tercih edilmektedir. Bu yolla izolasyon a~amalarl klsaldlgl gibi kan
ile ta~lnan patojenlere bagll bula~ma ihtimali de filtre iC;erigindeki maddeler sayesinde ortadan kalkmaktadlr (17). Yeni Zelanda gibi bazl ulkelerde ki~inin invaziv bir yontem olmasl nedeni ile ornek vermeye kar~1 C;lkmasl halinde koklu sac; veya yanak iC;i mukozaslndan suruntU allnmaktadlr. ilk orneklen tatminkar bir sonuc; allnamamasl olasillglna binaen ba-Zl yasalar birden lazla biyolojik materyalin allnmaslna imkan tanlmaktadlr (2,18).
Adli Ama,11 Ulusal DNA Veri Bankasrnrn Kurulmasl ve Bu Konudaki Uluslararasl Yakla$lmlar
DNA veri bankalarmm sur;lular iizerindeki etkileri - Caydlrlclilk.
- Sw;:a konu eylemi geryekle~tirenler artlk daha fazla SUy mahallini temizlemeye, yakmaya ya da kondom, eldiven gi
-bi aksesuarlar kullanarak DNA'dan ari kllmaya ozen gostermektedirler. Gunumuz PCR teknolojisi sayesinde eser miktar-daki biyolojik ornekten sonu y allnabildigi du~unuldugunde seksuel eylem slraslnda takllan kondomun magduru hiy olmaz-sa olasl veneryal hastallklardan korudugu soylenebilir.
- DNA veri bankalannln sUylular iyin yararll bir tarafl dahi vardlr. Bir yok eski sUylu bu yolla bulundugu yevrede ge-yen bir olaydan dolaYI SUy isnadrndan kurtulmaktadlr.
- Olay yerine bir ba§kasrnln biyolojik ornegini blrakarak DNA veri bankasrnl kendi yaranna kullanma giri§imleri de akll
-dan ylkanlmamasl gereken bir diger husustur (2, 4, 5).
EI parmak izi ile DNA parmak izi bankalannm kar$lllkll etkile$imi
Biyolojik materyal (DNA) ~iddet sUylannda daha slkllkla elde edilirken mala kar~1 i§lenmi~ sUylarda da hiyte aZlmsan
-mayacak slkllkta bulunur. EI parmak izinde ise durum tam tersidir. Her iki veri bankasl birbirinin alternatiii degil tama m-laYlclsldlr. Bu iki yontemin veri bankalannln birbiri ile ili§kilendirilmesi ile daha fazla saYlda olayrn baglantlsl ortaya ylka
-nlabilir (2).
Etik hususlar
Vucut butUnlugune yonelik istem dl§1 herhangi bir giri§im soz konusu oldugunda ki§isel dokunulmazllk, itibar gorme. fiziksel ve moral butUnluk, kendisi aleyhinde bilgi vermeye zorlanamama, sagllk ve ozgurluk hakkl ile masumiyetin ihlal edildigi ileri sUrulmektedir (15). Sirasl ile incelersek toplum duzenini zedeleyen ciddi bir sUytan mahkum olmu§ birinin ha-la DNA veri bankaslna ornek vermeme hakkl oha-labilecegi du~unulemez. Ki§isel dokunulmazllk hakkl tUm demokratik ul
-ke anayasalannda yer alan temel haklardan olmakla birlikte bilinmesi gere-ken onemli bir husus diger bireylerin haklarrna saygl duyulmasl gerekliligidir. Burada kaygl duyulabilecek tek §ey ki~isel verilerin kotUye kullamml olabilir. Geryekten de genetik analizler ile ki§inin 0 andaki sagllk durumu ile ilgili veriler yanlnda gelecekteki durumu hakkrnda da ip uylarl elde
edilebilir. $imdiye kadar 4000 civannda genetik orijinli hastallk tanlmlanml§ olup gelecekte genetik analizlerle ne tUr bil-giler elde edebilecegimiz meyhuldur. Bu nedenle adli amayll kullanllan lokuslar ki~i hakkrnda fenotipik bilgi saglamayan DNA uzerindeki herhangi bir geni kodlamayan bolgelerden seyilir.
Ancak bazl ulkelerde hakll saYllabilecek gerekyelerle sadece DNA verileri degil DNA'nrn kendisi saklanmaktadlr. Bu durumda orneklerin muhafazasl bUyuk onem arz etmektedir. Geryektende ki§inin DNA'sl kulian Ilarak elde edilebilecek veriler i§e alma, sigortalama gibi alanlarda kotUye kullanllabildigi gibi parasal degerde ta§lyabilir.
Biyolojik ornegin temini slraslnda bireyin itibar ve sagllk hakkl yetkili personel ve uygun ornek alma ko§ulian saglan
a-rak temin edilebilir.
Fiziksel butunlugun ihlali, ornekleme yontemi olarak say ya da aglz iyi mukozaslndan suruntU ornegi allnarak onlene
-bilir. Asllnda bireyin fiziksel bUtUnluk ve itibar hakkl bireylerin makul ~uphe olmakslzln ornek vermeye zorlanmasl ile ger
-yek anlamda ihlal edilebilir. "'-.
Ki§ilerin kendi aleyhlerinde delil vermeye zorlanamayacagl hususu da bir yok ulke yasasrnda ifade bulmu§tur. Turk Medeni Yasasl'nln 284.maddesinde bu husus "taraflar ve uyUncU ki§iler soy baglnln belirlenmesinde zorunlu olan ve sa9 -Ilklarl yonunden tehlike yaratmayan ara~tlrma ve incelemelere IIza gostermekle yukumlUdurler. Davall, hakimin ongbr-dugu ara§tlrmaya nza gostermezse, hakim,durum ve ko§ullara gore bundan beklenen sonucu, onun aleyhine dogmu§
sa-yabilir" §eklinde ifade edilmi~ olup ki§iye tetkike izin vermeme serbestisini tanlml§ ancak bunun ba§ka delilierle de des-teklendigi taktirde ki§inin aleyhine karar teessusune yol ayabilecegi vurgulanml§tlr. Ancak yasalanmlza gore bu hak
sa-dece hukuk davalan iyin geyerlidir. Ki§i istemedigi halde biyolojik ornek almaya zorlayarak ki~inin ozgurluk hakkrnrn el in-den alrndlgl sbylenebilir ise de burada hukukun bncelik verdigi yarar kamusal yarar olup hukum giymi§ bir ki§iden biyol
o-jik brnek alarak kamusal yarar korunmaya yall~llmaktadlr (19). 60
yakla~lm olacaktlr. QUnkU kapsamln geni~ tutulmasl bUyUk mali kUlfet getirecegi gibi bu konuda yeti~mi~ personel
aC;;lgl-nl da bariz olarak ortaya koyacaktlr.
-Qall~llacak lokus saYlsln1 slnlrlayarak maliyeti dU~Urmek mUmkUn ise de uyum gbsteren olgularda gUvenilirligi
artlr-mak ve dUnya ile entegre olmak aC;;lslndan tUm dUnyada yaygln kabul gbren 13 COD IS (Combined DNA Index System)
lokusunun c;;all~llmasl gereklidir. Bu yapllamlyor ise hiC;; olmazsa Avrupa ortak sistemini ic;;eren lokuslar c;;all~lImalldlr.
-DNA veri bankaslna amplifiye lokus saYlsl yedinin altlnda olmasl hal in de veya miks sonuc;; allnan brnekler
girilme-melidir (13).
-Y kromozoma bzgU STR'larln bugUn ic;;in bzellikle seksUel sur,:lardaki etkinligi tartl~ma gbtUrmez. Bu nedenle sek
-sLiel orijinli oldugu dLi~LinLilen suc;;larda Y-STR analizi sisteme eklenebilir.
-Mitokondrial DNA bankalannln olu~turulmasl bzellikle iskelet kallntllarlnln ya da kbksuz sac;; tellerinin bulundugu 01
-gularda faydall olabilir.
- Diger ulkelerin deneyimleri 1~lglnda tUm detaylar du~unulerek ivedilikle DNA veri bankasl yasasl C;;lkarllmall ve diger operasyonel surec;;ler yasaYI takiben C;;lkanlacak ybnetmelikte tanlmlanmalldlr.
-Yasa ve ilgili ybnetmelik banka verilerinin uluslararasl payla~lma aC;;lk olmaslnl saglayacak ~ekilde olu~turulmalldlr
Aneak bu ~ekilde kureselle~en dunyada bzellikle Avrupa Birligi'ne giri~in gerc;;ekle~mesi halinde SlnlrSIZ dola~lm hakklnln
doguracagl suC;; c;;e~itliligindeki artl~ ve suc;;a uiusiararasl katilim ile mueadele edilebilir. Zaten DNA veri bankalarlnln ku
-rulmasl ic;;in Avrupa Birligi'nin uye ulkelere tavsiye kararlarl bulunmaktadlr (http://europa.eu.int/scadplus/print
versl-on/en/lvb/133097.htm).
-Verilerin guvenilirligi ve ula~llabilirligi bzenle detaylandlrllmalldlr.
-Veritabanlnln olu~turuldugu ilk Yillarda dramatik ba~arllar beklenmemesi: i~lerligin ve uyumun veritabanlnda biriken
profil saYlsl ile orantlll olarak artacagl bilinmelidir.
-Bu konuda c;;all~acak laboratuarlarln uluslararasl kabul gbrmu~ SOP (Standard Operational Prosedures)'larlnl
olu,,-turmasl ve kalite sistem gerekliliklerini yerine getirmi~ olmasl gerekir.
-DNA'nln bizzat saklanllmasl hususu Lilke gerc;;ekleri de du~Linulerek enine boyuna tartl~maya muhtac;; bir konudur.
QLinkLi DNA halihaZlrda kbtUye kullanlmlna yol ac;;acak bir taklm ki~isel verilere uja~ma imkanl saglar iken geleeekte
bel-ki de ~imdi yeterince bngbremedigimiz farkll bilgileri de bize sunabilecektir. Ancak veri taban! ile uyum sbz konusu 01
-dugunda gerek sonueu teyit etmek gerekse c;;all~lIan lokus saYlslnl artlrmak ic;;in 6rneklerin yeniden analiz gerekliligini de
gaz ardl edemeyeeegimize gbre her brnegin iki farkll laboratuarda C;;ift kar olarak c;;all~llarak veri tabanlnln olu~turulmasln
dan sonra DNA'nln imha edilmesi oldukc;;a pahall aneak en emin ybntem olarak gbrLilmektedir. Buna kar~lilk gerek
DNA'nln kendisinin ve veri tabanlnln saklanmasl, kullanlma sunulmasl gibi hususlarln son derece katl ve klsltlaYlel
mLiey-yideler ile yapllandlrllmasl halinde DNA'nln sakianabileeegini de du~unulebilir. Bilindigi gibi dunyanln bir c;;ok Lilkesinde
ylilardlr oldugu gibi Lilkemizde de parmak izi veri tabanl olu§turulmu~ olup bu verilerin kbtUye kullanlml hususu aSllslz
C;;lk-ml~tlr (9).
SonU9
DNA bankalannln suc;;lularin yakalanmasl gibi bnemli bir i~levinin yanlnda suc;;un bnlenmesi, sur,:a egilimin frenlenmesi
gibi c;;ok daha bnemli bir rolLi bulunmaktadlr. Veri bankalarl sayesinde faili mec;;hul olaylar azalaeagl gibi kamuoyuna
yan-slyan olaylar daha kolay ve klsa sLirede c;;bzUlerek toplumun gUvenlik gUc;;lerine ve y;;il,salara olan inanel artacaktlr. Polisin
zamanlndan tasarruf edileeek ve bu zaman topluma katma deger katabilen alan lara kanalize edilebileeektir. Kaynaklar
1. McEwan JE. Forensic DNA data banking by state crime laboratories. American Journal of Human Genetics, : 561487-92.
2. Redmayne M. The DNA database:civilliberty and evidentiary issues. Criminal Law Review. 1998; 437-54.
3. Greenhalgh M, Allard J. Experiences with a
compute~sed
database of the DNA profiles in forensic casework, Rittner C,.SchneiderPM, editors. Advances in Forensic Haemogenetics, Berlin: Springer. 1991: 298-300.
4. Balding DJ, Donnelly PJ. Evaluating DNA profile evidence when the suspect is identified through a database search. Journal of
Adli Ama\11 Ulusal DNA Veri Bankaslnln Kurulmasl ve Bu Konudaki Uiusiararasl Yakla~lmlar
5. McEwan JE, Reilly PRo A review of state legislation on DNA forensic data banking .. Am J. Hum.Genet . 1994; 54:941-58.
6. Edwards A, Civitello A, Hammond HA, Caskey CT. DNA typing and genetic mapping with trimeric and tetrameric tandem repeats
Am J. Hum.Genet. 1991; 49:746-56.
7. Andersen J, Martin p, Carracedo A, Dobosz M, Eriksen B, Johnson V, Kimpton C, Kloosterman C, Konialis C, Kratzer A. Phillips
P. Mevag B, Pfitzinger H, Rand S, Rosen B, Schmitter H, Schneider PM, Vide M. Report on the third EDNAP collobarative STR
exer cise. Forensic Sci. Int , 1996; 78: 83-93.
8. Leriche A,Vanek D, Schmitter H, Schleenbecker U, Woller J, Montagna P, Garofano L, Sprangers W, Wolf E, Moe N. Matusek J.
Heranz JA, Gambin Garcia-Rojo AM, Utrilla LS, Grahamslaw W, Fifka p, Branch"flower M , editors. Final report of the Interpol Wor king party on DNA Profiling. Proceedings from the 2nd European Symposium on Human Identification. Promega Corporation.
Madison: WI,USA, 1998 48-54.
9. Martin PD, Schmitter H, Schneider PM. A brief history of the formation of DNA databases in forensic science within Europe.
Forensic Sci Int, 2001 ;119: 225-31.
10. Schneider PM, Martin PD. Criminal DNA Database:the European situation. Forensic Sci Int, 2001 ;119: 232-38.
11. Schneider PM, editors. DNA databases for offender identification in Eurepa-the need for technical, legal and political har
monization. Proceedings of the 2 nd European Symposium on Human Identification, Promega Corporation. Madison WI,USA,1998 40-4.
12. Hitchin S, Schuller W Global DNA database inquiry results and analysis. General Secretariat, Interpol. 2002.1-42.
13. Hedberg K, Albertson J. The National DNA databases in Sweden: A survey about legislative prosedures, changes and effects from
1999 to 2003. Forensic Sci Int, 2003;136(1)37.
14. Herkenham D. DNA database legislation and legal issues. Profiles in DNA, 2002;5(1)6-7.
15. Guillen M, Lareu M V, Pestoni C, Salas A, Carracedo A. Ethical-legal problems of DNA databases in Criminal Investigation.
Journal Med Ethics, 2000;26:266-71.
16. BaldingDJ. Errors and misunderstandings in the second NRC report. Jurimetrics, 1997; 37469-76.
17. FTA Clasasic Card, Whatman BioScience, Newton Center, MA, USA.
18. Schneider PM, Rittner C, Martin PD.editors. Proceedings of the European Symposium: Ethical and Legal Issues of the DNA Typing
in Forensic Medicine. Forensic Sci Int, 1997; 88:1-110.
19. Ba$oz L, QakmakC(1 R. Turk Medeni Kanunu, istanbul:Legal YaYlnclllk, 2001 :147.
Klsaltma listesi: SLP FBI CODIS EDNAP ESS SOP : Single Locus Probing
: Federal Bureau of Investigation
: Combined DNA Index System
: Eupopean DNA Profiling Group
: European Standart Set of Loci
: Standard Operational Prosedures
62
ileti!,>im Adresi: UZ.Dr. Faruk A!?lcloglu Adli Tip Kurumu, Esekapl, istanbul
Tel 0212 5865522
