By UĞUR GÖKTAŞ
f r 11
•
Efctfci»
T T -
\o %Galata Köprüsü, ulajımı sağlayan bir vasıta olmasının ötesinde, İstanbul’un gündelik hayat kültürünün de önemli bir unsurudur. Üstte, 19. yüzyıl sonunda köprünün yer aldığı bir kartpostal; altta, Ara Güler’in objektifinden kırk yıl önceki Galata Köprüsü. / Galata Bridge has not just been a physical commu nications link between two sides of Istanbul, but a significant element of the city’s daily life. Above is a postcard showing the bridge at the end of the 19th century, and below the bridge as photographed by Ara Güler forty years ago.
İstanbul’un tarihî mimarî eserleri içinde köprüler, insanların folkloruna, adetlerine tesir etmiştir. Bunlar içinde Galata Köprüsü’nün varlığını sade ce tarihî özellikleriyle belirtmek, zannederiz ki yanlış olacaktır. Çünkü, Galata Köprüsü, İstanbul halkı için sadece ulaşımı sağlayan bir vasıta olma nın ötesinde, hayatı paylaşan canlı bir hemşehriy di. Bilhassa 19. yüzyılın sonundan itibaren köprü, edebiyatımızda, tiyatro, şiir ve
roman türleri içinde m ekan ö zelliğ iy le yerini alm ıştır. Özellikle roman türünde, baş ta Hüseyin Rahmi Gürpınar ve Ahmet Rasim olmak üzere hiç bir yazar yoktur ki, köprüden bahsetmiş olmasın.
İstanbul’da kurulmuş ve varlığı ispat edilebilen en eski köprü, 1453 yılında kuşatma sırasında Haliç’te inşa edilen köprüdür. 1502-1503 yıllarında Galata ile İstanbul arasında bir köprü kurmak üzere girişimde bulu nulmuş; bu amaçla ünlü Röne sans sanatçısı L eonardo da Vinci tarafından bir kroki ha zırlanmıştı. Krokiye göre köp rü, tek gözlü ve her ucu çift
Bridges have a special fascination fo r people and tend to acquire their oum stories and legends. This is true o f Istanbul, where bridges have fo u n d their way into folklore and become a treasured feature o f the urban landscape.
Therefore to treat the Galata Bridge over the Golden Horn merely from the historic angle would be mis leading. This bridge has not only been a means of
getting from one side o f the waterway to the other, hut like a fellow citizen has had sym bolic a n d spiritual sig n ifi cance in people’s lives. From the end o f the 19th century in particular, the bridge has fea tured in Turkish literature; in theatre, poetry a n d novels. Above all in the latter medium there is hard ly a novelist, in clu d in g H useyin R ahm i Gurpmar and Ahmet Rasim, who has not mentioned this bridge.
The oldest recorded bridge in Istanbul was built over the Golden Horn in 1453 during the Turkish siege o f the city. In the years 1502-1503 plans to
1 4 2 S K Y L I F E H A Z İ R A N J U N E 1999 l % u r ( tö k ta ş A ii fi r
ayaklı olup; uzunluğu 350 metre, genişliği ise 24 m etre o lacak tı. Bu projenin gerçekleşm esi teknik bakım dan müm kün olmayınca, yine İtal yan sanatçılardan Miche- langelo İstanbul’a köprü yapımı için davet edildi. Fakat Michelangelo’nun bu teklifi kabul etmeme si ü zerine, 19- yüzyıla kadar köp rü n ün yapım
construct a permanent bridge here were d is cussed, a n d with this object a design sketch was made hy Leonardo da Vinci showing a sin gle span bridge with double pillars at either end, 350 m long and 24 m wide. However, tech nical drawbacks made it impossible to realise this project, a n d an o th er
En üstte, Haliç’in girijinde, tarihî yarımadayı Karaköy’e bağlayan konumuyla Galata Köprüsü. Üstte, geçen yüzyılın sonunda yapılan bir gravürde Galata Köprüsü. / The Galata Bridge at the mouth of the Golden Horn linked the old city to the commercial district of Karaköy (top). An engraving of the Galata Bridge dating from the end of the last century (above).
işi bir daha açılmamak üzere kapatıldı.
Sonraki dönemde, II. Mahmut tarafından Azapka- pı’yla Unkapam'nı birbirine bağlayan bir köprü yaptırılmış ve 3 Eylül 1836 da hizmete açılmıştı. Kaptan-ı Derya Vekili Fevzi Ahmet Paşa nezare tinde tersanede yapılan ve “Hâyratiye” veya "Cisr- i Atik” isimleriyle adlandırılan köprüden geçiş üc retsizdi. Tarih-i Lütfi’de bu köprünün birbirine bağlı sallar üzerinde kurulduğu, uzunluğunun 500-540 metre olduğu yazılmaktadır.
İlk Galata Köprüsü ise, Valide Sultan tarafından 1845 yılında yaptırılarak 18 sene kullanılmıştır. Sultan II. Mahmut'un yaptırdığı köprüden sonra
Italian artist. Michelangelo was invited to design a bridge fo r Istanbul. Michelangelo rejected the propos al, a n d the idea o f building a bridge bere was shelved until the 19th century.
In the early 19th century Mahmut II (1505-1839) had a bridge built at some distance up the waterway between Azapkapi a n d Unkapam. This bridge, known as the Hayratiye, was opened on 3 September 1836. The project was carried out by Deputy Lord High Admiral Fevzi Ahmet Paşa using the workers and facilities o f the naval arsenal. According to the
History> o f Liitfi this bridge was built on linked pon
toons and was around 500 to 540 m long.
1 4 4 S K Y L I F E H A Z İ R A N — J U N E 1999 C e n g iz K a h ra m a n A rş ı
Ce ngiz Ka hr am a n A rşivi Ç eli n K ork m az
Solda, 80 yıl İstanbullulara hizmet eden ve 1992 yılında çıkan bir yangının Galata Köprüsü. / Left is the old Galata Bridge which after serving Istanbul the modern bridge which has taken its place.
yapılan ilk köprü olması nedeniyle “Cisr-i Cedid” ismiyle anılmıştır. Bu köprünün Karaköy tarafına şair Şinasi'nin şu beyti yazılmıştır:
“Tarz-ı vâlâ köprü inşa kıldı rû-yi lecceye
Yaptı Han Abdülmecid-i yem-himen Cisr-i Cedîd” Köprünün üzerinden ilk defa Sultan Abdülmecit, altından ise “Cygne” adlı gemiyle Fransız kaptan Magnan geçmişti. Halk, köprüden bedava olarak üç gün geçtikten sonra Bahriye Nezareti adına “Mürûriye” denilen geçiş ücreti alınmaya başlandı. İkinci Galata Köprüsü, 1863 yılında Sultan Abdü- laziz tarafından Ethem Pertev Paşa’nın gayretiyle
ahşap olarak yaptırılmıştı. I I I . Napolyon’un İstan
b u l’u ziyaretinin de bu k ö p rün ü n yapım ında önemli rolü olmuştu.
Üçüncü köprünün yapımı için 1870 yılında Fran sız Forges et Chantiers de la Mediterranée firma sıyla bir anlaşma yapılmış, fakat Fransız-Alman savaşı nedeniyle yapım işi gerçekleşmemişti. 1872 yılında ise İngiliz firması olan G. Wells’le anlaşma yapılmış ve köprünün yapımı 1875 yılında bitiril mişti. İnşa edilen köprü, 480 metre uzunluğunda ve 14 metre genişliğinde olup, 24 duba üzerine
ardından Haliç’in iç kısmına çekilen köprü; sağda, halen hizmet veren yeni for 80 years was damaged by fire and towed up the Golden Horn. Right is
The first Galata Bridge at the mouth of the waterway was constructed in 1845 by the mother o f Sultan Abdtilmecid and used fo r 18 years. It was known as the Cisr-i Cedid or New Bridge to distinguish it from the earlier bridge further up the Golden Horn, which became known as the Cisr-i Atik or Old Bridge. The poet Şinasi wrote the following inscription which was situated at the Galata end o f the bridge:
A bridge o f great excellence in visage
The New Bridge was built by Abdiilmecid Han First to pass over the bridge was Sultan Abdiilmecid, and the first to pass below it was the French captain Magnan in bis ship the Cygne. For the first three days crossing the bridge was free, after which a toll known as mürûriye was paid to the Naval Ministry. This was replaced by a second wooden bridge in 1863, built by Ethem Pertev Paşa on the orders o f Sultan Abdülaziz in readiness fo r the visit to Istan bul o f Napoleon III.
In 1870 a contract was signed with a French compa ny, Forges et Chantiers de hi Mediteranee fo r con struction o f a third bridge, but the outbreak of war between France and Germany delayed the project.
Galata Köprüsü, İstanbul'da geleneksel hayat biçiminin hakim olduğu semtlerle, daha Batılı izler taşıyan semtleri birbirine bağlayan kültürel bir geçit özel liği de taşır. / The Galata Bridge served as a cultural link connecting the traditionalist communities of the old city with the westernised communities of Pera, centre of commerce and foreign embassies.
1 4 6
kurulmuştu. Maliyeti ise 105 bin altındı. Bu köprü 1912 yılına kadar kullanılmış; bu tarihten sonra, eskiyen Haliç Köprüsünün yerine monte edilmiş ti.
Dördüncü Galata Köprüsü ise 1912 yılında 350 bin altına Alman Man firmasına yaptırılan, boyu 466 metre, genişliği ise 25 metre olan köprüdür. Hizmete 27 Nisan 1912’de açılmıştır. Bu köprü 1992 yılında çıkan bir yangın sonucunda kullanı lamaz hale geldiğinden devre dışı bırakıldı ve ha len kullanmakta olduğumuz köprünün yapımıyla birlikte Haliç’in iç tarafları
na çekildi.
Galata Köprüsü, im para to rlu k için d ek i iki ayrı dünya görüşüne ve yaşa yışına sahip insanları ayı ran bir merkezdi. Bir taraf ta Aksaray, Laleli, Edirne- kapı, Fatih gibi daha gele neksel bir yaşam tarzının hakim olduğu semtler; di ğer tarafta ise Galata, Be yoğlu, Şişli, Harbiye gibi
Batılı bir hayatın izlerinin görüldüğü semtler. As lında köprü, bu iki değişik kültürü birbirine bağ layan kültürel bir geçit olarak da görülebilir. Pe- yami Safa’nın "Fatih-1 Iarbiye” romanında belirtiği gibi, köprü yoluyla Fatih’ten Harbiye’ye çıkan bir insan ayrı bir medeniyete ve kültüre de adım at mış olurdu.
Galata Köprüsü, edebiyatçıların dışında, romantik manzarasıyla ressamlara da ilham olma özelliğini
korumuştur. •
which was given instead to a British firm G. Wells in 1872. This bridge completed in 1875 was 480 m long and 14 m wide, and rested on 24 pontoons. It was built at a cost o f 105,000 gold liras. This was used until 1912, when it was pulled upstream to replace the now genuinely old Cisr-i Atik Bridge. The fourth Galata Bridge was built in 1912 by the German Man firm fo r 350,000 gold lira. This bridge was 466 m long and 25 m wide. It is the bridge still familiar to many people today that was badly dam
aged in a fire in 1992 and towed up the Golden Horn to make way fo r the m odern bridge now in use.
The Galata Bridge was a symbolic link between the traditional city o f Istanbul proper, site o f the imperial palace and principal reli gious and secular institu-
|
lions o f the empire, a n d< the d istricts o f Galata,
|
Beyoğlu. Şişli and Harbiyewhere a large proportion o f the inhabitants were non-Muslims and where for eign merchants and diplomats lived and worked. In this respect the bridge bonded these two distinctive cultures. As Peyami Safa said in his novel, Fatib- Harbiye, a person who went from Fatih to Harbiye via the bridge set foot in a different civilisation and different culture.
Apart from its place in fiction, the romantic appear ance o f the Galata Bridge made it a subject o f many
paintings and engravings.
•
• Uğur Göktaş, araştırmacı yazar. ' Uğur Göktaş is a writer an d researcher.
1 4 7
S K Y L I F E H A Z İ R A N J U N E 1999
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Ta h a T o ro s Arşivi 1 5 8 0 1 0 8 0 1 0 * Ç eti n K o rkm a z
