Ankara Üniv Vet Fak Derg. 49, 31-34. 2002
Şanlıurfa yöresinde yetiştirilen İyesi koyunlarına ait bazı
hematolojik değerler
Arzu YİeİTı,
Mehmet İRİADAMı,
Vedat SA(iMANLlGİl},
Bahri EMRE
3i I(ırıkka\c Üniversitesi. Veteriner Fakültesi. Fizyoloji Anabilim Dalı. Kırıkkale; 'Harran Üniversitesi. Veteriner Fakültesi.
Fizyoloji Anabilim Dalı. Şanlıurfa; ) Ankara Üniversitesi. Veteriner Fakültesi. Fizyoloji Anabilim Dalı. Ankara
Özet: Bu ara~tırma Şanlıurfa yöresinde yeti~tirilen Ivesi koyunlarının bazı kan değerlerini belirlemek amacıyla yapıldı. \!lateryal olarak 1-4 ya''ıları arasında. LO? Iyesi ırkı koyun kullanıldı. Hayvanlar ya~ gruplarına ayrılarak kan alındı. Alınan kan örneklerinde alyuvar ve akyu'ar sayısı. hemoglobin miktarı. hematokrit değer. sedimentasyon hızı 'C akyııvar tiplerinin yıizde oranları saptandı. Ayrıca. alyuvar sayısı. hemoglobin miktarı ve hematokrit değer kullanılarak ortalama alyu\ar hacmi 10AH). onalilm.1 alyuvar hemoglobini (OAHb) ve ortalama alyuvar hemoglobin deri~imleri (OI\HbD) hesaplandı. Ya~ grupları arasındakı ıstatistıksel farklılık One- Way ANOW A ve Duncan testi ilc değerlendirildi. Ivesi koyunları için belirlenen kan değerlerıniıı. HamdMıi. Tuj ve \!lorkaraman koyunlarımn kan değerlerinden bazılarına benzerlik gösterdiği tespit edildi. Ayrıca. bu ırkın erkeklerinde akyııvar sayısımn ya~ın ilerlemesi ilc birlikte azaldığı gözlemlendi.
Anahtar kelimeler: Alyuvar. hemoglobin. Ivesi. koyun. OAII
Some haematological
values in Awassi sheep hreeding in Şanlıurfa
area
Summary: This study was eonducted to examine the some basic haematological parameters of Awassi shcep located in ŞanlıurLı region. The in'estigation was carried out on LO? healthy Awassi sheep aged hetween i-4 years old. Bload samples obtained from the animals. scparated according to age groups. were analysed for leukocyıe (WBC) and erythrocyıe (RBC) eoıınl.s. haemogJ,)bin concentration. haematocrit values (PCV). sedimentation rates and percentages of leukoeyte types. Mean corpuscular '01u11le iMCV). mean corpuscular haemoglobin (MCH) and mean corpuscular haemoglobin eoncenıraıion (MeilC) were a!.SD ealculatd from the values of RBC, PCV and haemoglobin. Different age groups were assessed by analysis of varıance (One-Way ANOWA) and Dunean's mulıiple range test. These results indieate that blood parameters of Awassi sheep are simılar to the some of blood parameters of Hamdani. Tuj and Morkaraman sheep. Beside this. leukoeyte numbers deereased in parallel wıth increilscd age of miilc /, wassi sheep.
Ke~" words: Awassi. erythrocyıe. haemoglobin. MCV. sheep
Giriş
Türkiye değişik coğrafi yapı ve farklı iklim ko-~ullarına sahip çeşitli bölgelerden meydana gelmiştir. Do-layısıyla. o bölgenin koşullarına uygun koyun ırkıarı ye-tiştirilmektedir. Ivesi. özellikle Güneydoğu Anadolu' da ycıişen ve Arap koyulltı olarak da hilinen bir koyun
11'-kıdır. Türkiye' deki koyun sayısının yaklaşık %4 'ünü oluşturmaktadır. Adaptasyon yeteneği yüksek bir ırk ol-duğundan soğuk kara iklimine sahip olan yerlerde bile başarı ilc yetiştirilebilmektc olup, bu yüzden geniş bir ya-yılını alanına sahip bulunmaktadır. Şanlıurfa, Hatay, Mar-din ve Gaziantep'tc yaygın olarak bulunan bu ırkın özel-likle süt Veriminin iyi olduğu bilinmektedir (1).
Hayvanlarda kan tablosu cinsiyete, yaşa ve çcvre ko~uIIarına göre değişiklikler göstermektedir (5,6). lrka iizcl anatomik, fizyolojik ve biyokimyasal özelliklerin ve dcğerlerin bilinmesi bu verilerde meydana gelebilecek değişiklikleri saptamak açısından önemlidir. Bu nedenle değişik ko/un ırkıarındaki kan değerlerini belirlemek için hir çok araştırma (2-4,7.9) yapılmıştır.
Jelinek ve ark. (7), Merinosların kan tablosu ilc il-gili yaptıkları araştırmada ortalama alyuvar sayısını mm)'te 6.5- 10.1 milyon. hemoglobin miktarını
iO1.1-i2 1.3 g/l, hematokrit değeri 17012.37, ortalama akyuvar sayısını mm"te 4.9X-9.93xIO'. akyuvarIarın yüzde oran-larını da 25.8-60.5 nötrofil, 0.X-X.7 eo/inofi!. 0-0.33 ha-zofil, 30.3-71.2 lenI'osit ve 4-4.5 monosit olarak tespit et-mişler, OAHbD'yi %29.97-14.22, OAHh'yi i i. 17- 1661 pg, OAH'yi ise 35.01-55.37 Il) olarak hesaplamışlardır.
Hawkey ve ark. (6), Mouflon koyunları ilc yap-tıkları bir çalışmada yaş, cinsiyet ve mevsimin kan de-ğerlerine etkilerini incelemişıCı'; alyııvar sayısının.
he-moglobin miktarının ve akyuvar sayısının 6 aylık olana değin arttığını, 6 aydan sonra ise alyuvar sayısı vc he-moglobin miktarı değişmezken, akyuvar sayısının azal-dığını; 3 aya kadar nötrofil. 3- i8 ayarasında da lenfosit yüzdesinin fa::la olduğunu bildirmişlerdir. Bunun yanı
sıra. laktasyon ve gebelik döneminde alyııvar sayısının azaldığını, OAH'nin düştüğünü, ayrıca dişilerde
he-32 Arzu Yi~it - Mehmet lriadam - Vedat Sa~manlıgiı - Bahri Emre
moglobin, hematokrit ve OAH'nin erkeklerden daha düşük olduğunu gözlemlemişlerdir.
Koyunlarda yapılan bir başka araştırmada (9) da ya~la birlikte alyuvar sayısının azaldığı, akyuvar sayısının ise ya~ ve cinsiyetten etkilenmediği bildirilınektedir.
Yerli koyun ırkıarının da kan değerleri birçok ara~-tırmacı tarafından çalışılmı~ olup, bu araştırmalarda Eksen ve ark. (4), 2-4 yaşlarında Hamdani koyunları, Çe-lebi ve Uzun (3), 1.5-2 ya~larında Tuj ve Morkaraman koyunları, Belge ve ark. (2) ise Karagül koyunlarını kul-Ianmışlardır. Bu koyunlara aİt kan değerleri Tablo 1'de verilmiştir.
Yukarıda da bildirildiği gibi, yurdumuzdaki yerli koyun ırkıarının kan değerlerini belirleyen çeşitli araş-tırmalar olmasına kar~ın, Şanlıurfa yöresinde yeti~en Ivesi koyunlarının kan değerlerine ilişkin bir saha ta-ramasının yapılmamı~ olması bizi bu konuda çalışmaya yöneltmiştir. Yapılan bu araştırma ile lvesi koyunlarının kan değerlerinin belirlenmesiyle daha sonra yapılaeak olan çalışmalara yardımcı olunması amaçlanmıştır.
Materyal ve Metot
Araştırmada, Şanlıurfa ili ve çevre köylerinden L 2, 3 ve 4 yaşlarında sırasıyla 36, 24, 17 ve 6 dişi koyundan ve her yaş grubuna ait 6 erkek koyundan olmak üzere top-lam ıo? sağlıklı hayvandan heparinli tüplere kan alll'ldı. Alınan kan örneklerinde; alyuvar ve akyuvar sayımı he-masitometrik, hemoglobin miktarı spektrofotometrik, he-matokrit değer mikrohematokrit yöntemle. sedimentasyon hızı Westergreen yöntemi ile belirlendi. LenI'osil. nötrofiL, monosit, eazinofil ve bazofil yüzde oranlarına May Grün-wald-Giemsa karışık boyama yöntemi ile boyanmış kan frotİlerinde bakıldı. Ayrıca, ortalama alyuvar hacmi (OAH), ortalama alyuvar hemoglobini (OAHb) ve
or-talama alyuvarhemoglobin derişimIeri (OAHbD)
he-saplandı (8,1 i). Erkek ve dişi yaş grupları arasındaki is-tatistiksel hesaplamalar SPSS 6.1 bilgisayar programında One- Way ANOW A ve Duncan testi ile yapıldı.
Bulgular
Şanlıurfa yöresinde yetiştİrilen lvesi ırkı koyunlar-dan alınan kan örneklerinde saptanan hemaıolojik
bul-Tablo i. Ba!.! yerli ırk di~i (D) ve erkek (E) koyunlara ait kan de~erlcri. Table i.Hemawlogical values in same female (D) and male (E) domestic sheep.
Alyuvar sayısı iO"/mm' Akyuvar sayısı iO'/mm' Hrmoglobin g/iOOml Hcmatokrit % Sed imcntasyon mm/saat. dik OAII p' OAHb pg OAHbD Lcnfosit Ci(; \'ötrofi! % Monosıı % EO!.inofil Bazafi! % Eksen ve ark. 1992 Hamdani koyunları 13.77:t0.24 D 9.73:tO.20 E 5.55:t0.19 D 4.RO:t0.15 E i3.53:tO.29 D i2.12:t0.36 E 4 1.4
ı
:t0.R6 D 38.i4:tO.69 E O.95:tO.04 D O.99:t0.03 E 5360:t I.R6 D 49.20:t 1.53 E 39.00:t 1.79 D 44.()():ti. i8 E 4.60:tO.9R D 4.40:ti.ORE 2.80:tO.58 D 2.40:tO.52 E Belge ve ark. 1997 Karagül koyunları 9.20:tO.99 6.il:t 1.05 i0.64:t0.46 3 1.67:t 1.45 O.80:t0.16 54.40:t6.53 34.40:t5.4 i 4.20:t2.32 6.60:t i .ROo.
i0:tO.30 Çelebi ve Uzun. 2000 Tuj koyunları 9.40:ti.ıo
D ii.49:t 125 E 7.93:t2.06 D 7.03:t2.02 E 12.22:t1.93 D 12.26:tO.92 E 36.68:t6.23 D 30.9i:t3.94 E O.87:t0.38 D 0.89:tO.50 E 3668:t6.23 D 30.91:t3.94 E i3.ı
2:t2.65 D iO.89:t 1.07 E 34.94:t7.41 D :5.2R:t3.01 E 65.0:t9.65 D 52.0:t9.33 E 30.0:ti0.6 D 42.0:t9.09 E 3.0!:t1.45 D 3.0:t 1.09 E 2.0:t 1.5 D 3.0:t 1.87 E O.6:tO.70 D 0.4:t0.45 E Çelebi ve Czıın. 2000Markaraman koyu nıarı
8.46:tO.69 D I0.44:t117 E 629:t1.91 D I'dl:t193 E i i .(ı9:t 1.39 D 12.78:tI.O] E 32.50:t3.36 D 34.80:t3.55 E O.85:t033 D OR8:tO.30 E 3R.7i:t6.68 D 33AR:t3.50 E 14.06::t2.20 D 12.31::t1.33 E 36.62:t5.60 D 36.93:t2.72 E 58.0::tS93 D 41.0::t3.05 E 350::tI05 D 4').O::t7.XI E 4.0:2::t210 D 40:t 1.52 E 3.0:t1.64 D 6.0:t3.21 E O.6:tO.X6 D O.3::tO.57E
Ankara Üniv Yel Fak Derg, 49, 2002 33
gular ve bulunan değerler arasındaki fark Tablo 2'de ve-rilmektedir. Bu veriler incelendiğinde akyuvar sayısının erkeklerde yaşın ilerlemesine bağlı olarak azaldığı be-lirlen:ı1İşlir (p<O.OS).
Diğer kan değerleri arasında istatistiksel açıdan an-lamlı hir farklılık bulunamamıştır.
Tartışma ve Sonuç
Hayvanlarda kan değerlerinin ırk, cinsiyet ve yaşa göre c!eğişiklikler gösterdiği hildirilmektedir (5,6,10). Bu değişimi ortaya koymak amacıyla yerli koyun ırkıarında yapılmış araştırmaların (2-4) sonuçları Tablo i 'de ve-rilmiştir. Tuj ve Morkaraman koyunlarına aİt kan de-ğerlerini belirleyen çalışmada (3) i,S-2 yaşındaki, Ham-dani koyunlarının kan değerlerini helirleyen çalışmada (4) ise 2-4 yaşındaki koyunlar kullanılmış olup, Karagül koyunları ile yapılan çalışmada (2) yaş ile ilgili bir bilgi verilım:mişıir. Bu yüzden, 1-4 yaşları arasındaki tvesi ko-yunlarının kan değerlerini belirlemek için yapılan bu araştırmada, i-2 yaş grubundan elde edilen sonuçlar Tuj ve Morkaraman, 2-4 yaş grubundan elde edilen sonuçlar
Tahlo 2. Ivesı koyunlarına ait bazı kan de~erleri. Tahle 2. Some hematological values in Awassi sheep.
ise Hamdani koyunlarına ait değerler ile karşılaştırıl-mıştır. Buna göre, 1-2 yaşlarındaki dişi ve erkeklerin al-yuvar sayılarının aynı yaştaki Morkaraman ve Tuj ko-yunlarına henzerlik gösterdiği, 2-4 yaşındaki erkek tvesi koyunlarının alyuvar sayılarının Hamdani koyunlarının erkeklerinin alyuvar sayılarına yakın ve dişilerin alyuvar sayılarının ise dişi Hamdani koyunlarının alyuvar sa-yılarından daha düşük olduğu gözlemlenmiştir. tvesi ko-yunlarında akyuvar sayısı, diğer koyun ırkıanndan daha yüksek, hemoglobin ve hematokrit değerlerin ise daha düşük olduğu belirlenmiştir. Dişi koyunlardaki akyuvar sayılarının istatistiksel bir önem göstermemesine rağmen, yaşa bağlı olarak azaldığı, erkeklerde ise hu azalmanın daha belirgin ve istatistiksel yönden de önemli olduğu (p<O.OS) tespit edilmiştir. Yaşla ilgili olarak akyuvar sa-yısında görülen azalmanın, lenfosit sayısındaki azalmaya bağlı olduğu bildirilmektedir (5). Aynca. hu sonuçlar 6 aydan sonra akyuvar sayısının azaldığını bildiren Hawkey ve ark. (6)'nın hildirimleriyle uyum içerisinde iken, ak-yuvar sayısının yaş ve cinsiyetten etkilenmcdiğini bil-diren Oduye (9) tarafından elde edilen hulgular ile
çe-iyaş 2 yaş 3 yaş 4 yaş De~i~im sınırları
[) n=36 D n=24 D n=17 D n=6 Min-max
En=6 E n=6 En=6 En=6
Alyuvar D 8.33:t3.38 8.66:t2.77 7.78:t3.33 7.34:t2.93 4.89-13.ll7
tO(,lmn) E 7.97:t2.24 8.45:t2.0 8.55:t2.0 8.28:t 1.3
ı
6.97-9.59Akyuvlr D i 1.2S:tO.40 iO.38:tO.53 iO.02:tO.50 9.12:t 1.ll7 4.3-16.7
ı
O'/mlıı' E 12.33:tO.80 d 9.73:tO.94 c 9.37:tO.i2 b 7.7 :tO.20 a 7.7-12.34Hb D 9.24:tO.3i 8.46:tO.34 8.96:t 0.49 7. 96:t0.4 7 S04-1 ~9S
gl i00111 E 8.67:t0.32 8.47:tO.39 S.9S:tO.
ı
3 8.S7:tO.22 7.8S-IOO4Hematokriı D 25.44:tO.76 26.20:tO.77 26.33:tO.99 24.4 :t 1.12 ı60-43.0
% E 22.25:t2.56 24.33:tO.33 26.5 :tO.50 26 :t2.0 iS.O-28.0
SedimASo e~ik. D 20.11:tL.29 20.52:t 1.30 19.8 :t2.02 22.6 :t4.93 7.0-40.0
mmlsa,I( E 26.2S:t4. i i 2 1.0 :t2.64 25.0 :t2.IO 3 1.5 :t3.5 16.0-3S.0
OAH D 31.76:t L.09 31.76:t 1.44 34.98:t 1.43 34.63:t3.20 2 L.05-S136
fJ' E 30.89:t2.l5 31.42:t4.52 28.68:t3.65 32.59:t 7.57 25.02-40.17
OAHb D i i.60:tO.53 iO.89:t 1.03 iL.91:tO.62 iL.15:tO.82 672- 18.45
pg E 12.\ 0:tO.44
ı
L.52:t1.41 iO.62:tO.29 iO.66:t L.95 8.71-13.24OAHbD D 33.71:tL.16 32.81:t 1.07 33.85:t0.90 32.65:t 1.57 19.32-5605 (~(. E 39.62:t3.09 34.83:t2.0 33.91:t0.13 33.09:t i.70 31.39-43.52 Lenfosiı D 5 L.80:t L.02 50.66:t2.3 49 .62:t i. 77 4S.75:t2.51 25.0-69.0 % E 53.0 :t1.15 53.0 :t2.0 5
ı
.50:t 1.50 4S.0 :t2.48 42.0-55.0 Nötrofil D 37.74:tL.93 4ı
.54:t2.2 i 42.94:t2.49 40.8 :t0.86 160-62.0 'Jr E 43.25:t3.01 39.66:t 1.20 40.0 :t2.0 41.0 :t 1.56 3S.0-5ı.o
Monosiı D 3.76:tO. 17 3.29:tO. i9 3.19:tO.2
ı
3.04:t0.24 ı.O-5.0Gir E 3.5 :tO.28 3.33:t0.33 3.0 :t0.15 3.5 :tO.50 3.0-4.0
Eozinofil D 4.40:t0.48 4.58:tO.40 4.94:tO.69 4.0 :t0.32 1.0-12.0
% E 4.5 :tO.64 4.0 :tO.58 3.50:tO.50 4.0 :t 1.00 3.0-60
Bazofil D O.23:tO.ll7 O.29:tO.09 O.18:t0.10 0.60:tO.24 0- \ .0
Gir E 0.5 :tO.28 O.33:t0. i3 0.5 :tO. i5 O.33:t0. 12 0-i.0
34 Arzu Yiğit - Mehmet Iriadam - Yedat Sağmanlıgil - Bahri Enıre
lişmektedir. Kan yuvarlarının çökme hızı koyunlarda çok yavaş olduğundan, sedimentasyon araçlarının 45 derece eğimle tutulması gerektiği hildirilmekte olup (8,12)
araş-tırmamızda da sedimentasyon hızı bu şekilde
he-Iırlenmiştir. Ancak, yerli ırklar ilc yapılan diğer ça-lışmalarda (2-4) sedimentasyon sehpası dik (90 derece) tutulduğu için elde edilen değerler ile hulgular arasında bir karşılaştırma yapılamamıştır. Bir ve iki yaşlarındaki
tvesi koyunlarından elde edilen OAH, OAHh ve
OAHbD'lerin bu yaşlardaki Tuj ve Morkaraman
ko-yunlarına benıerlik gösterdiği gözlemlenmiştir. tki-dört yaşlarındaki yerli koyun ırkıarına ait OAH, OAHb ve OAHhD' lere ait veriler hulunmadığından bu yaş gru-bundaki değerler karşılaştırılamamıştır.
Araştırmada belirlenen lenfosit yüzde oranları, 1-2 yaşlarındaki dişi koyunlarda Tuj koyunlarının dişilerin-den daha düşük olmasına karşın, erkek koyunlarda Mor-karaman koyunlarının erkeklerinden daha yüksektir. Sağ-lıklı ve 2-4 yaşlarındaki erkek ve dişi tvesi koyunlarının lenfasit yüzdeleri ise aynı cinsiyetteki Hamdani ko-yunlarında elde edilen değerlere yakın bulunmuştur. Nöt-rofil ve monosit yüzde oranı hem Tuj ve Morkaraman koyunlarına hem de Hamdani koyunlarına benzerlik gös-termektedir.
lvesi koyunlarının eozinofil yüzdesi, Tuj ve Morka-raman koyunlarının değişim sınırları içinde olmasına kar-şın. 2.4 yaşlarında elde edilen eozinofil yüzdesine ait de-ğerlerin Hamdani koyunlarına aİt olanlardan yüksek ol-duğu tespit edilmiştir. Bazafil yüzdeleri arasında yapılan karşılaştırmada. tvesi koyunlarına ait değerler ile diğer yerli ırklar arasında çok küçük bir fark gözlenmektc, ancak akyuvarlar içinde yüzde olarak küçük bir değer ifade eden haz.ofi! oranı yönünden görülebilecek böyle küçük hir farklılığın fizyolojik yönden üzerinde yorum yapılahilecek bir önemde olmadığı düşünülmektedir.
Sonuç olarak: araştırmada Şanlıurfa yöresinde ye-tiştİrilen sağlıklı Ivesi koyunlarının kan tablosu be-lirlenmiş olup, tvesi koyunlarının erkeklerinde akyuvar sayısının yaşın ilerlemesiyle hirlikte azaldığı gözlemlen-miştir.
Kaynaklar
ı.
Akçapınar H (I994): Ko-"un Yt'!i"lim:ililIi. Vledi,<ı1l Y.ı-yınevi. Ankara.2. Belge F, Bildik A, Değer Y, Dede S (1997) Karugül ko--"ıııılarında h{m kan paf'{/lI1eırelerinin aruşllrtl/l1asl. Y'lO Yet Fak Derg. 8. 43-46.
3. Çelebi F, Uzun M (200()): Tuj \'1' Morkamll1an
kO-"lIIllurt-LLL/I h{m hemaıolojik değerlert. Yet Bil Dcrg. 16.103-108.
4. Eksen M, Ağaoğlu ZT, Keskin E (1992): Sa,<{lıklt 1/(,//11-dani (hareke-harekf') koyıııılal'llıda hem hell1ololojık de-ğer/er SÜ Yet Fak Derg. 8. 37 -40.
5. HackcU PL, Gaylor DW, Bustad LK (1057): mood w/ıs-lilumls in Su/lo/k ewf'S i/nd /amhs. AlI1er J Vel Re,. 18. 338.
6. Hawkey CM, Hard MG, Fitzgerald AK (1984):
Hi/-emalO/ogi('{l/ m/ues in Mouflıııı (Ovis ll1usill1l11l) in/luence oj' alil', sex. season and vilamin I:' slalus. Re, Vet Sci. 36. 37-42.
7. Jelinek P, Frais Z, Helanova i (1986): O\'llUlI1I1:Sof hosic hemaı%gic m/ueı' in ewes durinK Ilu-' ('{lur.ıe
{ir
o -"earYet Med (Praha). 31. 359-370.
8. Konuk T (1981): Pmıik Fizy%ji /. 2. Baskı. AU B,ı-sııııevi, Ankara.
9. Oduye 00 (I976): lIaemoı%Kica/ I'{ı/U(-'S (i/ NiKerl(//1
lioats and sheep. Trp Anim Health Prod. 8. 131-136
LO. Sehalm OW, Jain NC, Carroll E.J (1975) lIetmnor.\' He-maı%gy. 3'J Ed. Lea and febiger. Philadclphı<ı.
iI. Terzioğlu M, Çakar L, Yiğit G (ı995): Fizy{l/{lıi Pmtik
Kiıahı 3. Baskı. IÜ Cerrahpaşa Tıp Fak Yay. :"0: 161. LC Basımevi. IstanbuL.
12. Yılmaz B(2000): Fiz-"%ji. 2. Ba,kı. Fery;ıl M.uhaacılık, Ankara.
Ge/iş tarihi' 3.5.2001 / Ka/m/ l({I'ihi . 2CJ.5.2001
Yazı~ma adresi:
Yrd. Do~'. Dr. Arzu Yiifiı
Ktrlkka/e Üniversitesi Veıai//a FakidIl'si Fizy%ji A//ahi/im Da/ı
