T. Fikret'te felsefe ve eğitim sevgisi

SAYFA

2

( ? '

-CUMHURİYET

» • • •

OLAYLAR VE GÖRÜŞLER

[email protected]

T. Fikret’te Felsefe

Arslan KAYNARDAĞ

ve Eğitim Sevgisi-1

T

m im arlığım ve k al­ falığını kendisi yap­ m ıştır. B u evde d o ­ laşırken b ir p e n c e ­

re h em en ilgim izi çekiyor. B üyük şair, b ir m ağ ara ağzını andıran bu

yere “Sokrat’m Penceresi” adını verm iş. B iraz yaklaşıp bakınca b o ­ ğazı görüyorsunuz.

O dönem de İstanbul’daki b ir evin sevilen b ir köşesin e böyle b ir adın verilm esi, b u n u n d o stların a du y u ­ rulm ası gerçekten önem li b ir olay­ dır. B ö y le c e F ik r e t’in fe lse fe y e d u y d u ğ u sevginin güzel b ir k a n ı­ tıy la k arşılaşm ış oluyoruz.

T evfik Fikret, şiir yazarken, şiir üzerine düşünürken felsefeden de y ararlan ıy o rd u . B u n u n ö rn ek leri çoktur. Ö yle ki, kim i zam an dize­ lerinde filo z o f adlarını an m aktan h o şla n ır. G ü z e llik (H ü sn -ü A n ) b aşlık lı şiirinde bakın neler sö y lü ­ yor:

“ İnsanın önünde secdeye vardı­ ğı, kendinden geçtiği güzellik ne­ dir? Kuşkuya yer vermeyen bir ger­ çeğin ışığı mı? Yoksa yaradılışın sır­ larım bizden saklayan görünüşü mü? Bunu ben bilmiyorum, E fla­

tun (P laton) da, H egel de bümiyor.

Onlar ki aklı kılavuz edinerek ev­ rendeki her şeyi araştırmışlar, dü­ şünmüşler, düşüncenin en üst dü­ zeyine erişmişler. A m a konu güzel­ liğe gelince susm ak zorunda kal­ mışlar...” (1)

B aşka bir şiirinde yine P laton’un adını anarak “güzelliğin gerçekle­

rin gerçeği” o lduğuna değ in ir (2).

O y ıllard a T ü rk iy e ’de B atı d ü ­ şüncesinden etkilenen bir felsefe or­ tam ının oluşm aya b aşlad ığ ın a işa­ ret etm eliyiz.

Felsefe kitapları az da olsa yayım ­ lanıyor, felsefe yazıları yazılıyor, çeviriler yapılıyordu. G enç aydın­ ların evinde, B a tı’dan gelen felse­ fe kitapları az değildi.

Yalnız F ikret değil başka şairler

de şiirlerinde felsefe yapm aktan, felsefeye yer verm ekten hoşlanıyor­ lardı. A ncak bunlardan hiçbiri, “ay­

dınlanm a” fe lse fe sin in ö n em in i

onun k ad ar algılayam am ıştı. O, a y d ın lık ö z le m i iç in d e y d i. D ünya görüşünde, düşüncelerinde aydınlanm am oldu. Yaşadığı y ü z­ y ıldaki u m u tların özünü aydınlan­ m anın oluşturduğunu anlam ıştı (3). T evfik F ikret F ransızca b iliy o r­ du. G alatasaray L isesi’nde, R obert Kolej ’de öğretmenlik yaparken yurt- dışından getirilen kitapları izleyip g ö rm esi zo r olm adı.

Rıza Tevfik gibi felsefeci do stla­

rıy la yaptığı k o n u şm alar d a y arar­ lı oluyordu onun için. K ü ltü r d a ­ ğ arcığ ın a felsefe tarih in d en ep ey ­ ce şey aktarm ış, özellikle etik d e ­ ğ e rle rin ö n em in i k av ram ıştı. B u b akım dan Sokrates’e ruh ve kafa y a k ın lığ ı d u y m ası b a n a şaşırtıcı gelm edi. Kendisinin felsefeci oldu­ ğu n u söyleyem eyiz, am a şairliği ile b irlikte düşü n ü r kim liği ta şıd ı­ ğ ını rahatlıkla söyleyebiliriz. Ş iir­ leri b ir düşünürün şiirleridir. Yaz­ dığı şiirler, d ü şü n cey i y aym anın ve eğ itim in en güzel, en iyi araç­ larından biri olm uştur.

Felsefeye ve felsefeciye h er za­ m an saygı duydu. Yakın d ostu fel­ sefeci R ıza T ev fik ’le Zekâ b aşlık ­ lı şiirinde tatlı tatlı alay etti, am a onun b aşın a kö tü b ir olay gelince yap ılan hareketi kınadı.

O lay şu idi: R ıza T ev fik ’e dü­ şü n celerin i dile g etird iğ i k o n u ş­ m asından dolayı E d irn e’de hakaret etm işler, onu taşlam ışlar, yüzünü kan içinde bırakm ışlardı.

F ik ret bu n u duyunca, taşlananın

“ biricik filozofum uz” o ld u ğ u n u

söyleyerek “H akikat Yıldızı” şi­ irini yazdı ve şiirin sonunda şöyle dedi: “Kutsallaşan bu yüzde, kan­

sız bir nokta kalmıştı, zalimlerin görüp bulamadıkları o nokta H a­

k ikatin Y ıldızı gibi parlıyordu.” E d eb iy atım ızd a ö nem li b ir y e ­ n ilik akım ına adını veren Servet-i

F ünun dergisinin yayın sorum lusu uzu n ca b ir süre T evfik F ikret idi. D ergide, ed eb iy atçıların y anında d ü şünürlerin, felsefecilerin y a z ı­ larının da yer alm asını istedi. Ö r­ neğin felsefeci ve eleştirm en Ah­

m et Şuayip’in yazıları o rad a çıktı.

A h m et Şuayip yazılarını k itap laş­ tırm ak istediğinde onu özendirdi

(

4

Fikret şiirlerinde çeşitli felsefe­ lerin yan ın d a tarih felsefesi ve din felsefesi de yapm ış, onlarla ilgili kavram lan sorgulamaktan çekinme­ m iştir. Toplum un birey, devlet, ta ­ rih ve din anlayışına karşı çıkm ış, egem en sınıfa başkaldırm ıştım

Tarih-i K adim (eskiçağ) b a şlık ­ lı şiirinde tarihi b ir yanıyla filo z o ­ fa, b ir yanıyla da vahşi b ir hayva­ n a benzetir ve son dizelerinde şöy­ le der:

“Bu dünyada zorbalık olmadan da yaşanabilir. Ağalık ve kölelik or­ tadan kaldırılmalıdır. N e tapan ol­ m alıdır ne de tapdan...”

H ep ak ıld an ve b ilim d en yana o ld u ğ u için y ö n tem sel şü p h en in önem ine işaret eder.

D escartes’ın d ed iğ i g ibi “Akıl şüpheyi bir yöntem olarak kullanır­ sa aydınlığa ulaşır: Şüphe nura doğ­ ru koşm aktır”.

D in anlayışına gelince, b u ko n u ­ daki eleştirel tavrı hem en göze çar­ par. D inleri, b u arada İslam lığı da eleştirir. A m a dinsiz değildir; ya­

şam ak d in i’dir onunki (5). “Doğaya taptığını, kitabının do­ ğanın kitabı olduğunu” söyler. “İyi ve kötü ne varsa, nedeni insandır. İnsanın düşünerek hareket etmesi gerekir. Özgürlüğü kutsal saymak da bir ibadettir.”

Ö zgürlüğü, kendi k işiliğ in in te ­ m el öğesi olarak nitelendirir. “Bo­

yun eğmek, kölelikten de ağır bir yüktür onun için. Düşüncesi özgür, kültürü özgür, vicdanı özgür bir şa­ irdir.” Yalnız kendisinin değil, b ü ­

tün toplum un özgürlüğe kavuşm a­ sını hep beklem iştir: Ö zgürlük g e­ lecek, yeni ve tem iz b ir k u şak her şeye egem en olacaktır.

1908’de b ek len en in geldiği sa­ nıldı. O ysa M eşrutiyet, çetin ahlak sorunlarını da birlikte getirm işti. B irço k kim se b u so ru n lar içinde kirlen ip d u ru rk en Fikret, h e r z a ­ m anki gibi te rtem iz kaldı ve büyük insanlık um uduna doğru yönelm e­ yi sürdürdü. “Bu yönelm e”, Ah­

met Hamdi Tanpınar’ ın dediği gi­

bi “onun yaşamının yüksek ve in­

sancıl bir deneyim haline” g elm e­

sini sağladı (6).

İnsana, insanlığa, özellikle genç­ liğe hep inandı. O nun gözünde b ü ­ tü n insanlar önem liydi, am a g en ç­ liğin ayrı b ir yeri vardı. G ençleri,

“yannın devrim ordusunda çarpı­ şacak, yarınki sağlıldı toplumu ku­ racak kahramanlar” olarak g ö rü ­

yordu (7). “Işık arayan toplumun

gelecekteki elektrikçisi gençlik ola­ caktı” (8). “Bugünkü adımlar ya­ rım hazırlıyordu, gençliğin genişçe bir adım atması toplumu kurtarma­ ya yetecekti” (9).

Ö ğlunu öğrenim için yurtdışına gönderirken on a şöyle seslenm iş­ ti: “Durduğun yerde kalma; sıçra,

atıl. Bir ışık kervanı bul, ona katd. Düşünce evrenini gez dolaş. Sanat, bilim, cesaret, um ut ne bulursan yanma al. Çünkü hepsi bu yurda ge­ reklidir. Özellikle bol bol ışık kucak­ la getir. Düşm ek etrafı görmemek­ tendir” (10).

F erda (yarın, gelecek) şiiri, b a ş­ tan sona gençliğe seslenişin coşkun ve yüceltici içeriğiyle doludur. Fik­ ret orada gençliğe önce şöyle der:

“Yarınlar senin, devrim senin, ye­ nilikler hep senin, her şey senin.”

G ençlik için nice övgüleri böyle sürüp giderken b ir y er gelir, söy­ leyişinde ilginç b ir değişm e olur, şöyle konuşm aya başlar:

“Yaıınlar senin dedim, beni alkış­ ladın. Hayır yarınlar senin değil­ dir, sana emanettir. Emaneti iyi de­ ğerlendir, çünkü yarınlar senden de hesap soracaktır. Şunu unutma ki sen kasırgalarla sarsılan bir ku­ şağın oğlusun. Yükselmelisin, al­ nın göklere değmeli. İnsan öyle bir varlıktır ki yükselm eye doymaz.

Uğraş, didin, düşün, ara, bul, koş, atıl, bağır. D urm ak zam anı çoktan geçti, şimdi çalışm ak zam anıdır”

ve h em en şu sözleri ekler: “Vatan

tembellerin değil, çalışan insanların om zunda yükselir.”

Y ukarıda da d eğinm iştim , F ik­ r e t ’in ü z e rin d e ö n em le d u rd u ğ u kavram lardan biri “yaşamak” kav­ ram ıdır. Y aşam ın anlam ım , ne g i­ bi sorunlar içerdiğini düşünür ve şi­ irlerinde sıkça dile getirir. O n a gö­ re y aşam “savaşma, uğraşıp çalış­

m a” dem ektir. D olayısıyla dertler­

le doludur, insan yılm am alı, en bü­ y ü k zevki b u savaşta ü stü n lü k ve u tk u kazan m ak ta aram alıdır.

Y ukarıdaki düşünceler bize Dar- w in ’i ve N ietzsche’yi çağrıştırıyor

OD.

K onuyu yarınki yazım da sonlan- dıracağım .

(1) Bu inceleme yazısında T. Fik­ ret ’in şiirlerinden yaptığım alıntıla­ rı düzyazıya çevirmenin daha uy­ gun olacağını düşündüm.

(2) Zekâ başlıklı şiirine bakınız. (3) Sabah Olursa şiirine bakınız. (4) Ahmet Şuayip, Hayat ve Kitap­ ları adıyla yayımladığı yapıtında T. Fikret ’e teşekkür etmekte, ondan saygı ile söz etmektedir.

(5) Niyazi Berkes bu düşünceleri “deizm ” olarak nitelendiriyor. Ben de bu değerlendirmeye katılıyorum. Deizm, yaratıcı Tanrı ’yı kabul eder, dinlerin Tanrı ’sına karşı çıkar. (N. Berkes, Türkiye’de Çağdaşlaşma, İstanbul, 379 s.)

(6) Ahmet Hamdi Tanpınar, Ede­ biyat Üzerine Makaleler, İstanbul, 1969,290 s.

(7) Haluk ’un Vedaı şiirine bakınız. (8) T. Fikret ’in Promete şiirinden. (9) Haluk ’un Vedaı şiirine bakınız. (10) Haluk ’un Vedaı şiirine bakı­ nız.

(11) O yıllarda D arw in’le ilgili ilk kitabımız yayımlanıyordu. N i­ etzsche ’nin çarpıcı düşünceleri de aydınlarımızın ilgisini çekmeye baş­ lamıştı. Bu filo z o f baklandaki ilk ki­ tabımız yine o yıllarda yayım lan­ mıştır.

Tevfik Fikret’te Felsefe ve

Arslan KAYNARDAĞ

T

verilen büyük önem açıkça görülmektedir. Tekil insan manzarala­

rının ele alınışında olduğu gibi kav­ ramsal yaklaşımda da bu iyice bel­

lidir. Öyle ki inşam “tanrılaştıran’’ dizeleri vardır. “Evrenin ruhu in­

sandır” ve onu kutsamamızı (tak­

dis etmemizi) ister (12).

Şiirin eğitimdeki önemini çok iyi bilmektedir Fikret. Yazgıya (ka­ dere) razı olmanın, az şeyle yetin­ menin, miskinliğin, insanların ru­ huna ikinci bir doğa gibi yerleşti­ ği o günlerin ortamında, yükselme, ilerleme isteği uyandıracak, ka­ ramsarlığı yok edecek, çağdaş de­ ğerleri sevdirecek şiirler yazması bu bilinçten kaynaklanır.

İşe çocuklarla başlamanın öne­ mini anlamıştır. Bizde çocuklar için şiir yazmayı başlatan odur (13). Bu tür şiirlerini “Şermin” adındaki kitabında toplar.

Başta Galatasaray Lisesi olmak üzere değişik okullarda öğretmen­ lik yapmıştır. Bir de okul kurma gi­ rişimi vardır (14).

Galatasaray Lisesi için yazdığı şiirde orayı sevgi ve saygı dolu di­ zeleriyle yüceltir. Batı’daki düşün­ ce çevrenine (ufkuna) açılan ilk pencerenin Galatasaray Lisesi ol­ duğunu vurgular. Yeni ve laik okul­

ların açıldığını gördükçe mutlu olur. Kandilli Kız Lisesi’nin açıl­ masına çok sevinmiştir. Bir şiir de onun için yazar; oradaki öğrenci­ lerin yarının anaları olacağını dü­ şünerek “En bahtsız millet, kadın­

larını okutmayan millettir” der.

Herkesin, özellikle kadınların oku­ tulmasını ister.

Haşan Âli Yücel’in dediği gibi, “Meşrutiyet döneminde, Harbiye, Tıbbiye, Mülkiye okullarında özgür­ lük dersinin gerçek öğretmeni Fik­ ret olmuştur. Gençlikte özgürlük sevdasını Namık Kemal başlatmış­ tır, ama yaşatan Tevfik Fikret’tir”.

M utlu yüzyılın gelecekte değil 1300 yıl öncede olduğuna inanan­ ların çoğunlukta bulunduğu bir za­ manda, onun, çağdaşlaşma isteği­ nin uyanmasındaki etkisi büyük­ tür (15). Tanzimat’la başlayan ay­ dınlanma hareketine yepyeni ve güçlü bir ses getirmiştir. Bu ses kısa zamanda yığınların malı ol­ muş, bir bakıma Cumhuriyeti ha­ zırlamıştır.

Mustafa Kemal, onun birçok şi­

irini ezbere bilirdi. Gençlerin ara­ sında olduğu bir gün Ferda (yarın, gelecek) şiirini baştan sona söyle­ mişti (16). “Fikri hür, irfanı hür,

vicdanı hür bir gençlik” Mustafa

Kemal’in de özlemiydi.

Okullar için marş sözleri yaz­ mıştır Tevfik Fikret. Darülfünun

(üniversite) Marşı için yazdığı söz­ lerle “Cehl ölmeli, zıılm ölmeli, hak

bulmak kuvvet / Hakkın yüzü gül­ dükçe gülümser beşeriyet (insan­ lık)” demektedir (17).

Darülmuallim (öğretmen oku­ lu) marşının sözleri de onundur.

“Bilim ışıklarıyla donanmış düşün­ ce ordusuyuz” diye başlayan bu

marş, “öğretmenlerin, bilgisizliği,

karanhğı yıkıp geçeceğini, bilime hiz­ met edeceğini” vurgulamaktadır.

Tevfik Fikret’in kişiliğini oluş­ turan düşünce dünyasında bilim, eğitim, hukuk, doğruluk, özellik­ le de özgürlük özlemi, aydınlık öz­ lemiyle hep yan yanadır. Bunlar toplumun da özlemi olmuş ve bu özlem günümüze kadar sürüp gel­ miştir.

★★★

2000 yılı Tevfik Fikret’in ölümü­ nün seksen beşinci yılıydı. Değer­ li tarihçi Prof. Zeki Arükan bu yıl­ dönümünü değerlendirmek için 25 Ekim’de İzmir’de Ege Üniversite- si’nde bir sempozyum düzenledi. İlgiyle izlenen bildiriler sunuldu sempozyuma. Felsefeci Prof. Ah­

met Arslan’ın iyi bir inceleme ve

katkı olan bildirisi “Tevfik Fikret

ve Din” başlığını taşıyordu.

İstanbul’da Türkiye Yazarlar Sen­ dikası, 16-17 Aralık günleri Gala­ tasaray Lisesi’nde, Tevfik Fikret için konuşmalar düzenledi. Edebi­ yatçı, tarihçi, felsefeci 15 konuş­ macı katıldı. Felsefeci olarak Prof.

Bedia Akarsu ile Prof. Betül Ço- tuksöken konuştu. Fikret’in şiir

dünyasındaki aydınlanmam içeri­ ğe Akarsu değindi. Çotuksöken,

“Tarih-i Kadim’e Göre Tevfik Fik­ ret ve Tarih” başlıklı bir konuşma

yaptı. Konuşmasında, “insana ve

onunla ilgili bilgiye şairin, tarihçi­ nin, felsefecinin nasıl baktıkların­ dan” söz etti. Bunu yaparken He- gel’in tarih felsefesine gönderme­

lerde bulundu.

İzmir ve İstanbul ’daki bu konuş­ ma ve bildirilerin gecikmeden ya­ yımlanmasını bekliyoruz.

(12) Gökten Yere başlıklı şiire ba­ lanız.

(13) Tevfik Fikret, çocuklar için yazdığı şiirleri Şermin adındaki ki­ tabında toplamıştır. Haluk’un Def- teri’ndeki kimi şiirleri de çocuklar için yazılmış şiirler arasında değer­ lendirebiliriz.

(14) Tevfik Fikret’in “Yeni Mek­ tep” adıyla özel okul kurma düşün­

cesi vardır. Çağdaş eğitim ilkeleri­ nin uygulama alanı olmasını istedi­ ği böyle bir okul için “Tariftaame” bile yazmıştı. Bu tasan para sorunu yüzünden gerçekleşemedi.

(15) Haşan Âli Yücel’in Müte­

fekkir Bir Şair adlı yazısına bakı­

nız. Hayat (dergi), 1929.

(16) Ragıp Şevki, Atatürk ve Fik­ ret, Yanmay (dergi), 1938.

(17) Güfte başlıklı şiire bakınız.

Şiirin üstündeki notta “Darülfiinun

Marşı” için yazıldığı belirtilmiştir.