İLGİNÇ YAYIN ÖZETLERİ
A m e r i c a n J o u r n a l C linical N u tr itio n , Vol. 79, 2004.
1. Janssen I, K atzm arzy k PT, Ross R. Waist cir- c u m f e r e n c e a n d n o t b o d y m a s s i n d e x e x p la in s o b e s it y - r e la t e d h e a lth r is k .p .379- 384.
2. Teede HJ, Dalais FS, M cGrath BP. Dietary soy containing phytoestrogens does not have detectable estrogenic effects on hepatic pro te in s y n th e s i s in p o s tm e n o p a u s a l w o m en. p .396-401. 3. B o h n T, D a v i d s s o n L, W a lc z y k T, et al. P h y t i c a c i d a d d e d to w h i t e - w h e a t b r e a d i n h i b i t s f r a c t i o n a l a p p a r e n t m a g n e s i u m absorption in h u m an s.p .4 18-423.
4. Brovvnlie T, U term ohlen V, Hinton PS et al. T i s s u e i r o n d e f i c i e n c y vvithout a n a e m i a im p a i r s a d a p t a t i o n in e n d u r a n c e c a p a c ity after aerobic training in previously untrained w om en.p.437-443.
5. Raqib R, R oy SK, R ahm an MJ, et al. Effect o f z i n c s u p p l e m e n t a t i o n on i m m u n e and inflam m atory responses in pediatric patients with shigellosis.p.444-450.
6. Strand TA, A dhikari RK, Chandyo RK, et al. Pred icto rs o f p la s m a zinc concentrations in children with acute diarrhea.p. 451-456. 7. S a l d a n a T M , S i e g a - R i z A M , A d a i r LS.
Effect o f m acronutrient intake on the devel- o p m e n t o f glucose intolerance during preg- nancy.p. 479-486.
--- Prof. Dr. Ayşe BAYSAL*—1 Editörden 8. B r a y G A , N i e l s e n SJ, P o p k i n BM .
Consumption o f high-fructose com syrup in beverages may play a role in the epidemic o f obesity. p. 537-543.
9. Theobald HE, Chowienczyk PJ, Whittall R, et al. LDL cholesterol-raising effect o f low- dose docosahexaenoic acid in middle-aged men and women. p.558-563.
10. L e e D - H , S t e f f e n L M , J a c o b s D R . Association between serum -glutamyltrans- f e r a s e a n d d i e ta r y fac to rs : the C o r o n a ry Artery Risk Development in Young Adults (CARDIA) Study. p.600-605.
11. Mozaffarian D, Pischon T, Hankinson SE, et al. Dietary intake o f trans fatty acids and sys- temic inflammation in women. p.606-612. 12. H o llis BW, W a g n e r CL. A s s e s s m e n t o f
dietary vitamin D requirements during preg nancy and lactation. p. 717-726.
13. G ross LS, Li L, Ford ES, et al. In creased consum ption o f refıned carbohydrates and the epidemic o f type 2 diabetes in the United States: an ecologic assessment. p. 774-779. 14. C h i u K C , C h u A , W G o V L , e t al.
Hypovitaminosis D is associated with insulin resistance and B celi dysfunction. p. 820-825. 15. Merialdi M, Caulfield LE, Zavaleta N, et al.
Randomized controlled trial o f prenatal zinc supplem en tation and fetal bone growth. p.
6 6 B A Y S A L A.
16. Nkondjock A and Ghadirian P. intake o f spe- cifıc carotenoids and essential fatty acids and breast cancer risk in Montreal, Canada. p. 857-864.
17. Zemel MB. Role o f calcium and dairy prod- ucts in energy partitioning and weight ma- nagement. p. 907S-912S.
18. Larsson SC, Kumlin M, Ingelman-Sundberg , et al. Dietary long-chain n-3 fatty acids for the prevention of cancer: a review o f poten- tial mechanisms.p. 935-945.
19. Friso S, Girelli D, Martinelli N, et al. Low plasma vitamin B-6 concentrations and mod- ulation o f coronary artery disease risk. p. 992-998.
20. T a n a s e s c u M, C h o E, M a n ş o n JE, et al.Dietary fat and cholesterol and the risk of cardiovascular disease among women with type 2 diabetes. p.999-1005.
21. M u ir JG, Y eow EG W , K e o g h J, et a l.C o m b in in g w h e a t b ra n w ith r e s is ta n t starch has more benefıcial effects on fecal indexes than does wheat bran alone. p.1020- 1028.
22. T urn lu n d JR, Jacob RA, K een CL, et al. Long-term high copper intake: effects on indexes o f copper status, antioxidant status, and immune function in young men. p.1037- 1044.
l . O b e z i t e İ li n t il i S a ğ l ık R is k in in Tanım lanm asında Beden Kitle İndeksinden Çok Bel Çevresi Önem Taşır.
Obezite ilintili sağlık sorunlarının beden kitle indeksinden çok bel çevresi ile açıklanabileceği bildirilmiştir. Bunun tersi konusundaki araştırma verileri yetersizdir. Bu ç alışm ad a ABD de 3. Ulusal Beslenme ve Sağlık Araştırmasına katılan 14924 yetişkinin BKÎ ve bel çevresi ölçümlerinin hipertansiyon, dislipidemi ve metabolik sendrom s orunlarıy la etkileşim i incelenm iştir. Norm al
a ğ ı r l ı k t a k i b i r e y l e r e g ö r e t o p l u v e ş i ş m a n bireylerde bu hastalıkların riskleri yüksek bulun muştur. Bel çevresine göre uyarlama yapıldıktan sonra beden ağırlığıyla bu h astalık lar ara sın d a benzer ilinti saptanm ıştır. B K I ve bel ç e v re s i ölçümünün birlikte ve tek başlarına obezite ilin tili hastalık risklerinin belirlenmesinde kullanıla bileceği sonucuna varılmıştır.
2 .B it k is e l Ö s t r o je n İ ç e r e n S o y a M e n o p o z Sonrası K adınlarda H ep atik Protein Sentezi Üzerine Çok az Östrojenik Etki Gösterir. Soya fasulyesinde bulunan izoflavonlar, östrojen benzeri etki gösterdiklerinden bitkisel östrojenler olarak bilinir. Bunların östrojen reseptörleri için yüksek b a ğ la n m a y e te n e ğ in e s a h ip o ld u k la r ı bildirilm iştir. Bu ç a lış m a d a y a ş la rı 5 0-7 5 yıl arasında değişen kadınlara 3 ay süre ile günlük 118 mg iz o f la v o n iç e r e n 4 0 g s o y a v e r i l e r e k östrojenik etkiyi saptam ak için hepatik protein s e n te z i ve g o n o t r o p i n k o n s a n t r a s y o n u ölçülmüştür. Başlangıçta soya alanlarda idrarla izoflavon atımı artmıştır. Benzer şekilde C- reak- t i f p r o t e i n a r t a r k e n s e k s h o r m o n b a ğ l a y a n g lo b ü lü n ve tro id b a ğ la y a n g l o b u l ü n d ü z e y i azalmıştır. Buna karşın gruplar arasında hepatik protein sentezi ve gonatropin düzeyi y önünden fark lılık b u lu n m a m ış tır . D i y e tl e a lı n a n s o y a izoflavonlarının sağlıklı menopoz sonrası kadın larda ö s tr o je n ik e tk i g ö s te r m e d i ğ i s o n u c u n a varılmıştır.
3 . İ n s a n l a r d a B e y a z E k m e ğ e F i t i k A s i t Eklenmesi Magnezyum Emilimini Engeller Fitik asit bir myo-inositol hekzafosfattır ve tahıl ile ba klagillerde y a y g ın o la ra k bulunu r. F itik asidin k a lsiy u m , ç in k o ve d e m i r in e m ilim in i azalttığı bilinmektedir. İzotopla yapılan bu çalış mada bireylere beyaz ekmek içinde 200m g fitik asit verilerek magnezyum emilimi incelenmiştir. Eklenen fitik asit miktarı doğal kaynaklarla alı nan düzeydedir. Fitik asitli ekmek alımında m ag n e z y u m e m i l i m o r a n ı % 3 2 .5 d e n % 1 3 . 0 ' e düşmüştür. Fitik asidin m ag n e z y u m em ilim in e olan engelleyici etkisi doz arttıkça artmıştır. Fitik a s id in d iğ e r m in e r a l l e r d e o l d u ğ u g ib i m a g
n e z y u m e m i l i m i n i de a z a l t t ı ğ ı s o n u c u n a va rılm ıştır. T am tahıl ürü n le rin d e m agn ezy u m m iktarı da yüksek olduğundan emilen net miktar değişmeyebilir.
4 . Ö n c e d e n E g z e r s i z E ğ i t i m i A l m a m ı ş K adın larda A nem i Olm amasına Karşın Doku D e m ir D ü zeyinin D ü şü klüğü Aerobik Uğraşı S onrasında D ayanıklılık Kapasitesini Azaltır. Sporculara ek demir verilmesinin çalışma kapa sitesini artırdığı bildirilmiştir. Bu çalışmada doku d e m ir d ü zeyi düşük, anem ik olm ayan önceden e g z e r s i z e ğ i t i m i a l m a m ı ş k a d ı n l a r a 6 h a fta s üreyle çift-k ör d ü zen d e 100 m g F e S 0 4 ya da p le s a b o v e rile r e k egz ersiz y aptırıldıktan sonra dayanıklılık kapasitesi ölçülmüştür. Anemi olma m a s ı n a k a r ş ı n d o k u d e m i r d ü z e y in i n d ü ş ü k l ü ğ ü n ü n a e ro b ik e g z e r s iz son rası day anık lılık k a p a s i t e s i n e u y u m u d ü ş ü rd ü ğ ü , d e m ir e k le n m esiyle bu nu n düzeltildiği sonucuna varılmıştır. S p o rc u k a d ın la rd a an em i d u ru m u kadar serum t r a n s f e r i n r e s e p t ö r k o n s a n tr a s y o n u ö lç ü le re k doku dem ir düzeyinin belirlenip gerektiğinde ek d em ir verilmesi spor performansını artırabilir. 5.Shigello Enfeksiyonlu Pediatrik Hastalarda Ç inko Eklem esinin Bakışıktık ve İnflamatuar Yanıtlara Etkisi.
Shigello enfeksiyonuna bağlı dizanteri, gelişmek te o lan ü lk e l e r d e ö n e m li so ru n la r arasındadır. B azı ç a lış m a la r u z u n süreli çinko eklem esinin barsak ve solunum sistemi enfeksiyonlarının sık lığı, süresi ve şiddeti üzerine olumlu yönde yarar s a ğ l a d ı ğ ı i ş a r e t l e m e k t e d i r . Ç if t k ö r d ü z e n d e yapılan bu çalışm ada 12-59 aylık shigello enfek s iy o n lu ç o c u k la ra ço k lu vita m in içinde 20 mg çinko, ya da sadece çoklu vitamin önerilerin iki katı m ik tard a verilerek bağışıklıkla ilgili param e treler ölçülmüştür. Çinkolu vitamin preparatı alan g r u b u n s e ru m ç in k o d ü z e y i, len fo sit ç o ğ a lm a yanıtı çinko alm ayın gruptan daha yüksek bulun m u ş t u r . İ n f l a m a t ö r ü p a r a m e t r e l e r d e g r u p l a r a ra s ın d a farklılık görülm em iştir. Akut shigello e n f e k s i y o n u n d a ç i n k o e k l e n m e s i n i n le n f o s it ç o ğalm a yanıtı ve Ipa-spesifik imnünoglobulin G y a n ı t ı n ı a r t ı r d ı ğ ı s o n u c u n a v a r ı l m ı ş t ı r .
Enfeksiyon hastalıklarının tedavisinde ilaçla bir likte çinko eklenmesinin iyileşmenin hızlanması bakımından yararlı olacağı belirtilmiştir.
6.A k ut Diyareli Ç o c u k la r d a P la z m a Çinko Düzeyinin Belirleyicileri
Ç in k o y e te r s iz liğ i ö z e llik le g e liş m e k te olan ü l k e l e r d e ö n e m l i s a ğ l ı k s o r u n l a r ı n d a n d ı r . Bedendeki çinkonun % 0.2 sinden azı plazmada bulunur. E n f e k s iy o n s ıra s ın d a p la z m a çinko düzeyi düşer. Çinko yönünden beslenme duru m u n u n b e lirle n m e sin d e p laz m a çinko düzeyi k rite r olarak kullanılır. A n c a k p la z m a çinko düzeyi bazı faktörlere göre değişebilir. Bu kesit- sel çalışmada yaşları 6-35 ay arasında değişen 1757 akut diyareli çocukta plazma çinko düzeyi ile antropometrik ve biyokimyasal değişkenler a ra sın d ak i ilinti incelenm iştir. P la zm a çinko düzeyinde sıcaklık derecesinin artmasına paralel olarak düşüş gözlenmiştir. Düşük plazma çinko d üzeyi, C - r e a k t if protein düzeyin in artışı ve d i z a n t e r i v a r l ı ğ ı y l a i li n ti li b u l u n m u ş tu r . D ehidratasyonlu çocuklarda olmayanlara göre çinko düzeyi yüksektir. Plazma albümin düzeyin d eki 1 g /litr e a z a lm a ç in k o d ü z e y in d e 0.25 m i k r o m o l / l i t r e a z a l m a y a n e d e n o lm u ş tu r. Hemolisizin artmasıyla plazma çinko düzeyinde artış olmuştur. Diyare sırasında çinko durumunun belirlemek için plazma çinko düzeyi saptanırken i n f l a m a s y o n , h e m o l is i z ve p la z m a a lb ü m in düzeyinin hesaba katılm asının gerekli olduğu sonucuna varılmıştır.
7 .G e b e l ik s ır a s ın d a M a k ro B esin Ö ğ e le r i Aliminin Glukoz İntoleransına Etkisi
Bazı araştırma sonuçları gebeliğin son d ö nem lerinde insulin duyarlılığının tip 2 diyabetlilerde olduğu gibi azaldığını göstermiştir. Makro besin öğelerinin ahırımdaki farklılığın glukoz intol- erasına ektisini saptamak amacıyla yapılan bu çalışmada 1698 gebe kadının besin tüketim sık lığından yağ ve karbonhidrattan gelen enerji sap tanmıştır. Kadınlar; gestastionel diyabet (GDM) g lu k o z to le ra n s b o z u k lu ğ u (IG T ) ve n o r m a l olmak üzere 3 gruba ayrılmıştır. IGT ve GDM prevelansı sırasıyla % 2.6 ve % 5.2 olarak bulun
6 8 B A Y S A L A.
muştur. İstatistiksel analizlere göre diyete kar b o n h i d r a t t a n 100 k k a lo r i e k le n d i ğ in d e IG T riskinde % 12, GDM riskinde % 9 azalış olmuş tur. Toplam kalorinin her % l'i için karbonhidrat yerine yağ alındığında IGT ve GD M riskinde önemli artış saptanmıştır. Diyet yağında % 10 azalma ve karbonhidratta aynı oranda artış IGT ve GDM riskini yarıya indirebileceği hesaplan mıştır. Gebelikte yağdan gelen enerji oranının a rtm a s ın ın g lik o z m e ta b o liz m a s ı b o z u k lu ğ u r is k in in a r t ır a b ile c e ğ i s o n u c u n a v a rılm ıştır. Gebelikte glikoz tolerans bozukluğunun önlen mesi için yağdan gelen enerjinin %30 un altında, karbonhidrat enerjisinin % 50'nin üstünde tutul masının uygun olacağı belirtilmiştir.
8.Meşrubatta Fruktoz İçeriği Yüksek Mısır Şurubu T üketim inin Obezite Epidem isinde Etkisi Olabilir.
Mısırdan teknolojik yolla üretilen fruktoz içeriği yüksek sıvı şeker meşrubat sanayiinde yaygın kullanılm aktadır. ABD inde 1967-2000 arası besin tüketim durumu incelendiğinde fruktoz içeriği yüksek mısır şurubunun tüketiminin 1970 1990 arasında % 1000 arttığı görülmüştür. Hiçbir b e s in in t ü k e t im i n d e bu d e n li a rtış g ö z l e n memiştir. Besin ve meşrubata katılan şekerin % 40 ını früktoz içeriği yüksek mısır şurubu oluş turmaktadır. Kişi başına 132 kkalorilik enerji fruktozdan sağlanmaktadır. Nüfusun % 20 sinde bu değer günlük 316 kkaloriye çıkmaktadır. ABD de früktoz içeriği yüksek mısır şurubu tüketimine paralel obezite sıklığı da artmaktadır. Fruktozun emilim ve metabolizması glukozdan farklıdır. Karaciğerde fruktoz metabolizması lipogenesizi u y a r ı r , g l u k o z u n a k s in e in s u l i n s a l ı n ı m ı n ı uyarmadığı gibi leptin üretimini de etkilemez. İnsulin ve leptin besin alımı ve beden ağırlığının denetiminde anahtar sinyaller olarak etkinlik gös terir. M e rk e z i sin ir s is te m in d e in su lin k o n santrasyonu besin alimim azaltıcı etki gösterdiği gibi leptin salınımını azaltarak da besin alımı ü z erindeki de netim in k alk m asına neden olur. Sonuçta besin aliminin artmasıyla obezite riski artar. K a l ıt ım s a l le p tin y e t e r s i z l i ğ i s o n u c u görülen aşırı obezlerde bu durum gösterilmiştir.
Früktozdan zengin y e m e k a lın d ık ta n s o n ra 24 saatlik plazm a insulin ve leptin k on sa n tra sy o n larında düşüşe triaçilgliserol konsantrasyonunda artışa n e d e n o lu rk e n g h r e l i n d ü z e y i e t k i l e n memiştir. Son y ılla rd a fru k to z iç e riğ i y ü k s e k mısır şurubu Türkiye'de de üretilerek içecek ve besinlerde k u lla n ılm a k ta d ır. A y rıca m e y v e l e r fruktoz içerdiğ ind en ş iş m a n lık riski o la n la rın aşırı meyve tüketiminden sakınmaları da uygun olur.
9 .0 r t a Yaş Erkek ve K adın larda D ü şü k Doz D o k o z a h e k z a e n o i k A s i t ( D H A ) n ın L D L - Kolesterol Yükseltici Etkisi
Omega-3 çoklu doym am ış yağ asitlerinin alımı triaçilgliserol düzeyini düşürürken LD L- düzeyi üzerindeki etkisinde farklılıklar görülm ektedir. Çapraz düzende yapılan bu çalışm ada erkek ve kadınlara 3 ay süresince günlük 0.7 g D H A ver ilerek kan lipitlerine etkisi incelenmiştir. D H A eklenmesi plazma DH A düzeyini % 76, eritrosit lipitlerindeki d üzeyin i % 58 artırm ıştır. D H A alımında alınmayan döneme göre total kolesterol de % 4 .2 , L D L - k o l e s t e r o l d e % 7 . 1 , v e apolipoprotein B de % 3.4 artış olmuştur. D H A alımı LDL büyüklüğünü de artırmıştır. D H A nın LDL reseptörünün ekspresyo nu nu azaltarak bu etkiye neden olduğu üzerinde durulmuştur. Bu konu hakkında pratik öneri yapabilmek için daha çok araştırma yapılması gerektiği vurgulanmıştır. 1 0 . S e r u m G l u t a m i l t r a n s f e r a z v e D i y e t F a k t ö r l e r i A r a s ı n d a E t k i l e ş i m : G e n ç Yetişkinlerde K o ro n er A r te r R is k G e liş im i Araştırması
D iyet fak tö rle rin in g lu ta m i l tr a n s f e r a z ( G G T ) konsantrasyonuyla ilişkili diy ab e t o lu şu m u y la ilintisi olabileceği üzerinde du rulm aktadır. Bu ç alışm ada yaşları 17-35 yıl a r a s ı n d a d e ğ iş e n 3146 bireyin besin tüketim örü ntü sü ile serum GGT aktivitesi incelenm iştir. D iğ e r fak tö rle re göre u y a rla m a y a p ıld ığ ın d a G G T a lk o l ve et t ü k e t i m i y l e d o ğ r u s a l i l i ş k i l i b u l u n m u ş t u r . Bitkisel besinlerin tüketimiyle G G T konsantrasy o n u te r s y ö n d e i l i n t i l i d i r . G G T n i n y ü k selmesinde etin d em ir içiriğinin etkisi o ld u ğ u
bildirilm iştir. G G T nin yükselm esi diyabet için risk faktörü olarak belirlenmiştir.
1 1 . D i y e t l e T r a n s Y a ğ A s i t l e r i A l ı m ı ve S iste m ik İnflam asyon
Trans yağ asitlerinin alımı kalp hastalığı ve diya b e t riskini artırır. B u çalışm ada Hemşire Sağlık A raştırm asın a katılan kadınların trans yağ asitleri alımı ve inflam asyon göstergeleri olarak s TNF- R l , s T N G - R2, interlökin (IL - 6) ve C-reaktif p r o te i n ( C R P ) ö lçü lm ü ş tü r. Trans yağ asitleri alımı s T N F -R l ve TN F- R2 ile doğrusal kore lasyon göstermiş, IL-6 ile ilişkili bulunmamıştır. Trans yağ asitleri aliminin sistemik inflasmasy- onu arttırdığı dolayısıyla bazı kronik hastalıkların risk faktörü olabileceği sonucuna varılmıştır. 1 2 . G e b e l i k v e E m z i k l i l i k t e V i t a m i n D G erek sin m esin in Değerlendirilm esi
Yetişkin için günlük 5 m cg (200 I U) D vitamini önerilmiştir. G elişm iş ülkelerde D vitamini yeter sizliğine bağlı raşitizmin önlendiği bildirilmesine k a r ş ı n , s o n y ı ll a r d a ö z e llik le tek b a ş ın a anne sütüyle beslenen koyu renkli bebeklerde raşitizm o l g u l a r ı n a r a s t l a n m ı ş t ı r . Y i n e O r t a D o ğ u ü l k e l e r i n d e a n n e s ü tü y le b e s le n e n b e b e k le rd e r a ş i t i z m i n ö n e m li s o ru n o ld u ğ u bildirilm iştir. B u n u n n e d e n i a n n e le r i n g ü n e ş le te m a s la rın ın sınırlı olm asındandır. A nne sütünün D vitamini içeriği, m evsim , annenin D vitamini alma duru m u ve etnik özelliklere göre farklılık göstermek tedir. B e b e k lerin p la z m a 25 O H Vit. D düzeyi, a n n e s ü tü n ü n D v i ta m i n i iç e r iğ iy le p a ra lellik g österm ek ted ir. B e y a z la rd a anne sütü ilk 6 ay b e b e ğ in D v ita m in i g e re k s in m e s in i m inim um d ü z e y d e k a rş ıla r k e n , a n n e n in v ita m in D alımı 700 IU (17.5 m cg/gün) altına düştüğünde bebek l e r i n 25 O H V it D d ü z e y l e r i n o r m a l in a ltına düşmektedir. Emzikli anneye günlük 2000 IU (50 m cg) D vitam ini verildiğinde bebek 25 OH Vit d ü z e y i iste n ile n d ü z e y e yükselm iştir. Ö nerilen g ünlük 5 m cg (200 IU) D vitamininin tek başına a n n e s ü t ü y l e b e s l e n e n b e b e k l e r için y e te rs iz o l d u ğ u , g e b e v e e m z ik li k a d ın la rın g e re k s in m esin in tekrar gözden geçirilerek öneriler getir i lm e s i n in g e re k liliğ i b ild irilm iştir. Ü lk e m iz d e
kapalı giyim tarzı nedeniyle annelerin önemli bir bölümünün D vitamini yönünden yetersiz beslen miş olmaları olasıdır. Gebe ve emzikli annelere ek D vitamini verilmesi uygun olabilir.
1 3 . A B D de S a f l a ş t ı r ı l m ı ş K a r b o n h i d r a t T ü k e t i m i n i n A r t m a s ı v e T iıp 2 D i y a b e t : Ekolojik Bir Değerlendirme
Son 20 yılda ABD toplumunun beslenme biçimi önemli değişiklik göstermiş ve buna paralel tip 2 diyabet prevalansı artmıştır. Bu çalışmada 1909 ile 1997 arasında besin öğeleri alımı ile tip 2 diy ab e t prev a lan sı karşılaştırılm ıştır. D iy abet prevalansı ile besin öğeleri arasındaki saptanan korelasyonlar; yağ 0.84 (p<0.001), karbonhidrat 0.95 (p<0.001), protein 0.71 (p<0.001), diyet p o s a s ı 0 .1 6 ( p = 0 . 0 3 ) , m ıs ı r ş u r u b u 0 .8 3 (p<0.001), toplam enerji 0.75 (p<0.001). Mısır şurubu tüketimiyle tip 2 diyabet ilişkisi pozitif, d i y e t p o s a s ı t ü k e t i m i n e g a ti f t ir . D i y a b e t pre v a la n s ın ın a rtm asın d a en önem li faktörün mısır şurubu ve diğer saflaştırılmış karbonhidrat ların tü k e tim in d e k i artışın olduğu so n u c u n a varılmıştır.
14.D vitamini Yetersizliği İnsulin Direnci ve |i- Hücre Bozukluğuyla İlintilidir
D v ita m in in in y e te rs iz liğ in in ç o c u k la rd a tip 1 diyabet riskini artırdığı belirlenmiştir. Bu çalış m a d a 126 s a ğ lık lı b i r e y l e r D v i ta m i n i n i ve insulin direnci yönünden incelenmiştir. Plazma 25 OH vit D konsantrasyonu insulin duyarlık indeksi (ISI) ile pozitif korelasyon göstermiştir ( p < 0 .0 0 0 1 ) . 25 O H v it D ile p la z m a g lik o z düzeyi arasında negatif korelasyon bulunmuştur. D v i ta m in i y e t e r s i z l i ğ i n i n in su lin d i r e n c in i a r t ı r d ı ğ ı , d o l a y ı s ı y l a m e t a b o li k s e n d r o m u n nedenleri arasında sayılabileceği belirtilmiştir. Ülkem izde özellikle kadınlarda tıp 2 diyabetin sık görülmesinde giyim tarzına bağlı olarak D v i t a m i n i n y e t e r s i z l i ğ i n i n r o lü o l a b i l e c e ğ i d ü ş ü n ü le r e k b u y ö n d e a r a ş t ır m a y a p ıl m a s ı , sonuçlara göre öneriler getirilmesi yararlı olur.
7 0 B A Y S A L A.
15.Prenatal Çinko E klem esi ve Fetal K em ik Gelişimi
G e b e lik sırasın da çinko yetersizliği, özellikle gelişmekte olan toplumlarda önemli sorunlardan biridir. Çift-kör düzeninde yapılan bu çalışmada gebeliğin 10-16 haftalarında 25mg çinko ile bir likte ya da çinkosuz 60 m g demir ve 250mg folik asit verilerek dölün baş çevresi, karın çevresi fem ur diafısis uzu n lu ğ u 20,24,28,32,36 ve 38 h afta la rd a ölçülmüştür. Çinko alan kadınların bebeklerinin femur diafısis uzunluğu almayan- larınkinden yüksek bulunmuştur. (p<0.05). Diğer ö l ç ü m l e r d e f a r k l ı l ı k g ö z l e n e m e m i ş t i r . Bu sonuçlara göre gebelikte çinkodan yeterli beslen menin dölün kemik gelişimini olumlu etkileye bileceği belirtilmiştir. Ülkemizde kadınların çoğu çinko biyoyararlılığı düşük tahıl ve diğer bitkisel besinlerle beslenmektedir. Anemiyi önlemek için tek başına demir verilmesi çinko yetersizlik riski ni artırabilir. Bu nedenle doğan çocuğun sağlıklı gelişimi açısından demirle birlikte çinko verilme si düşünülmelidir.
1 6 .K a n a d a da B e l ir l i K a r o t e n o i d l e r ve Omega-3 Elzem Yağ Asidi Alınımının Meme Kanser Riski Üzerine Etkisi
M em e kan seri k a d ın n ü f u s ta en sık g ö rü le n kanser türüdür. Karotenoidlerin meme kanserinin o l u ş u m u n a e tk i s iy l e ilg i li f a r k l ı a r a ş t ı r m a sonuçları rapor edilmiştir. Bu olgu- kontrol çalış m a s ı n d a 4 1 4 o lg u ve 4 2 9 k o n t r o l b i r e y i n karotenoidler ve elzem n-3 yağ asidi alımı ince lenmiştir. Meme kanseriyle ilintili diğer faktör lere göre u y a rla m a y a p ıld ık ta n so n ra be lirli karotenoid alımıyla meme kanser riski arasında ilinti bulunmamıştır. Bunun yanında sigara içen k a d ı n l a r d a m e m e k a n s e r i r is k i n in a r t ı ş ı ?- karotenle ilintili bulunmuştur. Menopoz sonrası kadınlarda toplam karotenoid, yüksek aroşidonik asit alanlarda meme kanser riskiyle pozitif yönde ilintili iken DHA alanlarda negatif yönden ilinti lid ir. Y ü k s e k d ü z e y d e k a r o t e n o i d ve D H A alim inin m em e kanseri riskini düşürebileceği sonucu na varılmıştır. Karotenoidlerden zengin sebze-meyve tüketimiyle birlikte balık tüketimi
ya da ba lık yağ ı a lim in in m e m e k a n s e r i n d e n korunmada yararlı olabileceği belirtilmiştir.
17.Kalsiyum, Süt ve Süt Ü rünleri ve A ğırlık Denetimi
D iy e tle a lın a n k a ls i y u m u n e n e rji m e t a b o l i z masının denetiminde rolü olduğu bildirilmiştir. Düşük kalsiyumlu diyete yanıt olarak kalsitriolün üretiminin artması adipositeyi artırırken yüksek kalsiyumlu diyet lipogenosizi engeller, lipolisizi, lipid oksidasyonunu ve termogenesizi hızlandırır. Sütle alman kalsiyum, hap olarak a lm ana göre yağ kaybını daha çok artırır. B un u n ned eninin sütte bulunan biyoaktif bileşiklere bağlı olabile ceği ileri sü rülm üştür. B u b i le ş ik le r a ra s ın d a angiotensin - konverting enzim inhibitorleri ve sütün sulu kısmında (whey) dallı zincirli amino asitlerin yoğunlu ğu nu n çok olm ası sayılmıştır. Bu v a r s a y ım la r son y ıll a r d a k i k l in i k v e epi- d e m iy o lo jik ç a lış m a la r la d e s te k le n m iş tir . Bu çalışmaların sonuçlarına göre günlük 3 ve daha çok porsiyon süt alımı şişman bireylerde adipoz doku kitlesinde önemli azalmalara neden olm uş tur. D i y e t t e s ü t m i k t a r ı n ı n a r t ı r ı l m a s ı n ı n obezitenin önlenmesi ve düzeltilmesinde yararlı olacağı vurgulanmıştır.
18.Kanserden K orunm ada Uzun Zincirli n-3 Yağ Asitlerinin Önemi
Araştırm a verileri n-3 yağ asitlerinin özellikle e k o z a p e n t o e n o i k a s i t ( E P A ) v e d o k o z a - hekzaenoik asit (DHA) in karsinojenesizi inhibe ettiğini işaretlemektedir. Bu m akalede n-3 yağ asitlerinin antikarsinojenik etki m ekan izm asına ilişkin veriler özetlenmiştir. Bazı çalışmalarda n- 3 yağ asitlerinin karsinojenesiz süreci değiştirdiği belirtilmiştir. B un un la ilgili olarak a ro şid o n ik asidin biyosentezinin baskılanması transkripsiy on faktör aktivitesi üzerine etki, gen ekspresy- onu, sinyal transduksiyon yolları, östrojen m etab olizmasının değişmesi, serbest radikaller ve reak- tif oksijen türlerinin artması ya da azalması ve i n s u l i n d u y a r l ı l ı ğ ı g ib i m e k a n i z m a l a r ile r i sürülm üştür. Bu v e rile rin in s a n d a k a n s e r d e n korunmada n-3 yağ asitlerinin etkinliğinin kabul edilmesi ve bu yönde önerilerin yapılması için
daha ileri araştırmaların yapılması gerektiği vur gulanmıştır.
1 9 . D ü ş ü k P l a z m a V i t a m i n B-6 K on sa n tr a sy o n u n u n Koroner Arter Hastalık Riski Üzerine Etkisi
Vitam in B-6 koenzim i (PLP) nin düşüklüğünün i n fl a m a s y o n g ö s te rg e si olan C - r e a k tif protein ( C R P ) k o n s a n tr a sy o n u artışı ile ilintili olduğu bildirilmiştir. Bu olgu-kontrol çalışmasında 742 koroner arter hastalığı (KAH) olan ve 267 KAH si o lm a y a n b ire y le rin p la z m a PLP, fibrinojen, hom osistein düzeyleri ve diğer KAH risk faktör leri i n c e le n m iş tir. P L P ile C R P ve fib rin ojen düzeyleri arasında önemli ters yönlü ilinti saptan m ış t ır ( p < 0 .0 0 1 ). PL P düzeyi dü şük olanların p r e v a n l a n s ı K A H sı o la n la rd a o lm a y a n la rd a n yüksektir. Diğer risk faktörlerine göre uyarlama yapıld ık tan sonra hastalıkta PLP nin düşüklüğü C R P ve fıbrinojeni artırma riski 1.89 olarak hesa p lan m ıştır. K A H ta B-6 v ita m in in yetersizliği yü ksek LD L ve düşük H D L riskine ek risk olarak düşünülmüştür. B-6 yetersizliğinin KA H için bir risk faktörü olarak düşünülmesinin ve diyet plan la m a d a b u h u s u s a dikkat e d ilm esinin gerektiği vurgulanmıştır.
2 0 . T ip 2 D i y a b e t l i K a d ı n l a r d a D iy e t Yağı Kolesterol ve K ardiyovaskular Hastalık Riski Diyabetin Tedavisinde Tıbbi Beslenme Tedavisi e s a s t ı r . A n c a k d i y a b e t l i l e r d e k a r d i y o v a s k u la r hastalıklarda yaygın olmasına karşın yağ asitleri ve k o l e s t e r o l l e ilin tili v e r i l e r y e te rs iz d ir. Bu çalışm ad a Hem şire Sağlık Araştırmasına katılan tip 2 d i y a b e t l i 5 6 7 2 k a d ı n k a r d i y o v a s k u l a r hastalık riski faktörleri açısından incelenmiştir. 1980 ve 1998 arasında 619 yeni kardiyovaskular h a s t a ( K V H ) b e li r le n m i ş ti r . H a s t a l ı ğ ın o l u ş m a s ın d a 1000 kkalorilik diyetin kolesterol içe riğinin 200 m g üstüne çıkmasının göreceli riski
1.37 olarak hesaplanmıştır. Doym uş yağ asidinin enerjiye katkısının %5 artması aynı miktar kar bonhidrat enerjisi artışına göre %29 ek risk oluş turmuştur. Çoklu doym am ış yağ asitlerinin doy m uş yağ asitlerine oranı (P/S) ölümle sonuçlanan kardiyovaskular riskiyle ters yönde ilintili bulun
m u ş tu r . E n e r j i n i n % 5 i n in d o y m u ş y a ğ l a değiştirilm esi aynı m ik ta r k a rb o n h id ra t ya da te k li d o y m a m ış y a ğ a s i t l e r i n i n o l u ş t u r d u ğ u sırasıyla % 22 ve % 37 risk düşüklüğüyle benzer bulunmuştur. Tip 2 diyabetli kadınlarda yüksek kolesterol ve doym uş yağ ka da r P-S oranının düşüklüğü de KVH riskini artırdığı, doymuş yağ yerine tekli doymamış yağın kullanımının daha olumlu yönde ektili olduğu sonucuna varılmıştır. 2 1 . B u ğ d a y K e p e ğ in in D ir e n ç li N iş a s ta y la Karıştırılması Tek Başına Buğday Kepeğine G ö r e F e k a l G ö s t e r g e l e r Y ö n ü n d e n D a h a Olumludur
B uğd ay kepeği fekal hacm i ve geçiş süresini artırırken, dirençli nişasta butirat konsantrasy onunu da içine olan kolondaki fermentasyonu hızlandırır. Bu çalışmada aile öyküsünde kolon- rektum kanseri olan 20 bireye kontrol, buğday kepeği (günlük 12 g posa) ve 12 g posa, içeren b u ğ d a y kepeği + 22 g dirençli n işasta içeren diyetler sırasıyla 3 er hafta uygulanarak fekal göstergelere bakılmıştır. Buğday kepeği içeren diyet fekal atımı artırmış ve geçiş süresini kısalt mış, ferm entasyonu etkilememiştir. K epek ve dirençli nişasta içeren diyet ise fekal atımı % 56 artırmış, geçiş süresini daha da kısaltmıştır. Buna ek olarak fekal asetat ve butürat konsantrasyon larını artırmış, fenoller ve amonyak konsantrasy onlarını azaltmıştır. Buğday kepeğinin dirençli n iş a s ta ile b irlik te a lim in in özellikte en çok t ü m ö r o l u ş u m b ö l g e s i o la n d i s t a l k o l o n u n s a ğ lığ ın ın o lu m lu yön de etkilediği sonucuna v a rılm ıştır. D iy e tin dirençli nişasta içereğini artırma besin işleme süresinin değiştirilmesiyle sağlanmıştır.
2 2 .U zun Süreli Y ü k sek Bakır Alımı: Genç erkeklerde bakır durumuyla ilintili göstergel er, antioksidant durumu ve bağışıklık işlevi Kısa süreli yüksek bakır aliminin bakırla ilgili b eden işlevini etkilem ed iği bildirilm iştir. Bu metabolik çalışmada bireylerin diyetine 129 gün süreyle günlü k 7 mg bakır e klenerek plazm a bakır düzeyi, seruloplazmin aktivitesi malonalde- hid, benzilamın oksidaz aktivitesi, eritrosit
süper-7 2 B A Y S A L A.
oksit dism utaz aktivitesi ve diğer bakırla ilgili parametreler ölçülmüştür. Yüksek bakır alımında seruloplazmin, benzilamin oksidaz ve süperoksit dismutaz aktivitelerinde artış gözlenmiştir. Aynı zamanda idrar, saç bakır düzeyleriyle beyaz kan hücreleri, lenfosit sayımı, interlökin 2 R ve
mal-onaldehid düzeyleri artmıştır. U zun süre yüksek bakır alim inin o k sida syo n stresini artırdığ ı ve b a ğ ı ş ı k l ı k i ş l e v i n i d e ğ i ş t i r d i ğ i s o n u c u n a varılmıştır. Bu değişikliklerin fizyolojik durumla ne gibi ilintisi olabileceği bilinmemektedir.
