RUTH KARK, MICHAL OREN-NORDHEIM, ferusalem amd Its
Environs: Quarters, Neighbourhoods, Villages 1800-1948,
The Hebrew
University Magnes Press, Jerusalem-Wayne State University Press, Detroit,
2001. 445 sayfa.
Kudüs kentinin monograf~k çal~~malara konu olmas~~ bak~m~ndan di~er Ortado~u kentle-riyle mukayese edilemeyecek bir düzeyde oldu~u aç~kt~r. Osmanl~~ idaresi döneminde Kudüs kenti hakk~nda yap~lan monografik çal~~malar da yeterli bir say~ya ula~m~~~ bulunmaktad~r. An-cak elimizdeki eser bütün bu çal~~malardan fald~~ bir nitelik ta~~ makta ve bu yönüyle di~erlerin-den büyük ölçüde ayr~lmaktad~r. Öncelikle eser 1800'lerdi~erlerin-den ba~layarak ~srail Devletinin kurulu-~una kadar geçen 148 y~ ll~ k bir dönemi kapsamas~yla Osmanl~~ ve ~ ngiltere Manda yönetimleri-nin kentin fiziki, sosyal, ekonomik ve kültürel yönlerine yapt~ klar~~ katk~lar~~ izleme olana~~~ sun-maktad~r. Bu bak~mdan eser, yazarlar~ n da ifade etti~i gibi, Kudüs ve hinterlandnun olu~u-munda etkili olan siyasi, ekonomik, kültürel ve sosyal ko~ullar~~ de~erlendirmektedir. Kitab~ n kapsad~~~~ dönem, kentin tarihinin ve mimarisinin izlenebilmesi için en uygun dönemdir, çünkü ~srail Devleti'nin yönetimine geçtikten sonra Kudüs ikiye bölünmü~, Yahudi yerle~imleri Müs-lüman Araplar, baz~~ Arap ve H~ristiyan bölgeleri ise Yahudiler taraf~ ndan i~gal edilmeye ba~lan-m~~ ur. Bu tarihten sonra kentin fiziki dokular~~ önemli ölçüde tahrip olmu~, sosyal yap~lar~~ da tan~nmayacak ~ekilde de~i~mi~tir.
Eserin en önemli vurgusu, kanaatimizce Osmanl~~ imparatorlu~u döneminde kentin dinsel ho~görünün hakim oldu~u ve birbirine kom~u, hatta iç içe mahallelerde Müslüman, Yahudi ve H~ristiyanlar~n bar~~~ ve huzur içerisinde ya~ad~~~~ bir kent oldu~unu belirtmesidir. Daha önce Uriel Heyd, Amnon Cohen ve di~er ~srailli tarihçilerin ortaya koydu~u bu tarihsel gerçek, bu eserde kentin fiziki, mimari ve sosyal çevresiyle bir bütün olarak yeniden ele al~ nmakta, ancak di~er eserlerin içermedi~i farkl~~ yönetimlerde kentin geçirdi~i tarihi süreklili~i daha net bir ~e-kilde ortaya koymaktad~r. Özellikle ~ ngiliz Manda yönetiminin kenti yeni Yahudi yerle~imciler için haz~rlamak amac~yla yapt~~~~ planlamalar ve fiziki de~i~iklikler kitab~n önemli bir konusunu olu~turmaktad~r.
Kitab~n bu ana temas~~ be~~ bölümde ele al~ nmakta, kentin mahalleri ve hinterland~~ sosyal ve fiziki dokular~~ bak~ m~ ndan tablo ve haritalarla desteklenerek detayl~~ bir analize tabi tutul-maktad~r. Bu bölümlerde kentin belirgin özellikleri vurgulanmakta, yerle~ime aç~ k olan alanla-r~n tipoloji~i yap~lmakta, bu ba~lamda Müslüman, H~ristiyan ve Yahudi cemaaderin evleri, bir-birleriyle ticari ili~kileri, in~aat ~irketleri taraf~ ndan yap~lan mahallerin bu kom~ululdar üzerinde etkileri ile köylerde yap~lmaya çal~~~lan tar~ msal yerle~me alanlar~n~ n geçirdi~i evreler ele al~n-maktad~r.
Eser giri~~ bölümüne kent ve köy kavramlar~n~ n tan~mlanmas~yla ba~lamakta, Memluk, Os-manl~~ ve ~ ngiliz Manda yönetimleri döneminde kent yönetimi ve nüfusunda meydana gelen de-~i~iklikler hakk~ nda bilgi verilmektedir. Bu bölümde kentin modern anlamda bir yönetim ve dinsel ayr~l~ klar temelinde planlamaya ~ngiliz Mandas~~ döneminde kavu~tu~u ifade edilmekte-dir. Ancak, bu k~s~ mda yazar~n kentin nüfus yap~s~ ndaki de~i~melere dair tespideri dikkat çeki-cidir: Tanzimat reformlar~ n~ n ba~lamas~yla Kudüs önce özerk bir statüye kavu~turularak do~ru-dan istanbura ba~lanm~~, bu sayede k~sa sürede kutsal bir kent olarak h~zla büyümü~tür. Nüfus
572 KITAP TANITMA
yap~s~, bu de~i~iklikle 19. Yüzy~l~n sonlar~na do~ru önce H~ristiyanlar daha sonra da Müslüman-lar aleyhine Yahudiler lehine artnu~ur (s.31).
Giri~i izleyen ilk bölümde, sur içerisinde mahallerin geli~imi antik ça~lardan 1948'e kadar tasvir edilmektedir. Mahallerin yerlerinin kesin olarak tespiti, fiziki ve sosyal dokular~ n~n belir-lenmesi ve mahallerin ay~rt edici yanlar~n~ n vurgulanmas~~ ile zaman içerisinde geçirdi~i evrim bu bölümün ana konular~n~~ te~kil etmektedir. 19. Yüzy~l~n sonlar~ndan ba~layarak Yahudi ma-hallerin say~s~ nda meydana gelen art~~~ bu bölümde de vurgulanmaktad~r (s.70). ~ kinci bölüm, Osmanl~~ idaresinde kentin sur d~~~ na [a~mas~~ ve burada yap~lan in~a faaliyetlerini ele almaktad~r. Sur d~~~ na yap~ lan yerle~imlerin sebepleri ve buralardaki sosyal, kültürel, ticari ve di~er amaçlarla yap~lan imar faaliyetleri de burada ele al~ nmaktad~r. Eserin bu bölümünde en dikkat çekici husus, kanaatimce H~ristiyan, Müslüman ve Yahudi mahallelerdeki imar faaliyet ve sefer-berli~ini mukayeseli ve fakat birbirinden ayr~~ ba~l~klar alt~ nda incelenmesidir. Bu üç dinin ma-hallerin fiziki dokusunda meydana getirdikleri farld~l~klara i~aret edilmesi de dikkate de~er ol-mal~d~r. Üçüncü bölüm, ~ ngiliz yönetimi alt~nda Kudüs'ün mahallelerini ve civar~ nda yap~lan imar i~lerini ele almaktad~r. Burada vurgulanan husus kentin modern bir alt yap~~ ve fiziki plan-lamaya bu dönemde kavu~tu~unun belirtilmesidir. (s.188) Dördüncü bölümde, Kudüs kentinin köyleri ve tar~ msal yerle~im alanlar~~ incelenmektedir. Burada dikkati çeken konular, k~rsal nü-fus, arazi kullan~ m~, kom~uluk ili~kileri, köy ekonomisi, evler ve fiziki özellikleri, bedevi Arapla-r~n iskana tabi tutulmalar~~ ve k~rsal kesimler ile kentin ekonomik, sosyal, siyasi ili~kileri gibi ba~-l~klar alt~nda toplanabilir. Be~inci bölümde Kudüs ve hinterland~n~ n Yahudiler taraf~ ndan iska-n~na yönelik yap~lan çal~~malar ele al~ nmaktad~r. Eserin en ilginç bölümü ku~kusuz bilhassa siyasi tarihçiler için buras~~ olmal~d~ r. "Kudüs k~rsal~nda zirai yerle~imler, Plan Giri~im ve Ba~ar~ -lar" ba~l~kl~~ bu bölümde 1870'lerden ba~layarak nas~l planl~~ bir Yahudi yerle~tirme seferberli~i ya~and~~~ , fakat esas ba~ar~n~ n ~ ngiliz Manda idaresinde gerçekle~ti~i delilleriyle ortaya konul-maktad~r.
Sonuç bölümünde geli~en bir sanayi kenti, bir Ortado~u kenti veya bir sömürge kenti ola-rak Kudüs ele al~ nmakta, yerle~im süreci ve yönetim bak~ m~ndan kentin bir model olup olama-yaca~~~ taru~~lmaktad~ r. Eserin bibliyografyas~~ incelendi~inde ~srail, ~ ngiltere ve di~er pek çok ülke ar~ivlerine ula~~ld~~~, ayr~ca zengin bir harita, hat~ra, foto~raf, gravür vb. çal~~madan yarar-lan~ld~~~~ görülmektedir. Uzun bir tarihi süreci almas~~ ve hâlâ statüsü tart~~ma konusu olan bir kentin tarihi geli~imini bütün ayr~ nt~lar~yla de~erlendirmesi bak~m~ ndan eser geni~~ bir okuyucu kitlesine hitap etmektedir. Kent monograf~leri alan~ nda yap~lacak çal~~malara metot bak~m~n-dan güzel bir örnek olmas~~ eseri, bütün tarih disiplinleri için önemli hale getirmektedir.
