Kocaeli Merkez İlçede Un ve Unlu Ürünler Sanayisinin Yapısal Özellikleri,
Üretim ve Pazarlama Sorunları Ömer Faruk KÖSAL
Yüksek Lisans Tezi Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı
Doç. Dr. Halil KIZILASLAN 2012
TARIM EKONOMİSİ ANABİLİM DALI
YÜKSEK LİSANS TEZİ
Kocaeli Merkez İlçede Un ve Unlu Ürünler Sanayisinin Yapısal Özellikleri, Üretim ve Pazarlama Sorunları
Ömer Faruk KÖSAL TOKAT 2012
Tez yazım kurallarına uygun olarak yazılan bu tezin hazırlanmasında bilimsel ahlak kurallarına uyulduğunu, başka kişilerin eserlerinden kaynak olarak yararlanılması durumunda bilimsel normlara uygun olarak alıntılarda bulunulduğunu, tezin içeriğindeki yenilik ve sonuçların başka bir kaynaktan alınmadığını, yararlanılan verilerde herhangi bir tahrifat yapılmadığını, tamamının veya herhangi bir kısmının bu üniversite veya başka bir üniversitede tez çalışması olarak sunulmadığını beyan ederim.
i
KOCAELİ MERKEZ İLÇEDE UN VE UNLU ÜRÜNLER SANAYİSİNİN YAPISAL ÖZELLİKLERİ, ÜRETİM VE PAZARLAMA SORUNLARI
Ömer Faruk KÖSAL
Gaziosmanpaşa Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı Danışman: Doç. Dr. Halil KIZILASLAN
Bu araştırmada, Kocaeli Merkez İlçedeki un ve unlu ürün üretimi yapan firmaların kuruluşları, sosyal, ekonomik yapıları ile üretim ve pazarlama yaklaşımları incelenmiştir. Bu araştırma, Kocaeli ili Merkez İlçedeki 198 firmanın 93’ü ile yapılmıştır. Araştırmada elde edilen sonuçlara göre; un ve unlu ürün üretimi yapan firmaların hukuki yapıları ağırlıklı olarak %63 oranında özel kişi işletmesidir. İşletmelerin %70’i modern teknoloji kullanmaktadır. Üretimde dönemsel artışın olduğunu belirtenlerin %74’ü bu artışın kış aylarında olduğunu belirtmektedir. İşletmelerin %77’si üretim planlaması yapmaktadır. Tam kapasite üretim yapanlar ise %19’dur. İşletmelerin %96’sı, üretim sistemini arz-talep dengesine göre belirlemektedir. İşletmelerin %87’si, hammadde temininde fiyat yüksekliğinden dolayı sorun yaşamaktadırlar. Pazarlama konusunda, haksız rekabet nedeniyle, işletmelerin % 79’u sıkıntı yaşamaktadır. İşletmelerin devletten beklentileri arasında eğitim, bürokratik işlemlerde kolaylık sağlanması ile kredi ve finans konuları öne çıkmaktadır. Çalışmada, Kocaeli Merkez İlçedeki un ve unlu ürünler sanayisinde üretim yapan firmaların çoğunun tam kapasite ile çalışamadıkları, hammadde fiyatının yüksekliği ve nitelikli iş gücü bulanamadığı görülmüştür. Bu sorunların çözümü için eğitim seviyesinin yükseltilmesi, devletin gerekli destekleri işletmelere sağlaması, un ve unlu ürünler sanayisini teşvik edici politikalar geliştirilmesi gerektiği söylenebilir.
2012, 71 sayfa
Anahtar Kelimeler: Un ve Unlu Ürünler Sanayi, Yapısal Özellikler, Pazarlama Sorunları, Kocaeli
ii
Production and Marketings Problems, Structural Characters Of Flour and Flour Product Industry In The Region Central District Of Kocaeli
Ömer Faruk KÖSAL
Gaziosmanpaşa Universty Graduate School of Natural and Applied Sciences Departman of Agriculture Economy
Supervisor: Doç. Dr. Halil KIZILASLAN
In this study, social and economic structure and the manufacturing/marketing approach of flour and flour-based products companies in Central District of Kocaeli have been researched. The scope of the research comprises 93 of the 198 firms in the central county of Kocaeli province. According to the results of the research, the legal status of 63% of these companies is that of private individual firms. 70% of them use modern technologies. 74% of the companies report a seasonal increase in production during the winter months. 77% engage in production planning, 19% of them at full capacity. Among these companies, 96% set their production system according to the principles of the balance of supply and demand. The high costs involved in the procurement of raw material, adversely affects 87% of them. 79% of the companies researched; claim to be affected by unfair competition in their marketing activities. Their expectations from the State are: education/training, simplification and ease in bureaucratic procedures and financial loans. As a result of this research, it has been found out that the majority of the companies involved in the flour and flour-based products sector in the central county of Kocaeli province, are not operating at full capacity along with the findings that raw material costs are high and that there is a lack of qualified labour. These problems can be solved by generating State policies whereby the training/educational level of the workforce is increased and the required incentives pertaining to the flour and flour-based products sector are adopted.
2012, 71 pages
Keywords :Flour and Flour Product Industry, Structural Characters, Marketing Problems, Kocaeli
iii
Bu çalışma ile Kocaeli ili Merkez İlçede Un ve unlu ürünler sanayisindeki işletmelerin mevcut durumunu, üretim ve pazarlama sorunları incelenmeye çalışılmıştır. Çiftçilerin kayıt tutma alışkanlığı olmaması çalışma boyunca kısıtlayıcı en önemli faktör olmuştur. Anket yapılan işletme sahipleri tüm samimiyetleriyle yardımcı olmuş, sorulan sorulara cevap vermişlerdir.
Araştırma boyunca, yapılmış olanbu çalışmaya, katkılarını esirgemeyen ve yakından ilgi gösteren danışman hocam Sayın Doç. Dr. Halil KIZILASLAN’a, ve Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı’ndaki hocalarıma, değerli bilgileri ile desteklerini hiçbir zaman esirgemeyen, Makine Mühendisi Sayın Veli KÖSAL’a, İnşaat Mühendisi Sayın Turan DURAK’a, Sayın Özlem ÖZBERK’e ve Sayın Yavuz Celal SALKIM’a ayrıca hayatım boyunca her zaman yanımda olan sevgili aileme teşekkür ederim.
Bu çalışmanın, Kocaeli ilinde un ve unlu ürünler sanayisindeki araştırıcı ve uygulayıcılar için yararlı bir kaynak olmasını, ulaşılan sonuç ve önerilerin bundan sonraki çalışmalara faydalı olmasını temenni ederim.
Ömer Faruk KÖSAL Ekim 2012
iv Sayfa ÖZET i ABSTRACT ii ÖNSÖZ iii İÇİNDEKİLER iv
SİMGE ve KISALTMALAR DİZİNİ vii
ŞEKİLLER DİZİNİ viii ÇİZELGELER DİZİNİ ix 1. GİRİŞ 1 1.1. Araştırmanın Önemi 1 1.2. Araştırmanın Amacı 3 2. LİTERATÜR ÖZETLERİ 4 3. MATERYAL ve YÖNTEM 7 3.1. Materyal 7 3.2. Yöntem 7
3.2.1.Araştırma Bölgesinin Seçimi 7
3.2.2. Örnekleme Aşamasında İzlenen Yöntem 7 3.2.3 Veri Toplanması Aşamasında İzlenen Yöntem 8 3.2.4. Verilerin Analizi Aşamasında Uygulanan Yöntem 9
4. ARAŞTIRMA BÖLGESİ HAKKINDA GENEL BİLGİLER 11 4.1. Kocaeli İlinin Coğrafi Özellikleri 11 4.2. Kocaeli İlinin Ulaşım Durumu 11
4.3. Kocaeli İlinin İklim Özellikleri 12
v
5. ARAŞTIRMA BULGULARI ve TARTIŞMA 15
5.1.İşletmelerin Hukuki Yapıları 15
5.2. Yapısal Özellikler 16 5.3. Sosyal Özellikler 18 5.4. Demografik Özellikler 22 5.5. Ekonomik Özellikler 25 5.6. Üretim Özellikleri 29 5.6.1. Üretim Teknolojileri 29
5.6.2. Üretimlerin Artış Dönemleri 30
5.6.3. Üretim Planlaması 31
5.6.4. Kuruluş Kapasiteleri 32
5.6.5. İşletme Büyüklüğünün Yeterliliği İle tam Kapasite Üretim 35
5.6.6. Hammadde Temini 36
5.6.7. İşletmelerin Alt Sektör Durumu 37
5.6.8. Araştırma-Geliştirme Kapsamında İşletmelerin Üretimi Denetleme
Yöntemleri 38
5.6.9. Gıda Üretim İzni 39
5.6.10. Gıda Güvenlik Belgesi 40
5.6.11. Üretim Sisteminin Belirlenmesi 40
5.6.12. Üretim ve İşletme Sürecinde Kullanılan Alet-Makinenin Teknoloji Düzeyi 41
5.6.13. Kuruluş Kapasitesini Arttırma Düşüncesi 42
vi
5.7. Pazarlama Özellikleri 46
5.7.1. İşletmelerin Pazarlama Alanları 46
5.7.2. İşletmelerin Kullandıkları Pazarlama Yolları 47
5.7.3. Yeni Pazar Bulma Sıkıntısı 48
5.7.4. Yeni Pazar Bulma Sıkıntısının Pazarlamada Yaşanan Sorunlarla İlgisi 49
5.7.5. Kredi Almada Problem Yaşama Durumu İle Yeni Pazar Bulmada Sıkıntı
Durumu 52
5.7.6. Pazar ve Pazarlama Araştırması 53
5.7.7. Reklam Kanalının İşletmelere Etkisi 55
5.7.8. İnternet Erişim Adresinin İşletmelere Etkisi 55
5.7.9.Danışmanlık Hizmeti Alımının İşletmelere Etkisi 56
5.7.10. İşletmelerin Devletten Beklentileri 56
5.7.11. İşletmelerin Yörenin Ekonomik Gelişimini Daha da Arttırabilmek İçin
Önerileri 57
6. SONUÇ VE ÖNERİLER 59
KAYNAKLAR 62
ÖZGEÇMİŞ 65
vii Kısaltmalar Açıklamalar AB Avrupa Birliği
ABD Amerika Birleşik Devletleri DİE Devlet İstatistik Enstitüsü DPT Devlet Planlama Teşkilatı GSYİH Gayrisafi Yurtiçi Hasıla
KOSGEB Küçük ve Orta Ölçekli Sanayiyi Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı
TC Türkiye Cumhuriyeti TSE Türk Standartları Enstitüsü TUİK Türkiye İstatistik Kurumu
Simgeler Açıklamalar C° santigrat derece ha hektar kg kilogram km kilometre km² kilometre kare m metre mm milimetre ° derece
viii
Şekil 5.1. Faaliyet Kollarına Göre İşletme Grupları 15
Şekil 5.2. İşletmelerin Hukuki Yapılarının Oransal Dağılımı 16
Şekil 5.3. Sosyal Tesis Durumu 19
Şekil 5.4. Üretim ve Pazarlama İçin Gerekli Konuma Sahip Olma 20
Şekil 5.5. İşletme Yeri Seçim Öncelikleri 21
Şekil 5.6. Üretim Teknolojisi Türü 29
Şekil 5.7. Kuruluş Kapasitesinin Kullanım Oranları 34
Şekil 5.8. Gıda Üretim İzni 39
Şekil 5.9. Kuruluş Kapasitelerini Arttırma Düşüncesi 42
Şekil 5.10. İşletmelerin Pazarlama Alanları 46
Şekil 5.11. Kullanılan Dağıtım Kanalları 47
Şekil 5.12. Yeni Pazar Bulma Sıkıntısı 49
ix
Çizelge 4.1. Kocaeli İli Tarımsal Alan Dağılımı 13
Çizelge 4.2. Kocaeli İlinde Yıllar İtibarı İle Buğday Üretimi 14
Çizelge 5.1. İşletmelerin Kuruluş Yeri Özellikleri 16
Çizelge 5.2. İşletmelerin Fiziksel Özellikleri 17
Çizelge 5.3. İşletmelerin Sosyal Özellikleri 18
Çizelge 5.4. İşletmelerin Sosyal Tesislerinin Türleri 19
Çizelge 5.5. İşletmede Sorun Yaşanan Alanlar 21
Çizelge 5.6. İşletmelerin İstihdam Özellikleri 22
Çizelge 5.7. İşletmelerin İşgücü Bulma Konusunda Sorun Yaşama Durumu 23
Çizelge 5.8. Sorumlu Yönetici İstihdamı 23
Çizelge 5.9. Yöneticinin Demografik Özellikleri 24
Çizelge 510.Yöneticinin Eğitim ve Tecrübesi Arasındaki İlişki 25
Çizelge 5.11. İşletmelerin Sermaye Çeşitleri 25
Çizelge 5.12. İşletme Sermaye Dağılımı 26
Çizelge 5.13. İşletmelerin Aldığı Kredi Türleri 27
Çizelge 5.14. Yıllık İstihdam Giderleri İle İstihdam Giderlerinde Sorun Yaşama
Durumu 28
Çizelge 5.15. Üretimlerin Artış Dönemleri 30
Çizelge 5.16. Dönemsel Üretim Artış Durumu İle Üretim Planlaması 31
x
Çizelge 5.20. İşletme Büyüklüğü İle Fiili Kapasite Arasındaki İlişki 35
Çizelge 5.21. İşletmelerin Hammadde Temin Özellikleri 36
Çizelge 5.22. Hammadde Temin Ederken Karşılaşılan Sorunlar 37
Çizelge 5.23. Alt Sektörler 37
Çizelge 5.24. Üretimi Denetleme Yöntemleri 38
Çizelge 5.25. İşletmelerin Denetleme Zaman Aralıkları 39
Çizelge 5.26. Sahip Olunan Gıda Güvenlik Belgeleri 40
Çizelge 5.27. Üretim Sistemlerini Belirleyen Etmenler 40
Çizelge 5.28. Üretim ve İşletme Sürecinde Kullanılan Alet-Makinenin Teknoloji
Düzeyi İle Üretim Teknolojisi Hakkında Düşünceler 41
Çizelge 5.29 Üretim Kapasitesi-Fiili Kapasite Durumu İle Üretim Kapasitesini
Arttırma Düşüncesi İlişkisi 43
Çizelge 5.30. Teknoloji Düzeyi İle Üretim Kapasitesini Arttırma Düşüncesi 44
Çizelge 5.31. Son Beş Yılın Üretim Ortalaması ve Değişimi 45
Çizelge 5.32. Son Beş Yılın Satış Ortalaması ve Değişimi 45
Çizelge 5.33. İşletmelerin Şube Durumları 47
Çizelge 5.34. Pazarlamada Karşılaşılan Sorunlar 48
Çizelge 5.35. Pazarlamada Talep Yetersizliği İle Yeni Pazar Bulmada Sıkıntı
Arasındaki İlişki 49
Çizelge 5.36. Haksız Rekabet İle Yeni Pazar Bulmada Sıkıntı Arasındaki İlişki 50 Çizelge 5.37. İşletme Fazlalığı İle Yeni Pazar Bulmada Sıkıntı Arasında İlişki 51
xi
Çizelge 5.39. Pazar Araştırması Konuları 54
Çizelge 5.40. Kullanılan Reklam Kanalları 55
Çizelge 5.41. İnternet Erişim Adresi Sahipliği 55
Çizelge 5.42. İşletmelerin Devletten Beklentileri 56
1. GİRİŞ
1.1. Araştırmanın Önemi
Tarım, insanın temel ihtiyaçlarının kaynağı olması, geniş istihdam alanları oluşturması, pek çok sanayi işletmelerine ham madde sağlaması nedeniyle, Türkiye ve Dünya ekonomisinde önemini sürekli koruyan bir sektör haline gelmiştir.
Gelişmiş olan ABD ve AB ülkelerinde olduğu gibi, gelişmekte olan ülkelerde de genellikle ilk kurulan sanayi tesisleri un fabrikalarıdır. Son zamanlarda, özellikle gelişmiş ülkelerde proteince zengin gıda maddelerine doğru geçiş olmasına rağmen, undan yapılmış mamuller temel gıda maddeleri arasındaki önemli yerini korumaktadır. Türkiye‟de ise un üretimi geçmişten günümüze teknolojik olarak büyük değişiklikler göstererek bugünkü durumuna gelmiştir. Başta ekmek olmak üzere çeşitli gıda maddelerinin ana maddesi olan un, günümüz modern öğütme tekniğinin gelişmesi sonucu, belirli tip ve randımanlarından değişik sanayi dallarında uygun nitelikte üretilmektedir (Yurdakul, 2001).
Tarıma dayalı sanayi işletmelerinden un ve unlu ürünler sanayisi, ülke nüfusunun zorunlu gıda madde gereksinimini karşılaması açısından oldukça önemli bir yere sahiptir. Türkiye‟de gıda sanayisinde alt sektörler açısından sayısal dağılıma bakıldığında; %56'lık oranla ilk sırayı un ve unlu ürünlerin aldığı görülmektedir (Anonim, 2010a).
Artan nüfusun yeterli, dengeli ve sağlıklı beslenmesi, tarımsal üretimin uygun şekilde değerlendirilmesine bağlı olmakta, bu da gıda sanayisinin yapısının sağlıklı şekilde geliştiği ve sorunlarının çözüldüğü bir ortamda mümkündür. Ülkelerde tarımsal büyüme ve gelişmenin sağlanması tarım ile sanayinin entegrasyonu ve tarımın sanayiye itici güç olması ile mümkündür (Esengün, Akay, 1997).
Gelişmiş ülkelere bakıldığında, tarım sektörünün milli gelire oranları çok düşük seviyelerde seyretmektedir. Türkiye‟de bu oran 1960‟lı yıllarda %40, 198‟li
yıllarda %20 ve 2000‟li yıllarda %11‟dir. Bu oran Türkiye‟de 2010 sonu itibarı ile %5,3 olarak gerçekleşmiştir (Anonim, 2010b).
Un ve unlu ürünler sanayisinin dünyadaki stratejik ürünlerden biri olan buğday hammaddesini kullanması, bu sektöre ayrı bir önem ve ayrıcalık vermektedir. Türkiye‟nin son yıllardaki artan buğday gereksinimini, mevcut buğday üretimi ile karşılanamamaktadır. Bu sebepten dolayı eskiden buğday ihracatçısı ülke konumunda olan Türkiye, günümüzde ise buğday ithal eden ülkeler arasındadır (Anonim 2009).
Buğday üretimi Türkiye‟nin her bölgesinde yapılmakta olup tarla ürünleri içerisinde ekiliş alanı ve üretim miktarı bakımından ilk sırayı almaktadır. Buğday ekili alanların ortalama %19‟unda makarnalık buğday yetiştirilmektedir (Anonim, 2011a).
Türkiye genelinde 2011 yılı verilerine göre 8.100.000 hektar üretim alanında 21.800.000 ton buğday üretimi gerçekleştirilmiştir (Anonim, 2011b).
Türkiye genelinde ki 8.100.000 hektarlık üretim alanının 31.146 (% 0,4) hektarı Kocaeli‟de ekilmiştir. Toplam üretilen 21.800.000 ton buğdayın ise, 107.769 (%0,5) tonu Kocaeli ilinde yetiştirilmiştir. Kocaeli Merkez İlçede ise 3.210 (%10,5) hektarda, 10.272 ton buğday hasat edilmiştir. Bu rakamlar buğday veriminin birim alanda Türkiye ortalamasının üstünde olduğunu göstermektedir (Anonim, 2011c).
Tarım sektörü Kocaeli‟nin toplam GSYİH içinde her zaman önemli bir yeri olmuştur. Tarımın ilin GSYİH‟sı içindeki payı genelde sabit olup 1987 yılı sabit fiyatları ile %3‟lük bir orana sahiptir. Türkiye‟de sanayileşmenin en yüksek olduğu Kocaeli, çeşitli kapasitelere sahip birçok limanından ülkenin önemli ithalat ve ihracatını karşılamaktadır (Anonim, 2011d).
Genel olarak, Türkiye‟nin yüzölçümü bakımından en küçük illerinden ama kişi başına düşen gelirde Bolu‟dan ve kilometre kareye düşen kişi sayısı bakımından da İstanbul‟dan sonra ikinci sıradadır. 1970‟li yıllardan beri göç olan Kocaeli halen büyük bir hızla göç almaya devam etmektedir. Bununla birlikte sanayileşmeye başlayan ilin ekonomik refah seviyesi yükselmiş ve yerel halkın
köylerden şehirlere gelmesi, dışarıdan gelen göçlerle birlikte şehirleşmeye başlamıştır. Karadeniz kıyılarında ise tarımla geçimini sağlayan pek çok çiftçi mevcuttur. Bunu da zaten köylerde yaşayan %30‟luk kesim göstermektedir. %70‟lik şehir nüfusuna %30‟luk köy nüfusu tarımsal ihtiyaçlarını karşılamaya çalışmaktadır. Ancak bu potansiyel sanayi işletmelerinin tarımsal hammadde ihtiyacını karşılayamamaktadır. Birim başına verimliliğin arttırılması, ürünlerin üreticiden tüketiciye ulaşıncaya kadar yaşanan sorunlar, işsizlik, gibi sorunlara çözüm bulunması gerekir. Bu sorunlara çözüm bulunması neticesinde, ülke ekonomisine katkıda bulunulması ve tarımsal kesimin refah seviyesinin yükselmesi hususunda olumlu etkileri olacaktır.
Yapılan çalışma ile sınırlı tarımsal potansiyeli olan bir bölgede un ve unlu ürünler sanayi işletmelerinin; faaliyetleri yapısı, soysa-ekonomik durumları incelenmiştir. Kocaeli Merkez İlçede gıda sanayisindeki işletmelerin sorunlarına çözüm önerileri getirilebilmesi, işsizlik sorununun azaltılabilmesi için bu konu üzerine çalışmak önem arz etmektedir.
1.2. Araştırmanın Amacı
Çalışmanın amacı, Kocaeli Merkez İlçede un ve unlu ürünler sanayi işletmelerinin mevcut ve yapısal özelliklerinin ortaya konmasıdır.
Bu kapsamda işletmelerin, * Hukuki statüsü
* Üretim ve işletme sürecinde kullanılan alet-makinenin teknoloji düzeyi * İstihdam edilen kişi sayısı
* Faaliyetlerin yıl içerisindeki dağılımı
* Araştırma-geliştirme birimlerinin varlığı, varsa işlevselliği * Üretim kapasiteleri ve hammadde temin özellikleri
* Pazarlama yapısı ve özellikleri ortaya konmuştur.
Ayrıca üretim ve pazarlamaya ilişkin sorunların belirlenerek uygun çözüm önerilerinin getirilmesi amaçlanmıştır.
2. LİTERATÜR ÖZETLERİ
Türkiye‟de konu hakkında doğrudan veya dolaylı olarak yapılan bazı araştırmalar aşağıda çalışma yıllarına göre sıralanmıştır.
Aktaş (2001), Türkiye‟de un sanayi sektörünün analizi adlı makalesinde, işletmelerin kapasiteleri, teknolojik durumu, çalışma sistemleri, üretim miktarları, hammadde temini, pazarlama ile ilgili konular incelenmiş ve sorunlar tespit edilerek çözüm önerileri geliştirilmiştir.
Baltacı (1996), Çalışma Tekirdağ ilinde faaliyet gösteren un fabrikalarını ve bu fabrikaların ekonomik yapısı ile üretim pazarlama sorunlarını incelemiştir. Çalışma yapılan yılda Tekirdağ ilinde 31 işletmenin bu sektörde üretim gerçekleştirdiği belirlenmiştir. Ayrıca işletmelerin hammadde temin zorluğu, kapasite fazlalığı, arz ve talep dengesizliği, ihracat yetersizliği kredi-finansman eksikliği ve pazarlama konularında sorunları olduğu belirlenmiştir. Bu ildeki kapasite kullanım oranın %38 olduğu hesaplanmıştır.
Bülbül ve ark. (1996), Araştırmada ikincil verilere dayanılarak analizler yapılmıştır. Çalışmada tarıma dayalı sanayide gıda sanayisinin payı %41 gıda sektörü içinde ise, un ve unlu ürünler sanayisinin %38 ile ilk sırada olduğu görülmüştür. İkinci sırada %13 ile sebze meyve işleme sanayisinin bunu ise %12 ile et ve et mamulleri sanayisinin takip ettiği saptanmıştır.
Çetin ve ark. (1996), Yapılan çalışmada Türkiye deki gıda sanayi işletmelerinin alt sektör itibarı ile işletme sayıları, kapasite kullanım oranları, istihdam ettikleri işçi sayıları, ülke ekonomisine katkıları, ithalat ihracat miktarları göz önünde bulundurularak incelenmiştir. Çalışmada gıda sanayi işletmelerinden ilk üçü sırasıyla, %53 ile un ve unlu ürünler sanayi %17 ile süt ve sütlü ürünler sanayi, %16 ile de meyve-sebze işleme sanayilerinin aldığı görülmüştür.
Çinpolat (2006), Tokat ilindeki gıda sanayi işletmelerinin mevcut durumu, faaliyetleri ve sorunları üzerine anket yoluyla yapılan bir çalışmadır. Çalışmada kapasite kullanım oranları, et ve et ürünleri sanayisinde %27, süt ve süt ürünleri sanayisinde %%57,1 meyve ve sebze işleme sanayisinde %45,8, şeker sanayisinde %100 un sanayisinde ise %48,6 olarak belirlenmiştir.
Demiraslan (2006), Türkiye‟deki un ve unlu ürün işletmelerinin pazarlama yönetimleri açısından incelenmesi Edirne örneği konulu çalışmasında, sosyo-ekonomik faktörleri incelenip sorunları ortaya konmuş ve çözüm yolları tartışılmıştır.
Esengün ve Akay (1997), Tokat İli Merkez İlçedeki Tarıma Dayalı Sanayi İşletmelerinin Yapısal Özellikleri, Faaliyetleri ve Sorunları Üzerine Bir Araştırma konulu çalışmada, Tokat ilindeki tarıma dayalı sanayi işletmelerinin yapısal özellikleri anket yoluyla incelenmiştir. Araştırmada işletmelerin genel özellikleri, istihdam yapıları, üretim ve pazarlama özellikleri incelenmiştir. Tokat ilindeki gıda sanayisini; Et ürünleri sanayi, meyve sebze işleme sanayi, un sanayi, şeker sanayi, süt mamulleri sanayi olmak üzere 5 bölümde incelemişlerdir.
Karkacıer (2001), çalışmada meyve-sebze işleme sanayi, şeker ve şeker mamulleri sanayi un ve unlu mamuller sanayi, yem sanayi, süt ve mamulleri sanayi ve tarım sektörü olmak üzere 7 ana sektörü, tarıma dayalı sanayi ile özellikleri ile tarım sektörünün ilişkisini incelemiştir. Bu incelemeyi 44 sanayi işletmesi ile anket yoluyla gerçekleştirmiştir.
Küçükçongar (2001), Konya ilinde Un ve Unlu Mamulleri Sanayinin Yapısı, Sorunları, Çözüm Önerileri ve Gıda Sanayisi İçerisindeki Yeri adı altında yapılan çalışmada, Konya sınırları içerisinde Meram, Karatay ve Selçuklu ilçelerinde yapılmıştır. Bu ilçelerde bulunan tarıma dayalı sanayi işletmelerinden un ve unlu ürünler üzerine üretim yapan buğday makarna bisküvi ve makarna imalatı gerçekleştiren işletmelerin yapısını mevcut durumunu ve sorunlarını belirleyerek çözüm önerileri getirmiştir.
Özdemir (2005), Tekirdağ ilinde unlu mamul sektöründe faaliyet gösteren işletmelerin pazarlama yapılarının incelenmesi adlı araştırmada sektörün genel sorunlarına değinilmiş ve çözüm olabilecek öneriler ortaya konulmuştur.
Ukav (2002), çalışmada DPT ve DİE‟nin istatistiki verileri ile anket sonuçlarından elde edilen verilerden yararlanarak, Türkiye‟de gıda sanayi ürünlerinin mevcut durumu ve verimlilik artışları incelenmiştir. Ayrıca Türkiye‟de tarım sektörünün
milli gelire oranı ortalama, 1960‟lı yıllarda %40, 1980‟li yıllarda %20, 2000‟li yıllarda ise %11 oranlarında gerçekleştiği saptanmıştır.
Yıldırım ve ark. (1998), Araştırmada Doğu Anadolu Bölgesindeki gıda sanayi işletmeleri ve Van ilindeki 2 adet et ve et ürünleri işletmesi, 7 adet un ve un ürünler sanayi işletmesi, 6 adet şeker ve şeker mamulleri ve 2 adet yem sanayi işletmesi anket yoluyla incelenmiştir.
3. MATERYAL VE YÖNTEM 3.1. Materyal
Bu çalışmanın ana materyalini, Kocaeli ili Merkez İlçesindeki un ve unlu ürünler sanayinde yer alan işletmelerden araştırıcı tarafından anket yoluyla toplanan veriler oluşturmaktadır. Bu anketler, Kocaeli Gıda Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü verilerine göre Merkez ilçede Un ve Unlu ürünler üretimi gerçekleştiren firmalarla yapılan anketlerden elde edilen sonuçlardır.
Çalışmanın yorum ve yazım aşamasında yapılan anketlerin yanı sıra Türkiye deki değişik bölgelerde yapılmış olan araştırmalardan ve istatistiksel verilerden yararlanılmıştır. Çalışma bölgesine ait bilgiler Kocaeli Valiliği Nüfus İl Müdürlüğü, Kocaeli Gıda Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü, İzmit Ticaret Odası, Kocaeli Sanayi Odası, İzmit Gıda Tarım ve Hayvancılık İlçe Müdürlüğü, Kocaeli Ziraat Odası ve Kocaeli Ziraat Mühendisleri Odasından sağlanmıştır. 3.2. Yöntem
3.2.1. Araştırma Bölgesinin Seçimi
Kocaeli ilinin merkez ilçesinde un ve unlu ürünler sanayinde faaliyet gösteren işletmelerin tamamının oluşturduğu kitle, araştırma bölgesini oluşturmaktadır. Araştırmanın bu bölgede yapılmasının nedenleri; araştırıcının bölge hakkında bilgi sahibi olması, çevreyi tanıması dolayısıyla çalışma ve doğru veri elde etme kolaylığının yanı sıra daha önce bölgede benzer bir araştırmanın yapılmamış olmasıdır.
3.2.2. Örnekleme Aşamasında İzlenen Yöntem
Araştırma yapılan işletmelerde düzenli kayıtların olmaması yapılan araştırmada Direk Mülakat Yöntemi kullanılmasını zorunlu hale getirmiştir.
Kocaeli Gıda Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü‟nden alınan verilerden yararlanılarak oluşturulan 198 işletme içinden ikili örnekleme yöntemi ile seçilen 93 işletme araştırmanın ana kitlesini oluşturmuştur.
İşletmelerin yoğunluğu ve ulaşımı kolay bir alanda bulunmasından dolayı örneklemeye girmesi düşünülen işletme oranı %50 olarak belirlenmiştir. Ancak bazı işletmelerin verilerini paylaşmak istememesi üzerine zaman ve maliyet kısıdı da göz önünde bulundurularak işletmelerin 93 adedi ile anket çalışması tamamlanmıştır.
3.2.3 Veri Toplanması Aşamasında İzlenen Yöntem
Bu araştırmada veri toplama yöntemi olarak, hazırlanan anket formu kullanılmıştır. Anketlerde işletme sahibi veya sorumlu yöneticileri ile yüz yüze görüşülmüştür. Hazırlanan formlarda kapalı uçlu sorular, açık uçlu sorular ve yorumlama sorularına yer verilmiştir. Ayrıca çalışmanın amaçları dikkate alınarak gerekli konuların anket formunda yer alması sağlanmıştır.
Anket formları ilgili kişiler tarafından anlaşılabilecek şekilde hazırlanmıştır. Anketteki sorular konuyla ilgili görülen kaynaklar ve daha önce yapılan çalışmalardan yararlanılarak düzenlenmiştir.
Anketteki sorularda araştırma kapsamındaki işletmelerin; Hukuki statüleri
İşletmelerin sosyal özellikleri İşletmelerin ekonomik özellikleri Üretim kapasiteleri ve özellikleri Pazarlama yapısı ve özellikleri Sosyo-ekonomik özellikleri
Üretim ve pazarlama arasında ilişki
İşletme sahiplerinin beklentileri hakkında bilgi sahibi olmak amaçlanmıştır.
Hazırlanan anket formları gerekli düzeltmeler yapıldıktan sonra hazırlanan grafik ve çizelgelere aktarılmıştır.
3.2.4. Verilerin Analizi Aşamasında Uygulanan Yöntem .
Araştırma kapsamındaki 93 adet işletmeden derlenen bilgilerden, hepsi için kontroller yapıldıktan sonra, basit istatistiki hesaplamalar ve Khi-kare testi yapılmıştır. Ankete katılan işletmelerin demografik özellikleri, sosyo-ekonomik yapısına ilişkin bilgiler, işletme yapısına ait bilgiler, frekans ve yüzde değerleri hesaplanarak analiz edilmiş, çizelge ve şekiller oluşturulmuştur.
İşletme türlerine göre 3 ana grup oluşturulmuştur. Bunlar fırın, pastane ve diğer alanlarda faaliyet gösteren gruplardır. Diğer grubunun içerisinde pizza, börek, simit, yufka, kadayıf, kurabiye, pide, lahmacun, lavaş, poğaça üretimi gerçekleştiren firmalar vardır.
Değişkenler arasındaki ilişki varlığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu varlığın tespiti için Khi-kare testi uygulanmıştır. Khi-kare testi yapılırken SPSS 18 istatistik paket programından yararlanılarak analiz edilmiştir.
Değişkenler arasında ilişki olup olmadığının incelendiği Khi-kare testinin esası, parametrik hipotez testlerinde olduğu gibi H0 hipotezini (iki değişken grubu birbirinden bağımsızdır) ileri sürerek bu hipotezin reddedilip edilemeyeceğini incelemektedir (Serper, 1986).
Temel olarak Khi-kare testinin amacı gözlenen değerin beklenen değerden farklı olup olmadığını tespit etmektir. Bu yöntem ile iki hipotez belirlenir ve bunlar arasında ilişki olup olmadığı istatistiksel yöntemle test edilir. Bu iki hipotez H0 ve H1 olarak gösterilir. Bağımlılık vardır ve bağımsızlık vardır olarak aşağıdaki gibi ifade edilir.
H0: İki değişken bağımsızdır. H1: İki değişken bağımlıdır.
Khi-kare tablosunda tespit edilen “P” değeri olarak P<0,05 önem seviyesi alınmıştır. Yapılan test sonucunda P<0,05 önem seviyesinden küçük olan değerler ilişkili olarak tanımlanmışlardır. P>0,05 önem seviyesinden büyük olanlar ise ilişkisiz olarak tanımlanmıştır.
4. ARAŞTIRMA BÖLGESİ HAKKINDA GENEL BİLGİLER 4.1. Kocaeli İlinin Coğrafi Özellikleri
Kocaeli, Marmara Bölgesi‟nin Çatalca-Kocaeli Bölümü‟nde, 29°22′-30°21′ doğu boylamı, 40°31„- 41°13′ kuzey enlemi arasında yer alır. Doğu ve güneydoğuda Sakarya, güneyde Bursa, batıda Yalova ili, İzmit Körfezi, Marmara Denizi ve İstanbul ili, kuzeyde de Karadeniz‟le çevrilidir. Kocaeli il merkezi İzmit‟in, doğusundan geçen 30° doğu boylamı Türkiye saati için esas kabul edilir.
Kocaeli ilinin yüzölçümü 3.505 km²‟dir. İl merkezinin rakımı 10 metredir. Asya ile Avrupa‟yı birleştiren önemli bir yol kavşağında bulunmaktadır. Doğal bir liman olan İzmit Körfezi, işlek bir denizyoludur. İlin kuzeybatı yüzündeki İstanbul il sınırı, Gebze ile İstanbul arasında akan Kemiklidere‟nin doğusundan geçer. Güneybatıda İstanbul-Kocaeli sınırı İzmit Körfezi‟nin karşı kıyısında Yalova topraklarıyla son bulur. Bursa sınırını Samanlı Dağları‟nın tepelerinden geçen hat oluşturur. Güneydoğuda bu sınır Maşukiye‟nin hemen yanındaki Sapanca Gölü kıyısında Sakarya vilayetine dayanır (Anonim, 2011e).
4.2. Kocaeli İlinin Ulaşım Durumu
Kocaeli‟nin sanayileşmesinde en önemli etken, tüm ulaşım imkanlarına sahip olmasıdır. Kara ve demiryolu ağları ile yapılan taşımacılık özellikle Avrupa ve Ortadoğu‟ya yapılmakta olup, limanlar ile yapılan deniz taşımacılığı da önemli bir boyuta ulaşmıştır. İstanbul ve Bursa gibi önemli ticaret ve sanayi merkezlerine yakınlığı, yatırımlar açısından Kocaeli‟yi öncelikli kılmaktadır. Kocaeli‟nin şehir merkezi İzmit‟in, İstanbul‟a uzaklığı 85 km‟dir. İstanbul‟un batı yakasında bulunan Atatürk Hava Limanı ve doğusunda faaliyet gösteren hemen yakınındaki Sabiha Gökçen Havalimanı ile dünyaya açılan Kocaeli, yurt içi hava ulaşımı ise Kartepe ilçesindeki Cengiz Topel Hava Limanı ile gerçekleşmektedir.
Ankara‟ya TEM otoyolu ile bağlıdır. Ücretli otobanın dışında E5 karayolu da Kocaeli‟den geçmektedir. Ayrıca şehirlerarası ve şehir içi trafiğinin birbirinden ayrı olması Kocaeli trafik yoğunluğunun azalması ve şehirlerarası trafiğin kesintisiz akması açısından önemlidir. Uluslararası İstanbul Atatürk Havalimanı 90 km mesafededir. Ayrıca Uluslararası Sabiha Gökçen Havalimanı‟na 50 km.
mesafededir. 5‟i Kamu Limanı (Derince ve Körfez) ve 35‟i özel iskele ile deniz ulaşımı imkanları açısından tüm Anadolu‟nun en iç noktasındadır. Ayrıca ilçeler arası deniz ulaşımı da bulunmaktadır. Demir yolu ulaşımında Türkiye‟nin en yoğun yolcu kapasitesi olan Adapazarı-İzmit-Haydarpaşa güzergahı da bu şehirden geçmektedir.
4.3. Kocaeli İlinin İklim Özellikleri
İzmit iklimi, Akdeniz iklimi ile Karadeniz iklimi arasında bir geçiş iklimine sahiptir. Kocaeli ilinde yazlar sıcak ve az yağışlı, kışlar yağışlı, çok nadir olarak karlı ve soğuk geçer. Yazın körfez kıyılarında bazen bunaltıcı sıcaklar yaşanır. Kocaeli Merkez İlçede ölçülen en yüksek hava sıcaklığı 41,6 °C (11 Ağustos 1970), en düşük hava sıcaklığı ise -8,7°C (4 Şubat 1960), yıllık ortalama sıcaklık ise 14,8°C´dir. Yıllık ortalama yağış miktarı 800 mm‟dir. Rüzgârlar kışın kuzey ve kuzeydoğudan, yazları ise kuzeydoğudan eser.
4.4. Kocaeli İlinin Nüfusu
2011 yılı itibariyle Kocaeli ilinin nüfusu 1.601.720'dir. İlin yıllık nüfus artış hızı ‰26‟dir. Nüfus artışındaki ana neden İstanbul‟a yakın olmasıdır. Bu yakınlık ildeki sanayileşmeyi dolayısıyla da istihdam olanaklarını arttırmıştır. Km²‟ye düşen nüfus miktarı 443 kişiye ulaşarak İstanbul‟dan sonra ülkenin en kalabalık ili olmuştur. Yüzölçümü bakımından Türkiye‟nin en küçük 7. ilidir (Anonim, 2011f).
4.5. Kocaeli İlinde Tarımsal Yapı
Tarımsal üretim ilde genellikle Karadeniz kıyılarında yoğunlaşmıştır. Güney bölgelerinde ise kaliteli zeytin yetiştiriciliği yapılabilmektedir. Ayrıca meyve, sebze ve bağ üretimi için toprakları elverişlidir.
Kocaeli ilinin 2006 ile 2011 yılı aralığındaki tarımsal alan dağılımı Çizelge 4.1.‟de verilmiştir.
Çizelge 4.1. Kocaeli İli Tarımsal Alan Dağılımı (ha) Tarımsal alan dağılımı 2006 2007 2008 2009 2010 2011 Toplam tarla alanı 148.208 146.854 125.528 126.28 126.280 129.539 Sebze alanı 3.392 2.864 2.888 3.213 5.869 3.439 Bağ alanı 1.268 211 208 224 221 227 Meyve 13.077 12.191 12.089 12.647 12.336 13.035 Zeytin 177 230 251 266 273 281 Uzun Ömürlü bitkiler 14.476 13.824 13.157 1.711 1.710 1.739 Yem bitkileri 13.938 13.685 13.024 12.787 12.328 14.162
Kaynak: Anonim, 2012a, Kocaeli İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü Kayıtları, Çeşitli Yıllar.
Kocaeli ilinde toplam tarımsal alanda yıllar itibari ile genel bir düşüş yaşanmıştır. Toplam tarım alanı 2006 yılında 148.208 hektar iken 2011 yılında bu rakam 129.539 hektara düşmüştür. Sebze, bağ alanı, zeytin ve yem bitkileri alanlarında artış gerçekleşmiştir. Uzun ömürlü bitkilerde ve meyve alanlarında ise azalma olmuştur.
4.6. Kocaeli İlinde Buğday Üretimi
Buğday yetiştiriciliği, çok eski yıllarda oldukça yaygın olmasına rağmen 1970‟li yıllardan sonra şehrin sanayileşmesi ve göç almasıyla oldukça azalmıştır. Buna paralel istihdam alanı, tarım işletmelerinden sanayi işletmelerine doğru artış göstermiştir.
Kocaeli ilindeki yıllar itibarı ile üretilen buğday miktarı ve ekilen alanın miktarları Çizelge 4.2.‟de verilmiştir.
Çizelge 4.2. Kocaeli İlinde Yıllar İtibarı İle Buğday Üretimi
Yıllar Buğday Üretim
Alanı (ha) Buğday Üretimi (kg) Buğday Verimi (ha/ton) 2006 31.645 98.100 3,1 2007 31.164 105.370 3,4 2008 31.146 107.708 3,5 2009 30.619 95.182 3,1 2010 29.614 88.957 3,0 2011 25.685 76.043 3,0
Kaynak: Anonim, 2012b, www.kocaeli.tarim.gov.tr (Erişim Tarihi 10.07.2012).
Kocaeli ilinin sanayi yönünden oldukça fazla gelişmesi, aynı oranda tarımsal alanda gerilemesine sebebiyet vermiştir. Nitekim un ve unlu ürünler sanayisinin hammaddesi olan buğday, 2006 yılında Kocaeli ilinde 31.645 hektar üretim alanına sahipken, 2011 yılı sonu itibarıyla bu rakam %19 azalış ile 25.685 hektara düşmüştür. Zaten kendine yeterli buğdayı üretemeyen Kocaeli ilinin, bu azalış ile diğer illere olan bağımlılığı yıllar itibarı ile artmıştır.
5.ARAŞTIRMA BULGULARI ve TARTIŞMA
İşletmelerden alınan bilgiler sosyal, ekonomik, pazarlama ve üretim özellikleri olarak dört konu başlığı altında ayrıntılı bir şekilde sunulmuştur.
93 adet işletmenin faaliyet kollarına göre dağılımı Şekil 5.1.’de gösterilmiştir.
Şekil 5.1. Faaliyet Kollarına Göre İşletme Grupları
Görüşülen 93 işletmenin %56’sı fırın (52 adet), %14’ü pastanedir (13 adet). İşletmelerin %30’u diğer un ve unlu işletme (28 adet) gruplarından oluşmaktadır. Bu gurupta pizza, börek, simit, yufka, kadayıf, kurabiye, pide, lahmacun, lavaş, poğaça vb. unlu ürünleri üreten işletmeler yer almaktadır.
5.1. İşletmelerin Hukuki Yapıları
İşletmeler hukuki yapılarına göre ele alınmış, özel kişi, limited ve anonim şeklinde gruplanması Şekil 5.2 gösterilmiştir.
Şekil 5.2. İşletmelerin Hukuki Yapılarının Oransal Dağılımı
Ağırlığın %68 ile özel kişi işletmesinde olduğu, %29 limited şirket, %3 ise anonim şirket olduğu görülmüştür. Özel kişi işletmelerine şahıs işletmeleri olarak da adlandırılabilir.
Tokat ilinde tarıma dayalı sanayi işletmelerinde bu oran, %57 anonim, %29 limited, %7 Özel kişi ve %7’sinin kamu iktisadi teşekkülü olarak faaliyet gösterdiği tespit edilmiştir (Esengün ve Akay, 1997).
5.2. Yapısal Özellikler
İşletmelerin kuruluş yerleri Çizelge 5.1.’de incelenmiştir.
Çizelge 5.1. İşletmelerin Kuruluş Yerleri
İşletmenin Kurulduğu Bölge Frekans Oran(%)
Küçük Körfez Sanayi 3 3.2
Vezirçitliği Sanayi 4 4.3
Şehir Merkezi 78 83.9
Diğer 8 8.6
İşletmelerin büyük bir kısmı (%83,9) şehir merkezinde bulunmaktadır. Daha sonra sırasıyla Diğer (%8,6), vezirçiftliği sanayi (%4,3), küçük körfez sanayi (%3,2)’dir. Diğer grubunun içerisinde belde, köy, kasaba yer almaktadır.
Vezirçiftliği ve küçük körfez, sanayi işletmelerinin bölgede kullanılan isimleridir. Küçük körfez sanayi bölgesi, vezirçiftliği sanayisine nispeten daha düzen li ve büyüktür.
İşletmelerin fiziksel özellikleri Çizelge 5.2.’de incelenmiştir. Çizelge 5.2. İşletmelerin Fiziksel Özellikleri
Değişken İşletme Büyüklüğü
(m2) Frekans* Oran (%) Toplam Büyüklük 250’den az 59 65,6 250-1000 19 21,1 1000-2000 8 8,9 2000’den fazla 4 4,4 Üretim Alanı Büyüklüğü 100’den az 28 31,1 100-150 16 17,8 151-250 21 23,3 251-500 10 11,1 501-2000 7 7,8 2000’den fazla 8 8,9 Pazarlama Alanı Büyüklüğü 50’den az 58 64,4 50-100 16 17,8 101-200 10 11,1 200’den fazla 6 6,7
* Görüşülen işletmelerden 3’ü yanıt vermemiştir.
İşletmelerin yarısından fazlasının toplam büyüklüğü 250 m2’den azdır. Üretim alanı büyüklüğünde birbirine yakın oranlar göze çarpmakta, pazarlama alanı büyüklüğünde ise 50 m2’den az olan işletme oranı yarıdan fazladır.
İşletmelerin yeterli büyüklükte olup olmadığı sorusuna verilen yanıtlara göre, işletmelerin %80’i yeterli büyüklüğü sahip olduğunu, %20’si yeterli büyüklüğe sahip olmadığını düşünmektedir.
5.3. Sosyal Özellikler
İşletmelerin sosyal özellikleri kapsamında mülkiyet durumları, ticari araç sahiplikleri ve otopark yerinin olup olmadığı Çizelge 5.3.’de incelenmiştir.
Çizelge 5.3. İşletmelerin Sosyal Özellikleri
Değişken Gruplar Frekans Oran (%)
Mülkiyet Özel Mülk 41 44,1 Kiralık 52 55,9 Toplam 93 100,0 Ticari Araç Sahipliği Evet 88 94,6 Hayır 5 5,4 Toplam 93 100,0 Otopark Yeri Evet 54 58,1 Hayır 39 41,9 Toplam 93 100,0
İşletmelerin büyük bir kısmının ticari aracı mevcuttur. Ancak otopark yeri olanların oranı nispeten daha az olduğundan işletmeler açısından pazarlamada sorun oluşturmaktadır. Ayrıca gelen müşterilerine park yeri gösteremedikleri için müşteri kaybına uğramaktadırlar.
Kocaeli ilinde işletmelerin %44,1’i özel mülk %55,9’u ise kiradır.
Tokat ilinde yapılan araştırmada, firmaların mülkiyet durumu ise, özel mülk %91,7 kira ise %8,3’tür (Çinpolat, 2006).
Kocaeli ve Tokat illerindeki bu farklılığın ana sebebi Tokat’ta büyük işletmeler Kocaeli de ise ufak işletmelerle anket yapılmasıdır. Büyük işletmelerin Kira giderlerinin büyük miktarlar tutacağı ve uzun vadeli işletmeler olduğu göz önünde bulundurulursa kiralama yöntemine gitmemeleri mantıklıdır.
İşletmelerin sosyal tesislerinin olup olmadığının oransal dağılımı Şekil 5.3’de görülmektedir.
Şekil 5.3. Sosyal Tesis Durumu
İşletmelerin %68’inin sosyal tesisinin olduğu, %32’sinin olmadığı saptanmıştır. Sosyal tesisi bulunan işletmelerin, ne tür tesislerinin bulunduğu Çizelge 5.4’de belirtilmiştir.
Görüşülen işletmelerin 30’unda herhangi bir sosyal tesis bulunmadığından çizelge, 63 işletmeye göre düzenlenmiştir.
Çizelge 5.4. İşletmelerin Sosyal Tesislerinin Türleri
Sosyal Tesisler Frekans Oran(%)*
Yemekhane 38 40,9
Servis 6 6,5
Lokal 2 2,2
Dinlenme salonu 53 57,0
Yeşil alan 11 11,8
Sosyal tesislerin özelliklerine bakıldığında ise işletmelerde en fazla dinlenme salonu (%57) bulunmaktadır. Dinlenme salonundan sonra en çok yemekhanenin (%41) olduğu görülmektedir.
Tokat’ta yapılan araştırmada işletmelerin % 50’sinde yemekhane, %33’ünde servis olduğu saptanmıştır. İşletmelerin %16,7’de ise hiçbir sosyal tesis yoktur (Çinpolat, 2006).
Spor tesisi ve kreş olumlu yanıtların arasında bulunmadığından Çizelge 5.3.2’de bulunmamaktadır.
Sosyal tesislerin varlığını çalışanların verimliliğinin arttırılması açısından önemli olduğu bilinmektedir. İşletme sahiplerinin olanakları doğrultusunda sosyal tesis bulundurmalarının işletmeye olumlu katkı yapabileceği söylenebilir.
Ayrıca işletmelerin %48,4’ünde personel odası bulunmakta, %51,6’sında bulunmamaktadır.
İşletmelerin üretim ve pazarlama için gerekli konuma sahip olma durumları Şekil 5.4’de görülmektedir.
Görüşülen işletmelerden 1’i yanıt vermediği için şekil, 92 işletmeye göre düzenlenmiştir.
Üretim ve pazarlama için gerekli konuma sahip olduklarını düşünenlerin oranı %91,3 (84 işletme) iken, gerekli konuma sahip olmadıklarını düşünenlerin oranı ise %8,7’dir (8 işletme).
İşletmelerin yer seçimindeki öncelikleri Şekil 5.5.’de incelenmiştir. Görüşülen işletmelerden 19’ u bu konuda yanıt vermemiştir.
Şekil 5.5. İşletme Yeri Seçim Öncelikleri
İşletmelere yer seçiminde öncelikleri sorulduğunda %70’i merkezi yer olmasına, önem verdiğini belirtmiştir. Ekonomik olması ve park yeri olmasına önem verenlerin oranı %4 iken işletme büyüklüğüne önem verenlerin oranı %2’dir.
İşletmelerin sorunlarının analizi Çizelge 5.5.’de bulunmaktadır. Görüşülen 45 işletme, herhangi bir sorunları olmadığını belirttiği için çizelge, 48 işletmeye göre düzenlenmiştir.
Çizelge 5.5. İşletmede Sorun Yaşanan Alanlar
İşletmedeki Sorunlar Frekans Oran (%)*
Kanalizasyonla ilgili sorun 8 16,7
Haberleşmeyle ilgili sorun 1 2,1
Ulaşımla ilgili sorun 14 29,2
Diğer sorun 31 64,6
İşletmelerin en çok yaşadığı sorun; diğer sorun başlığıyla görülmektedir ve oranı %64,6’dır. Ulaşımla ilgili sorun yaşayanların oranı %29,2 iken kanalizasyonla ilgili sorun yaşayanların oranı %16,7 ve haberleşmeyle ilgili sorun yaşayanların oranı %2,1’dir. Diğer grubunun içerisinde çevre düzenlemesi, belediyenin çevre kuralları, otopark problemi yer almaktadır.
5.4. Demografik Özellikler
İşletmelerin istihdam özellikleri Çizelge 5.6.’da incelenmiştir.
Çizelge 5.6. İşletmelerin İstihdam Özellikleri
Teknik personel
İdari
personel İşçi personel
Toplam istihdam Fırın 58 66 417 541 Pastane 24 10 111 145 Diğer 55 39 446 540 Toplam 137 115 974 1226
Toplam istihdam edilen kişi sayısı 1226’dır. Bunun 541’i fırınlarda, 145’i pastanelerde, 540’ı diğer işletmelerde istihdam edilmektedir. Fırınlarda 58 teknik personel, 66 idari personel ve 417 işçi personel bulunmaktadır. Pastanelerde 24 teknik personel, 10 idari personel, 111işçi personel mevcuttur. Son olarak diğer grubunun içinde ise 55 teknik personel, 39 idari personel, 446 işçi personel vardır.
Kocaeli ilinde işletmeler, ortalama olarak 1,5 teknik personel, 1,2 idari personel ve 10,5 işçi personel bulundurmaktadırlar.
Tokat ilinde ilin 2006 yılında yapılan bir araştırmaya göre ise, işletmelerin ortalama 1,8 teknik personel, 4,1 idari personel ve 12,5 işçi personel bulunmaktadır (Çinpolat, 2006). İşletmelerin işgücü bulma konusunda, sorun yaşayıp yaşamaması durumu Çizelge 5.7.’de verilmiştir.
Çizelge 5.7. İşletmelerin İşgücü Bulma Konusunda Sorun Yaşama Durumu
Sorun Yaşama Durumu Frekans Oran (%)
Evet 57 61,3
Hayır 36 38,7
Toplam 93 100,0
İşgücü bulmakta sorun yaşadığını belirtenlerin oranı, %61,3 (57 işletme), sorun yaşamadığını belirtenler ise %38,7’dir (36 işletme). İşletmeler bu sorunu daha çok yaz aylarında yaşamaktadır.
İşletmesinde sorumlu yönetici istihdam edenlerin oranı %47,3 iken, etmeyenlerin oranı %52,7’dir. Oranların birbirine yakın olduğu görülmektedir.
Görüşülen İşletmelerin 49’unda sorumlu yönetici istihdam etmezken 44 işletme ise, bünyesinde sorumlu yönetici istihdam etmektedir. Bu sebeple çizelge 44 işletmeye göre düzenlenmiştir.
Sorumlu yöneticilerin ihtisas alanı dağılımı Çizelge 5.8.’de incelenmiştir. Çizelge 5.8. Sorumlu Yönetici İstihdamı
İhtisas Alanı Frekans* Oran (%)
Ziraat Mühendisi 10 22,7
Gıda Mühendisi 31 70,5
Kimya Mühendisi 3 6,8
Meslek Yüksek Okulu Mezunu
0 0,0
Toplam 44 100,0
Gıda mühendislerinin %70,5 oranla kimya ve ziraat mühendislerine göre daha çok istihdam edildiği görülmektedir. Çizelgede ziraat mühendislerinin %22,7 ve kimya mühendislerinin %6,8 oranında olduğu saptanmıştır.
Ayrıca, işletmelerin hiçbiri teknik eleman olarak, meslek yüksek okulu mezunu personel bulundurmamaktadır. İşletmelerde bu meslek kolunda elemanların
çalıştırılması istihdam sağlayarak işsizlik oranını düşüreceği gibi, ara eleman ihtiyacını da karşılayabilir.
Yöneticilerin demografik özellikleri Çizelge 5.9.’da görülmektedir. Çizelge 5.9. Yöneticinin Demografik Özellikleri
Eğitim Düzeyi Frekans* Oran (%)
Okur-yazar 2 2,2 İlkokul 28 30,4 Ortaokul 9 9,8 Lise 29 31,5 Üniversite 24 26,1 Toplam 92 100,0
Yaş Grupları Frekans * Oran (%)
25-31 7 7,6 32-37 19 20,7 38-43 23 25 44-49 14 15,2 50-55 21 22,8 +55 8 8,7 Toplam 92 100,0
* Görüşülen işletmelerden 1’i bu soruya yanıt vermemiştir.
Yöneticilerin eğitim durumuna bakıldığında %32’si lise, %30 ilkokul, %26’sı üniversite, %10 ortaokul mezunu ve %2’lik kısım okuryazar grubunu oluşturmaktadır. İşletme yöneticilerinin yaş dağılımı incelendiğinde 38-43 yaş grubunun %25, 50-55 yaş grubunun %23, 32-37 yaş grubunun %21, 44-49 yaş grubunun %15, 55 den büyük olanlar %9, 25-31 yaş grubu %8 oranındadır. Genç yöneticilerin oranının oldukça düşük olduğu görülmektedir.
Un ve unlu ürünler üzerine Tokat’ta yapılan araştırmada 20-30 yaş aralığında %8,3, 31-40 yaş aralığında %25, 41-50 yaş aralığında %41,7 ve 50 yaş üzerinde ise %25 olduğu saptanmıştır (Çinpolat, 2006).
Kocaeli ve Tokat illeri yöneticilerin yaş durumları göz önünde bulundurulduğunda bir birine benzerlik göstermektedir.
Yöneticinin eğitim ve tecrübesi arasındaki ilişki Çizelge 5.10.’da incelenmiştir. Çizelge 5.10. Yöneticinin Eğitim ve Tecrübesi Arasındaki İlişki
* İşletmelerin 2 ‘si bu soruya yanıt vermemiştir.
Eğitim durumuna göre üniversite ve lise mezunlarının tecrübeleri en çok 11-20 yıl, ortaokul ve ilkokul mezunlarının 1-10 ile 11-20 yıl bandında yer aldığı gözlenmiştir. Okuryazar sayısı az olduğundan sağlıklı bir yorum yapılamaz.
Tokat ilinde yapılan araştırmada, un ve unlu ürünler sanayisinde 70 lise, 25 üniversite mezunu bulunmaktadır. İlkokul ve ortaokul mezunu ise, yoktur (Çinpolat, 2006).
5.5. Ekonomik Özellikler
İşletmelerin sermaye çeşitleri Çizelge 5.11.’de gösterilmiştir. Çizelge 5.11. İşletmelerin Sermaye Çeşitleri
Sermaye Çeşidi Frekans Oran (%)
Öz Sermaye 90 96,8
Yabancı Sermaye 3 3,2
Toplam 93 100,0
İşletmelerin sermaye çeşidi incelendiğinde %96,8’i (90 işletme), öz sermaye, %3,2’si (3 işetme) yabancı sermayeye sahiptir.
Yöneticinin tecrübesi (yıl)
Toplam Eğitim durumu 1–10 11–20 21–30 31–40 41–50 Okur-yazar 0 0 1 0 1 2 İlkokul 10 6 4 6 2 28 Ortaokul 4 3 0 1 1 9 Lise 9 10 2 6 2 29 Üniversite 7 8 6 2 0 23 Toplam * 30 27 13 15 6 91
İşletmelerin sermaye miktarları Çizelge 5.12.’de görülmektedir. Çizelge 5.12. İşletme Sermaye Dağılımı
* Görüşülen işletmelerden 7’si kuruluş sermaye miktarını belirtmemiştir. ** Görüşülen işletmelerden 8’si kuruluş sermaye miktarını belirtmemiştir.
Kuruluş sermayeleri incelendiğinde işletmelerin yarısından fazlasının (%52,3) 10.000’den az sermayesi olduğu görülmektedir. İşletme sermayeleri incelendiğinde ise %44,7’sinin 10.000-100.000 arasında olduğu görülmektedir.
Sermaye oluşumunda sorun yaşayan işletmeler %15,1, sorun yaşamayanlar %67,7’dir. Yanıt vermeyenler ise, %17,2’dir.
İşletmelerin kredi kullanımı incelendiğinde %46,2’si kredi kullanmadığını, %38,7’si kredi kullandığını belirtmiştir. Yanıt vermeyenler ise %15,1’dir.
Kuruluş Sermayesi ( Türk Lirası) Frekans* Oran (%) 10.000'den az 45 52,3 10.000-100.000 25 29,1 100.000-1.000.000 6 7,0 1.000.000’den fazla 10 11,6 Toplam 86 100,0 İşletme Sermayesi Frekans** Oran (%) 10.000'den az 28 32,9 10.000-100.000 38 44,7 100.000-1.000.000 9 10,6 1.000.000’den fazla 10 11,8 Toplam 85 100,0
Bir başka ifade ile incelenen 93 firmanın 43’ü kredi kullanmamış, 36’sı kredi kullanmış 14’ü ise yanıt vermemiştir. Kredi kullanan 36 işletmelerin kredi türleri Çizelge 5.13.’de incelenmiştir.
Çizelge 5.13. İşletmelerin Aldığı Kredi Türleri
Kredi türleri Frekans* Oran(%)
Yatırım kredisi 6 15,8
İşletme kredisi 30 78,9
Tarım kredisi 1 2,6
Ticari kredi 1 2,6
Toplam 38 100,0
* Görüşülen işletmelerden 14’ü yanıt vermemiştir.
Kredi kullanan işletmeler, en fazla işletme kredisi kullanmaktadır (%78,9 ). Yatırım kredisi kullanma oranı %15,8, tarım kredisi ve ticari kredi kullanma oranı %2,6’dır. Tokat ilinde yapılan araştırmada ise işletmelerin %75’nin kredi kullanmadığı %25’nin kullandığı gözlenmiştir (Çinpolat, 2006).
İşletme kredisi; sanayi kuruluşlarının işletme sermayesi temini amacıyla alınan kredilerdir. Bu tür krediler ticari krediler içinde değerlendirilir. Yatırım kredisi; üretim yapacak işletmenin kuruluşunda sabit değerlerin alımı ve yapımı için açılan kredi türüdür. İşletmelerin fabrika, imalathane vb. yapımı için bu kredi türünü tercih ettiği söylenebilir. Tarım kredisi; ülke içindeki veya ülke dışındaki pazarlarda, pazarlanma imkanına sahip olan tarımsal ürünlerin üretimi için kullanılan kredidir. Ticari kredi; işletmenin mal ya da hizmet alımlarında, peşin ödeme yapmak yerine vadeli alış yapmaları nedeniyle satıcılar tarafından sağlanan kredi biçimidir (Anonim, 2012c). Kredi alma konusunda sorun yaşayanların oranı %12,9 sorun yaşamayanların oranı %66,7’dir. Yanıt vermeyenlerin oranı ise, %20,4’tür.
İşletmelerin istihdam giderlerinde sorun yaşama durumu ile istihdam giderleri arasındaki ilişki çizelge 5.14.’de incelenmiştir.
Çizelge 5.14. Yıllık İstihdam Giderleri İle İstihdam Giderlerinde Sorun Yaşama Durumu
İstihdam giderinde sorun yaşama durumu Yıllık
istihdam gideri (Türk Lirası)
Sorun yaşamayan Sorun yaşayan Toplam
Frekans Oran (%) Frekans Oran (%) Frekans* Oran (%) 10.000- 50.000 9 53 8 47 17 100 50.000- 100.000 25 81 6 19 31 100 100.000-200.000 10 50 10 50 20 100 200.000-1.000.000 7 58 5 42 12 100 1.000.000'dan fazla 10 100 0 0 10 100 Toplam 61 68 29 32 90 100
* Görüşülen işletmelerin 3’ü yanıt vermemiştir.
İşletmelerin %68’i istihdam giderinde sorun yaşamazken %32’si sorun yaşamaktadır. Yıllık istihdam gideri gruplara ayrıldığında ise, ilk sırada bulunan grubun %53’ü,
2.sıradakinin %81’i, 3.sıradakinin %50’si, 4.sıradakinin %58’i son sıradaki grubun ise tamamı istihdam giderinde sorun yaşamamaktadır.
5.6. Üretim Özellikleri
5.6.1. Üretim Teknolojileri
İşletmelerin üretim teknolojileri Şekil 5.6.’da görülmektedir.
Şekil 5.6. Üretim Teknolojisi Türü
Modern teknoloji kullananların oranı %70, geleneksel teknoloji kullananların oranı %30’dur.
Yapılan incelemede, işletmeler imalat için gerekli makinelerinin tamamına sahipse modern teknoloji kullanımı, değilse geleneksel teknoloji kullanımı olarak sınıflandırılmıştır.
Analizde, modern teknoloji kullanan işletme sayısı 65, geleneksel teknoloji kullanan işletme sayısı 28 olarak saptanmıştır.
Tokat ilinde yapılan araştırmada un ve unlu ürünler sanayisinde %91,7 modern teknoloji kullanıldığı saptanmıştır. Bunun nedeni Tokat’ta araştırmaya konu olan işletmelerin büyük çapta olmasıdır (Çinpolat, 2006).
5.6.2. Üretimlerin Artış Dönemleri
İşletmelerin, %75’i belli dönemlerde artışın olduğunu, %16’sı üretimin tüm yıl aynı olduğunu belirtirken, %9 yanıt vermemiştir.
70%
30%
modern teknoloji kullanımı
geleneksel teknoloji kullanımı
Üretimin artış gösterdiği dönemler ayrıntılı olarak incelenmiş sonuçlar Çizelge 5.15.’de gösterilmiştir.
Çizelge 5.15. Üretimlerin Artış Dönemleri
* Görüşülen işletmelerin 23’ü yanıt vermemiştir.
** İşletmeler birden fazla dönem belirttiği için toplam oran 100’den fazladır.
İşletmelerin üretiminin en çok kış aylarında (%74,3) arttığı görülmektedir. Ramazan ayında %21,4, yaz aylarında %11,4, bayramlarda %10,0 yılbaşında %8,6 ve kandillerde %7,1 üretimlerinin arttığı saptanmıştır.
Üretim en çok kış aylarında artış gösterirken, en az artışın ise kandil ve yılbaşlarında olduğu görülmektedir. Bu farklılığın sebebinin iklim farklılığından kaynaklandığı, soğuk havalarda un ve unlu ürünler daha çok tüketilmekte sıcak havalarda ise fazla tüketilmemekte olduğu söylenebilir. Özel günlerdeki artış ise, insanlar arasında un ve unlu ürün ikramı yapılmasından kaynaklandığı söylenebilir.
Dönemler Frekans* Oran(%)**
Bayram 7 10,0 Kış ayları 52 74,3 Kandiller 5 7,1 Yılbaşı 6 8,6 Yaz ayları 8 11,4 Ramazan 15 21,4
5.6.3. Üretim Planlaması
Üretim planlaması; günlük, haftalık, aylık ve yıllık üretim düzeylerinin önceden belirlenerek, buna uygun düzenli üretim yapılmasıdır.
İşletmelerin %77’si üretim planlaması yapmakta, %23’ü ise, üretim planlaması yapmamaktadır.
Dönemsel olarak üretiminde artış olan işletmelerin üretim planlaması yapma durumları Çizelge 5.16.’da incelenmiştir.
Çizelge 5.16. Dönemsel Üretim Artış Durumu İle Üretim Planlaması
Üretimde dönemsel artış olmadığını belirten işletmelerin %69,6‘sı üretim planlaması yapmazken %30,4’ü planlama yapmaktadır. Dönemsel artışın olduğunu belirtenlerin ise %7,1’i üretim planlaması yapmazken, %92,9’u ise planlama yapmaktadır.
Dönemsel artış olması durumunda da işletmelerin üretim planlaması yapması uygun olduğu söylenebilir. Özellikle rekabet ortamının fazla olması, çevre koşullarının da değişebileceği gibi durumlar göz önünde bulundurulduğunda üretim planlaması yapmamak işletmeler adına ciddi ekonomik kayıplara sebebiyet verme olasılığı vardır. İşletme yöneticilerinin eğitim durumlarının üretim planlaması yapma durumları Çizelge 5.17.’de incelenmiştir.
Dönemsel artış
Üretim planlaması
Planlama yok Planlama var Toplam
Frekans Oran(%) Frekans Oran(%) Frekans Oran(%)
Artış yok 16 69,6 7 30,4 23 100,0
Artış var 5 7,1 65 92,9 70 100,0
Çizelge 5.17. Yöneticinin Eğitim Durumu İle Üretim Planlaması Yapma Durumu
Eğitim durumu
Üretim planlama
Toplam
Planlama yok Planlama var
Frekans Oran(%) Frekans Oran(%) Frekans Oran(%)
Okuryazar 0 0,0 2 100,0 2 100,0 İlkokul 13 46,4 15 56,6 28 100,0 Ortaokul 1 11,1 8 88,9 9 100,0 Lise 8 26,7 22 73,3 30 100,0 Üniversite 1 4,2 23 95,8 24 100,0 Toplam 23 24,7 70 75,3 93 100,0
Üretim planlaması yapanlardan, okuryazar oranı (%100,0), ilkokul oranı (%56,6), ortaokul oranı (%88,9), lise oranı (73,3) ve üniversite oranı (%95,8) olarak saptanmıştır.
İşletmelerden üretim planlaması yapmayanların, okuryazar oranı (%0,0), ilkokul oranı (%46,4), ortaokul oranı (11,1), lise oranı (%26,7) ve üniversite oranı (%4,2) olduğu anlaşılmıştır.
Eğitim düzeyinin, üretim planlaması yapma konusunda hassasiyeti arttırdığı görülmektedir. Üretim planlaması yapan işletmelerin okuryazar olan 2 kişi dışındaki yöneticilerinin eğitim durumuna göre en yüksek sayı üniversite mezunlarında (%95,8) en azı ise ilkokul mezunlarındadır (%56,6).
5.6.4. Üretim Kapasiteleri
İşletmelerin faaliyet kollarına göre üretim kapasitelerinin en az, en çok, ortalama ve toplam miktarları Çizelge 5.18.’de incelenmiştir.
Üretim kapasiteleri hakkında sorulan soruya yanıt veren 52 fırın,10 pastane ve 27 diğer işletme olmak üzere toplam 89 işletmenin verileri kullanılmıştır.
Çizelge 5.18. İşletme Türlerine Göre Kuruluş Kapasite Miktarları
Üretim Kapasitesi Fırın (kg) Pastane (kg) Diğer (kg)
En az 400 80 100
En çok 6.000 1.300 2100
Ortalama 2.060 550 670
Toplam 107.120 5.500 18.090
* Görüşülen işletmelerden 4’ü cevap vermemiştir.
Kuruluş kapasitesi fırınlarda, en çok 6000 kg, en az 400 kg’dır. Pastanelerde en az 80 kg en çok 1300 kg, Diğer unlu ürün işletmelerinde ise, en az 100 kg en çok ise 2100 kg’dır. Toplam kapasite de ise fırınlar 107.120 kg, pastaneler 5500 kg, diğer un ve unlu ürünler ise 670 kg’dır. İşletmelerin Çizelge 5.19.’da fiili kapasite miktarları verilmiştir.
Çizelge 5.19. İşletme Türlerine Göre Fiili Kapasite Miktarları
Üretim Kapasitesi Fırın (kg) Pastane (kg) Diğer (kg)
En az 250 50 80
En çok 3600 1.000 1500
Ortalama 1.240 410 480
Toplam 64.480 4100 12.960
* Görüşülen işletmelerden 4’ü cevap vermemiştir.
Fiili kapasite çizelgesinde, fırınların en az 250 kg, pastaneler 50 kg, diğer un ve unlu ürün üretimi yapan firmalar ise 80 kg’dır.
Toplam fiili kapasitede ise fırınlarda 64.480 kg, pastanelerde 410 kg, diğer grubunda ise 480kg’dır.
İşletmelerin üretim kapasite kullanım oranları tam kapasite, kapasitenin yarısı ve altı, kapasitenin yarısından fazla şeklinde gruplandırılmıştır.
Analizde, görüşülen 93 işletmeden 4’ü cevap vermemiştir. Bu sebeple 89 işletmeye göre hazırlanmış, Şekil 5.7.’de gösterilmiştir.
Şekil 5.7. Üretim Kapasitesinin Kullanım Oranları
Her bir işletmenin kapasite kullanım oranı hesaplanmıştır. Genele bakıldığında kapasite kullanım oranının yaklaşık %62 olduğu görülmüştür.
1996 yılında Tekirdağ’da yapılan araştırmada un ve unlu ürün üreten firmaların kapasite kullanım oranları %38 çıkmıştır (Baltacı, 1996).
Ayrıca 1996 yılındaki Tekirdağ ilinin kapasite kullanım oranı 2011 yılında Kocaeli ilinin kapasite kullanım oranından çok düşüktür.
Tam kapasite üretim yapan işletmeler %19, üretim kapasitesinin yarısı ve altında üretim yapanlar %34, yarısının üzeride üretim yapanlar %47‘dir.
Kapasite kullanım oranlarının düşük olması maliyetleri arttırmaktadır. Bu nedenle işletmelerin yurt içi ve yurt dışında pazar alanları bulmak için de çaba göstermeleri atıl kapasite oranını azaltacaktır.
5.6.5. İşletme Büyüklüğünün Yeterliliği İle Tam Kapasite Üretim
İşletmelerin kapasite durumlarına işletme büyüklüğünün yeterli olup olmamasının ne kadar etkili olduğu incelenmiştir. Üretim kapasitesi hakkında bilgi veren 89 işletme sahibinin, işletmelerinin yeterli büyüklükte olup olmadığına dair düşünceleri ve fiili kapasiteleri ile üretim kapasitelerinin aynı olup olmaması durumu birlikte ele alınmış ve Khi-kare testi uygulanmıştır ( Çizelge 5.20.).
Çizelge 5.20. İşletme Büyüklüğü İle Fiili Kapasite Arasındaki İlişki
İşletmenin yeterli büyüklük sahipliği Fiili kapasite Toplam Üretim kap. ile
aynı Üretim kap. altında Frekans Oran (%) Frekans Oran (%) Frekans Oran (%) Yeterli değil 8 44,4 10 55,6 18 100,0 Yeterli 9 12,6 62 87,4 71 100,0 Toplam 17 19,1 72 80,9 89 100,0 P=0,002
Sonuç: P < 0,05 düzeyinde anlamlıdır. H0 hipotezi ret, H1 hipotezi kabul
edilmiştir.
H0: İşletme büyüklüğünün yeterliliği ile tam kapasite üretim arasında ilişki yoktur. (İki değişken birbirinden bağımsızdır.)
H1: İşletme büyüklüğünün yeterliliği ile tam kapasite üretim arasında ilişki vardır. (İki değişken bağımlıdır.)
İşletme büyüklüğünün yeterli olmadığını düşünen işletmelerin, %55,6’sı, yeterli olduğunu düşünenlerin ise %87,4’ü üretim kapasitesinin altında üretim yapmaktadır. Yine yeterli olduğunu düşünen işletmelerden %12,6 sı, yeterli olmadığını düşünenlerin ise %44,4’ü üretim kapasitesini tam olarak kullanmaktadırlar.
Yapılan Khi-kare analizine göre, işletme büyüklüğünün yeterliliği ile tam kapasite üretim arasında anlamlı bir ilişki olduğu tespit edilmiştir.
5.6.6. Hammadde Temini
İşletmelerin hammadde temin etme şekilleri Çizelge 5.21.’de incelenmiştir. Çizelge 5.21. İşletmelerin Hammadde Temin Özellikleri
Hammadde temini Frekans Oran (%)
İl içinden 23 24,7
İl dışından 57 61,3
İl içi ve İl dışından 13 14,0
Toplam 93 100,0
İşletmelerin hammadde temin özellikleri incelendiğinde yarısından fazlasının (%61,3) hammadde teminini il dışından karşıladığı görülmüştür. Türkiye’de un üretimi en fazla İç Anadolu ve Karadeniz bölgesi ile Trakya olduğu için il dışından temin oranı, il içinden temine göre oldukça fazladır.
Tokat ilinde yapılan bir araştırmada un ve unlu ürün işletmelerinin %62,87’si hammadde teminini il içinden gerçekleştirmektedir (Karkacıer, 2001).
İşletmelerin %76,3’ü hammadde temini sırasında bazı sorunlarla karşılaştıklarını, %23,7’si ise herhangi bir sorunla karşılaşmadıklarını bildirmişlerdir.
Görüşülen işletmelerden 71’i hammadde temininde sorun yaşarken 22 işletme ise herhangi bir sorun yaşamadığını ifade etmiştir. Karşılaşılan sorunlar 71 işletmeye göre düzenlenip, Çizelge 5.22.’de incelenmiştir.
Çizelge 5.22. Hammadde Temin Ederken Karşılaşılan Sorunlar
Hammadde sorunu Frekans Oran (%)*
Kalite yetersizliği 29 40,8
Miktar yetersizliği 5 7,0
Fiyat yüksekliği 63 88,7
* İşletmelerin çoğu bir seçenekten fazlasına olumlu yanıt verdiği için, toplam oran 100’den fazladır.
Hammadde fiyatının yüksekliğinin, işletmelerin en çok karşılaştığı sorun olduğu görülmektedir (%88,7). Hammaddenin kalite yetersizliği ikinci sırada (%40,8), ve miktar yetersizliği ise son sırada (%7,0) gelmektedir.
5.6.7. İşletmelerin Alt Sektör Durumu
İşletmelerin %80,6’sının alt sektörü vardır. %19,4’nün ise alt sektörü bulunmamaktadır. Bu durum Çizelge 5.23.’de incelenmiştir.
Çizelge 5.23. Alt Sektörler
Alt sektör Frekans* Oran(%)**
Ekmek imalatı 50 66,7
Pastaneler 12 16,0
Unlu ürün üretilen işyeri 28 37,3
Alt sektör diğer 10 13,3
* Görüşülen işletmelerden 18’i yanıt vermemiştir.
** İşletmelerin çoğu bir seçenekten fazlasına olumlu yanıt verdiği için, toplam oran 100’den fazladır.
İşletmelerin alt sektörleri incelendiğinde ekmek imalatı oranının en çok olduğu görülmektedir (%66,7). Unlu ürün üretilen işyeri %37,3, pastaneler %16,0, ve diğer alt sektörlerin (simit, yufka, börek) oranı %13,3’tür.
