KÖYLÜ GAZETESİ VE İŞGAL
Doç. Dr. Zeki A R I K A N İzmir Millî Kütüphanesi'nde bulunan Köylü gazetesinin kol-leksiyonlarındaki sararmış yapraklarını her karıştırdığımda, anla-tılması güç bir sıkıntı ve üzüntü duyarım. İzmir'in hattâ ülkemizin fikir hayatında önemli bir yer tutan bu gazetenin ömrünü acı bir
son-la noktason-lamış olması bana elem verir. Kurulduğu andan işgalin baş-ladığı güne kadar Ege bölgesinde yurt ve ulus çıkarlarının en büyük savunucularından biri olan Köylü'nün Kurtuluş Savaşı'na karşı çıkmasını, gazetenin sahibi ve sorumlu müdürü Mehmet Rafet'in
sonradan kalemini Yunan emperyalistlerinin1 yararına kullanmasını
ke-sinlikle bağışlayamam. Bana acı ve sıkıntı veren de bu çelişkidir. Ulusal Kurtuluş Savaşı sırasında İstanbul ve Anadolu'da çı-kan gazetelerin tanınmasına yönelik çalışmaların2 henüz yeterli ol-duğu söylenemez. Bu alanda yapılan araştırmalarda, karşı basının da tutumunun incelenmesi ve açıklığa kavuşturulmasının gerekli ol-duğu kanısındayız. Bizim İzmir basınını temel alan kapsamlı bir
ça-lışmamız3 henüz basılmamıştır. Şunu da belirtelim ki böyle bir
ça-lışma, ancak düzenli gazete koleksiyonlarının elde bulunmasına bağ-lıdır. Oysa hiçbir kütüphanemizde, bu gazetelerin tam bir kolleksi yonu bulunmamaktadır. İşgal sırasında çıktığını bildiğimiz birçok gazetenin kimi zaman tek sayısının bile elde bulunmaması, böyle bir araştırmanın ne kadar güç olduğunu ortaya koymaktadır. Nitekim bütün işgal boyunca İzmir'de yayınını sürdüren Köylü'nün bu
dö-nemle ilgili ancak birkaç sayısı elimize geçmiş bulunmaktadır4.
Bu-1 Bu d e y i m M e h m e t R e l e r i n d i r .
2 Ö m e r S a m i Coşar, Millî Mücadele Basını, İ s t a n b u l , 1964; İzzet Ö z t o p ı a k , Kurtuluş Savaşında Türk Basını, A n k a r a , 1981.
3 Zeki A r ı k a n , Mütareke ve işgal dönemi İzmir'basım (30 Ekim 1918—8 Eylül 1922,', (ba-s ı l m a d ı ) .
4 İ z m i r Millî K ü t ü p h a n e s i ' n d e , m ü t a r e k e v e işgal y ı l l a r ı n d a çıkan yerel gazetelerin d a ğ ı n ı k ve eksik o l m a k l a birlikte kolleksiyonları b u l u n m a k t a d ı r . A n c a k işgal yıllarıyla ilgili o l a r a k K ö y l ü ' n ü n tek bir sayısının d a h i b u r a d a b u l u n m a m a s ı şaşırtıcıdır. Bu k o n u d a y a p t ı -ğ ı m s o r u ş t u r m a ve a r a ş t ı r m a l a r d a n i n a n d ı r ı c ı b i r s o n u ç elde e d e m e d i m .
188 ZEKİ ARI KAN
rada, sonradan bulduğumuz için, yukarıda sözünü ettiğimiz çalış-mamızın dışında kalmış olan bu bir iki sayıyı inceleyerek5 Köylü'nün işgal sırasındaki tutumunu belirtmeye çalışacağız. Yalnız, gazeteyle ilgili olarak kısaca bilgi vermenin yerinde olacağını sanıyoruz.
Köylü gazetesi, İkinci Meşrutiyet'in ilanından sonra İzmir'de yayına girmiştir. Gazetenin sahibi, sonradan adliye nazırı olan Aydın mebusu İsmail Sıtkı Beydi. Gazetenin bütün işlerini sorumlu müdür
Mehmet Refet yürütüyordu6.' Gazete daha sonra Nlehmet Refet'in
malı olmuştur. Köylü kısa sürede İzmir'de çok satan bir gazete
ha-line geldi7. Gazetenin alt başlığında izmir'de sabahlan çıkar, her şeyden
yazar, esnaf, köylü, işçi kardaşların iyiliğine çalışır, ahali dostu Türk gazetesi-dir yazısı okunmaktadır. Köylü'nün kısa sürede İzmir'in en büyük
bir gazetesi haline gelmesinin nedenleri, dilinin sadeliğinde, esnaf, köylü ve çalışanlara yönelik yazılara ağırlık vermesinde aranmalıdır. Gerçekten Köylü'nün, dilimizden sadeleşmesinde önemli bir yeri ve
rolü bulunmaktadır8.
Mondros mütarekesi imzalandığı zaman İzmir'de Anadolu, Duygu ve Ahenk gazeteleri yanında Köylü de yayınını sürdürüyordu. Köylü; Anadolu ve Duygu gazeteleri gibi Yunan isteklerine karşı yoğun bir savaş veriyor, yurt ve ulus çıkarlarını büyük bir cesaretle savunuyordu. Bu yüzden Köylü, bir yandan İzmir'deki Rumca ba-sının, diğer yandan mütarekeden sonra yayına giren Türkçe gazete-lerin (Sulh ve Selamet, Islahat, Müsavat, Hukuk-ı Beşer vb.) boy hedefi olmaktan kurtulamadı. Sık sık sansürün hışmına uğrayarak kapatıldı. Mehmet Refet, "Şu zor ve karışık günlerde vatan borcumuzu bir
kat daha genişletmek ve şimdiye kadar Türk âdetlerine, Türk yüksekliklerine, Türk necabetine yabancı kalmış, dilinden başka bir ağızdan tek bir söz işit-memiş olan Avrupa'ya kendimizi tanıtmak ve haklarımızı müdafaa etmek üze-re" Köylü'yü aynı zamanda Fransızca ve İngilizce olarak
yayınla-maya başladı9.
5 Bu b i r k a ç sayı H a k k ı T a r ı k U s K ü t ü p h a n c s i ' n d e b u l u n m a k l a d ı r . G a z e t e n i n üzerindeki b a n d r o l l a ı d a n a n l a ş ı l d ı ğ ı n a g ö r e K ö y l ü gazetesi, İ s t a n b u l ' d a çıkan V a k i t ile " m ü b a -d e l e " e-diliyor-du.
6 Bezmi N u s r e t K a y g u s u z , Bir roman gibi, İ z m i r , 1955, 41. G a z e t e n i n k a b a t a s l a k bir dizini için bk. B. C a n d a n T e k i n a l p , İttifak ve Köylü gazeteleri bibliyografyası., E g e Üniversitei E d e b i y a t Fakültesi, T ü r k Dili ve E d e b i y a t ı B ö l ü m ü b i t i r m e tezi, 1984 ( b a s ı l m a m ı ş ) .
7 K a y g u s u z , 79.
8 A g â h Sırrı L e v e n d , Türk Dilinde gelişme ve sadeleşme evreleri, A n k a r a , 1972, 280.
KÖYLÜ GAZETESİ VE İŞGAL 189
Köylü gazetesi, Anadolu ve Duygu dışında, bütün izmir bası-nının İttihat ve Terakki'ye karşı büyük bir savaş açtığı ve en ağır hakaretlerle saldırıya geçtiği sırada yeni bir öneri getirdi, ittihat ve Terakki'nin başında bulunanlar suçlu idi. Fakat bu parti örgütünün dağıtılması doğru değildi. Örgüt, ülke çıkarları doğrultusunda
kul-lanılabilir, dağıldığı takdirde büyük bir boşluk doğardı1 0. Ne var ki
Köylü de bu arada İstanbul'da esmeye başlayan manda rüzgârla-rından etkilenmekten geri kalmadı. Köylü özellikle Amerika'nın teknik yardımına bel bağlıyor ve bu yardımın siyasal yararları
üze-rinde de d u r u y o r d u1 1. Köylü'ye göre, "Amerika ve Amerikalılar ile
bilişmek, tanışmak ve kendimizi onlara anlatmak bizim en mühim vazifelerimizden biri idi..." Bugün bizim Amerika'ya gidip aleyhi-mizdeki iftiraları onlara anlatacak, erdemlerimizi gösterecek duru-mumuz yoktur. "Fakat Amerikalıların en yüce bir insaniyet duygu-suyla kendi çevremize girmelerinden fevkalade müstefid olabiliriz"1 2 diyordu.
Sürekli olarak Yunan tehlikesine dikkat çeken Köylü'nün, nisan (1919) ayında oldukça iyimser bir havaya girdiğini görüyoruz. Ar-tık Köylü, İtilafçı gazetelerin diliyle konuşuyor, İttihat ve Terakki önderlerini canilikle suçluyor, Anadolu ve Duygu gazetelerinin sahi-bi ve başyazarı Haydar Rüştü'ye de sık sık saldırmaktan geri kalmı-yordu. Yunan tehlikesinin anlatıldığı izlenimini veren yazılar Köy-lü'nün sayfalarını süslüyordu. Bu sırada İzmir'e başkentten bir he-yetin gelmesi de bu iyimser havayı biraz d a h a pekiştirdi. Şöyle ki büyük bir çaresizlik içinde bocalayan Osmanlı hükümeti, kimi şehza-deler başkanlığında taşraya heyet-i nasihalar (Köylü gazetesinin deyimiyle öğütleyici dernekler) göndermeye karar vermişti. Bu he-yetlerin amacı, durumu yerinde inceleyerek uyruklar arasında
bo-zulmuş olan düzeni yeniden sağlamaktı1 3. Şeızade Abdürrahim
Efen-di'nin başkanlığında üç paşa, iki müftü, bir Ermeni ve bir de R u m u n katılmasıyla oluşan bu heyet; Bursa-Balıkesir-Manisa üzerinden İz-mir'e geldi (26—20) Nisan. Heyet İzmir'de büyük törenlerle karşı-landı. Bu törenlere Fumlar ve diğer azınlıklar da katıldılar. Osman-lı uyrukları arasında bütün ayrıOsman-lıkların giderilip yeni bir uzlaşma
10 Bu k o n u d a , y u k a r ı d a adı geken i n c e l e m e m i z d e d a h a ayrıntılı bilgi b u l u n m a k t a d ı r . 11 " A m e r i k a y a r d ı m ı n d a n b e k l e d i k l e r i m i z " , Köylü, 6 M a r t 1335.
12 " A m e r i k a ve T ü r k i y e " , Köylü, 2 6 M a r t 1335. İ z m i r ' d e k i İtilafçı gazeteler d e a y n ı dili k o n u ş u y o r l a r d ı . Bk. " A m e r i k a v e b i z " , Müsavat, 22 M a r t 1335.
190 ZEKİ ARI KAN
döneminin başladığından söz edildi. Köylü gazetesi bu heyetin iz-mir'e gelmesinden bir hafta kadar önce Türkiye ile Yunanistan'ın bir arada yaşaması gerektiğini şu sözlerle savunuyordu:
" Türkiye ile Tunarıistarı, ikisi de en iyi ve en sevgili bir komşu gibi ya-şaması lazım gelen iki devlettir. Türkiye ile Yunanistan birçok alaka ve menfaat-larla yekdiğerine bağlıdırlar. Dahildeki unsurlar meselesi bu iki hükümetin karşılıklı sevgi ve bağlantısı zarureti arasına artık girmemelidir. Öyle zanne-diyoruz ki siyasette yani siyasi emel ve dileklerde hissiyata ve heyecana kapılan milletler daima zarar görürler"14.
Köylü'nün bu sözlerine katılmamak olanaksızdı. Ancak ne var ki bu satırların yazıldığı sırada Yunanistan, İzmir'e çıkmak için ge-rekli diplomatik ve askeri hazırlıklarını tamamlamak üzere idi. Ni-tekim Paris sulh konferansından gelen haberler "vaziyetin orada da
ahenktar" olmadığını gösteriyordu1 5.
İzmir'in Yunanlılar tarafından işgal edileceği haberinin şehirde yayılması üzerine 14 Mayıs gecesi Maşatlık'ta büyük bir toplantı yapılmış, Redd-i İlhak Heyet-i Milliyesi imzalı bildiriler her yana dağıtılmıştı. Bu mitinge katılanlar arasında Köylü gazetesi sahibi
Mehmet Refet Bey de v a r d ı1 6. 15 Mayısta büyük gürültülerle
kara-ya çıkan, İzmir'i kan ve ateşe boğan Yunanlılar, Köylü gazetesine de saldırmayı unutmadılar. "Köylü gazetesi mürettiplerinden iki masum yavrucak p a r ç a l a n d ı "1 7. Refet, gazetesini ve matbaasını yi-ğitçe savundu. Nitekim Refet, "Matbaasına hücum edenlere bir el bombasıyla mukabele etmiş ve attığı bomba patlamamış, tabanca-sındaki kurşunlar da bittikten sonra, süngü, kurşun, balta ve sopa
darbeleriyle yaralanmıştır"1 8. İşte bu onurlu davranıştan sonra
Re-14 Köylü, 19 N i s a n 1335. 15 K ö y l ü , 29 N i s a n 1335.
16 Bu k o n u d a H a y d a r R ü ş t ü ' n ü n a n ı l a r ı n d a o l d u k ç a ayrıntılı bilgiler b u l u n m a k t a -dır. Bu a n ı l a r t a r a f ı m ı z d a n y a y ı n a h a z ı r l a n m a k t a d ı r . A y r ı c a bk. N u r d o ğ a n T a ç a l a n , Ege'de Kurtuluş Savaşı başlarken, i s t a n b u l , 1970; J a e s c h l e . Kurtuluş Savaşıyla ilgili İngiliz belgeleri (Çev. C e m a l K ö p r ü l ü ) , A n k a r a , 1986, 78—79. B u r a d a Reddi İlhak bildirisinin H a y d a r R ü ş t ü t a r a -f ı n d a n yazıldığı belirtilmektedirki d o ğ r u değildir. M e t i n h e r h a l d e Musta-fa N e c a t i ' n i n kale-m i n d e n çıkkale-mış o l kale-m a l ı d ı r . K r ş . M e h kale-m e t O k u r e r , İzkale-mir, Kurtuluştan kurtuluşa, İ z kale-m i r , 1970, 168 (bildirinin t ı p k ı b a s ı m ı ) .
17 Yunan işgalinden mütehaddis fecayi hakkında viirud eden raporlar ile bazı muharrerat, D e r s a a -d e t , 1335, 59.
18 A h m e t ( S ü v a r i yüzbaşısı ,Midillili), Türk İstiklal Harbinin başında Millî Mücadele, A n k a r a - l s t a n b u l , 1928, 19 (Bu h a b e r , 20 M a y ı s 1335 t a r i h l i Tasuir-i Efkâr g a z e t e s i n d e san-s ü r e uğramıştır.)
K Ö Y L Ü G A Z E T E S İ V E İ Ş G A L 191
fet, matbaasını Kordon'dan tekrar Beyler Sokağı'ndaki eski Köylü Yurdu'na taşıdı. Gazetesini ve kalemini Yunan çıkarları doğrultu-sunda kullanmaya başladı. Milli Mücadeleye karşı en ağır yazıları yayınlamaktan çekinmedi, işgal sırasında izmir'de yayınlanan Türk-çe gazetelerin hiçbirinde Kuva-yı Milliye ve Milli Mücadele hatta onun önderine karşı bu denli ağır saldırılarda bulunan bir başka gazeteye rastlamadım. Refet, izmir'in kurtuluşundan birkaç gün ön-ce Midilli'ye kaçtı. Bakanlar Kurulunun 1.6.1340 tarihli toplantısın-da 150'liklerin sonuncusu olarak listeye alındı.1 9 Eşi, üvey oğlu ve üvey kızının 1927'de izmir'e dönmesine içişleri Bakanlığınca izin
verildi2 0. Kendisi de 150'liklerin bağışlanmasından sonra izmir'e
döndü ve birkaç yıl sonra ö l d ü .2 1
Elimizde bulunan pek az sayıda Köylü gazetesi Refet'in nasıl amansız bir Milli Mücadele düşmanı haline geldiğini ortaya koymak-tadır. Köylünün işgal dönemine ilişkin diğer sayıları bulunduğu za-man bu konuda daha kapsamlı bir araştırma yapacağımızı u m u t ediyoruz. Şimdilik bu sınırlı sayılarla Köylü'nün Milli Mücadele'ye karşı tutumunu gözden geçirelim.
Köylünün işgal dönemine ait elimizde bulunan en eski sayısı 16 Nisan 1920 tarihini taşımaktadır. Gazetenin ilk sayfasında Meclis-i Mebusanın feshi hakkındaki irade-i seniye yer alıyordu. İkinci sayfa-s.nda ise "Mustafa Kemal Paşa'nın karargahında kurulacak"
Mec-lis-i Milli'den söz edilmekte ancak Köylü buna inanmamış olacak
ki bir soru işaretiyle şaşkınlığını dile getirmektedir. Sözde bu meclise Trabzon ile Samsun halkı "murahhas göndermekten imtina" edi-yordu. Köylü'nün istihbaratına göre Kuva-yı Milliye karargâhı An-kara'dan Sivas'a gitmişti. Elbette ki bu haber doğru değildi. Bun-dan başka gazete, Anzavur ayaklanması hakkında ilgi çekici bil-giler vermektedir. Gazete bundan bir "isyan" olarak söz etmemek-te, ülkeyi ve halkı "çete"lerden temizlemeye yönelik bir hareket gi-bi göstermektedir. "Ahmet Anzavur Paşa ahiren Mihaliç'e vasıl ol-muş ve ahali tarafından Kemal-i meserretle karşılanmıştır. Feteva-yı şerife ile iradat-ı seniyye-i hazreti hilafetpehaniye ittila eyleyen bü-tün civar halkı silahlı, silahsız Ahmet Anzavur Paşa'ya iltihak et-mekte ve memleketi zalim çetelerden tathire katiyen azmetmiş
bu-19 İ l h a m ı Soysal, 150'likler, İ s t a n b u l , bu-1985, 31. 2 0 Anadolu, 30 Ağustos 1927.
ZEKİ ARI KAN
Ilınmaktadırlar". Ahmet Anzavur, Köylü'nün gözünde bir kahra-man, Kuva-yı Milliyeciler ise zalim çetelerdi. Bu konuyla ilgili ola-rak verilen bir başka haberde de şöyle deniliyordu: "Dün Bandırma ve Gönen kazaları ahalisi namına ayrı ayrı iki heyet gelerek sadra razam ve hariciye nazırı Damat Ferit Paşa hazretleri ile dahiliye na-zırı Reşit Beyefendiyi ziyaret etmişler ve memleketimizi Kuva-yı Milliye namı altındaki çetelerden halas eylemeye muvaffakiyetlerin-den dolayı hükümete arz-ı teşekkür ederek bu hususta son derecede hizmet ve fedakarlığı görülmüş olan Karesi mutasarrıfı Ahmet An-zavur Paşa'dan dahi beyan-ı memnuniyet eylemiştir." Köylü aynı şekilde Bursa'nın da Kuva-yı Milliye'den temizlenmiş olmasından memnun görünüyordu. Bütün bu haberlerin ötesinde "Zavallı Köy-lü" başlığını taşıyan başyazı da Kuva-yı Milliye'ye karşı, ağır saldırı-larla dolu bulunmaktadır. Gazete, köylülerin içinde bulunduğu acı durumu dile getirdikten sonra sözü çete olarak nitelendirdiği Kuva-yı Milliye'ye getirmektedir. "Köylü iki senedir ziraatten mahrumdur. Köylü için bir sene değil, hattâ senenin bir mevsiminde ziraat etme-mek, bir iflas demektir... Köylü aynı zamanda ekseriyetle yerini, yurdunu, doğduğu evi, ağladığı beşiği, göğsünden hayat aldığı top-rağı, tenefFüz ettiği havayı gaip eylemiştir..." Gerçekten Anadolu köylüsünün durumu yürekler açışıydı. Parası pulu yoktu. Yerini yur-dunu terketmiş ya da eli böğründe büyük bir acı ve sıkıntı içinde bek-lemektedir. Köylü gazetesi, elbette bütün bu olup bitenleri işgalin getirdiği olumsuz sonuçlar olduğunu söylemiyor, söyleyemiyor. Bü-tün sorumluluğu Kuva-yı Milli'yeye yükleyerek işin içinden sıyrıl-maya çalışıyor. Köylü gazetesi bunu yaparken diğer yandan da "pa-dişahtan ve hükümetten başka mülkte meşru diğer bir kuvvet yoktur" diyerek halka şu öğüdü veriyordu: "Muhterem halkımızın dahi bu noktaları göz önüne alarak; ona göre davranmaları şarttır". Böy-lece Refet, Anadolu'da oluşmaya başlayan ulusal iradeyi de
görmez-likten geliyordu2 2. Refet, yazısını şöyle tamamlıyordu. "Bugün her
Türke düşen borç, padişahın fermanına bel bağlayarak ve hüküme-tin emrine boyun eğerek, bu haydutlar alayına karşı düşmanlık gös-termektir. Çünkü bunlara düşmanlık etmek, memlekete, dine, pa-dişaha da dostluk ve vefakârlık etmektir."
22 K u v a y - ı M i l l i ' y e n i n k a r m a ş ı k bir yapısı o l d u ğ u n u biliyoruz. Şüphesiz b u k a r m a ş ı k y a p ı d a n ö t ü r ü , yerli h a l k z a m a n z a m a n tedirgin olmuş, acı çekmiş v e sıkıntıya d ü ş m ü ş t ü r . (Falih Rıftkı A t a y , Çankaya, İ s t a n b u l , 1969, 2 3 5 — 2 4 2 ) . A n c a k işgal a l t ı n d a inleyen İ z m i r ' d e Köylü G a z e t e s i n i n K u v a y - ı M i l l i y e ' y i bir b e l a , b i r çe.te o l a r a k nitelemesini ve A n z a v u r ' u alkışlamasını a n l a m a k ta m ü m k ü n g ö r ü n m e m e k t e d i r .
K Ö Y L Ü G A Z E T E S İ V E İ Ş G A L • 193
Köylü gazetesi, Ankara hükümetini devirmek, parçalanmış olan Türkiye'yi daha da parçalamak için elinden gelen bütün çaba-yı harcayan İngiltere'yi gerçek bir "baba dostu'''' olarak kabul edi-yordu. Köylü'nün 6 Haziran 1921 tarihli sayısında Hakikaten baba
dostu imiş başlıklı yazısını okurken utanç duymamak elde değildir.
Köylü'ye' göre, Dünya savaşının kan ve ateş açtığı günlerde, İzmir'e uçaktan attığı bildirilerle savaştan çekilmemizi istemiş olan İngil-tere, bugün de bizi uyarmakta ve "artık çıkmazdan dönünüz" de-mektedir. Bu çıkmazdan dönmek, Millî Mücadele'den vazgeçmek demekti.
Köylü'nün iddiasına göre, İngiltere yüzyıllardan beri bizi Mos-kof'ların eline düşmekten korumuş ve "Biz Türkleri kurtaran hep o İngilizler" olmuştur. İngilizlerin öğütleri, Köylü'ye göre elbette pa-dişahına, hükümetine, dinine bağlı olan Türklere değildir. "Bu ö-ğütler, padişahına karşı ayaklanan en nihayet halvet, safvet ve is-metine Bolşevikliği o din ve vatan düşmanını davet edenleredir". Burada İngilizlerin "muhatabının" kim ve neresi olduğu açıkça an-laşılmaktadır. Ankara hükümetini Bolşeviklikle suçlamak, Millî Mü-cadele düşmanlarının baştan sona kadar kullandıkları en korkunç bir silah olmuştur. Yanıbaşındaki işgalin getirdiği felaketleri görmez-likten gelen Köylü, Bolşevik olarak nitelendirdiği Ankara Hüküme-tini, ülkenin başına gelen bütün yıkımların sorumlusu olarak göster-termektedir. Üstelik Ankara hükümetini ele geçen bütün fırsatları kaçırmak ve geri tepmekle suçlamaktadır. " O elim Sevr muahede-sini başımıza" çıkaran da Ankara hükümetidir. Londra konferansı-na çağrılı olduğu halde "İngiltere'nin teveccüh ve itimadını büsbü-tün kaçırmış", el altından Bolşeviklerle anlaşmaktan çekinmemiştir.
Bugün dost düşman, hepsi Ankara'yı "itidale" çağırmakta gö-rüş birliğine varmışlardır. Aksi takdirde Türkiye'nin felaketinin bü-tün sorumluluğu Kemalistlere ait olacaktır. Evet, Köylü'ye göre, "aklımızı başımıza toplar ve bundan istifadenin yollarını bilirsek" az bir zararla yakamızı kurtarabiliriz. Yoksa Avrupa'nın "gazap ve hışmı karşısında erimeğe" ya da "Rus Bolşeviklerinin kirli çizmeleri altında ezilmeğe m a h k û m u z "2 3.
İngilizleri baba dostu olarak gören ve Kemalistleri bütün fela-ketlerin kaynağı gibi gösteren Köylü, İstanbul'a karşı olası bir sal-dırıdan da söz etmektedir. İstanbul'da bulunan bütün yabancı
194 Z E K A R I K A N
silciler olağanüstü bir toplantı yaparak "Kemalistlerle Bolşeviklerin" İstanbul'a karşı "muhtemel" bir saldırıları halinde alınacak önlem-leri konuşmuşlardı. Bu haberler, Ankara hükümetine karşı yürütü-len suçlama ve karaçalmalarm hangi boyutlara vardığını açıkça or-taya koymaktadır.
Köylü'nün İngiltere'yi gerçek bir "baba dostu" olarak kabul eden yazısı, gazetenin ikinci sayfasında yer alan küçük fakat önemli bir haberle o denli çelişiyordu ki gazetenin bunu görmemesine şaş-mamak elde değildir. Haber şuydu: "İstanbul Türk mahfelleri ay-lardan beri hazırlanan Yunan taarruzunun yakında İngiltere'nin yardımıyla başlayacağı kanaatındadırlar. Bu taarruza büyük bir ehemmiyet verilmektedir." H a b e r doğru idi. Yunanlılar, Sakarya öncesi büyük bir hazırlığa girişmişlerdi. Bu hazırlığın arkasında da Refet'in "baba dostu" olarak nitelendirdiği İngiltere vardı. Şunu da unutmamak gerekir ki o tarihlerde İzmir'de çıkan, yansız görünen ya da işgalden yana bir tutum takınan Türkçe gazeteler, kimi İngi-liz devlet adamlarının "Türk düşmanı" olduğunu açıkça yazmak yürekliliğini gösterebilmişlerdir. Ne yazık ki Köylü gazetesi böyle bir tutum içine girmek şöyle dursun, bütün sorumluluğu Ankara hü-kümetine yüklemeye devam etmiş, ülkenin içinde bulunduğu felake-tin kaynağını bir türlü kavrayamamıştır. İngiltere'yi, İngiliz politi-kasını sürekli olarak yücelten Refet, bu davranışıyla işgalci güçlere göz kırpıyor, Millî Mücadele'nin büyük önderini ve onun yakın arkadaşlarını "katillikle" suçlayacak kadar bilinçsizlik örneği göste-riyor ve hıyanet içinde bulunuyordu.
Refet, Evet Türkün katilleridir başlığı altında kaleme aldığı, "di-ni, imanı, vicdanı olanlar; Türkün felaketine ağlayanlar okusun" diye sunduğu yazısında2 4 yine İngilizlere övgüler yağdırıyor, Anka-ra'ya ağır saldırılarda bulunmaktan geri kalmıyordu. Bakınız Köylü, İngiltere hariciye nazırı Lord Curzon'un "bizi bir d a h a vatanî vazi-fe başına" çağıran sözlerini dinlemeyenleri nasıl suçluyor. " U ç yıl-dan beri dedik ve diyorduk ki vatanı bu hal-i felakete sürükleyenler, Türkün başmı yakan ve tarihini çiğneyenler kırık süngü ve paslı si-laha sarılan onlardır". Köylü, sözü yeniden savaşın sonunda İngil-tere ile ayrı bir barış yapılmamış olmasına getiriyor ve zamanın hü-kümetlerini suçlamaya devam ediyordu. Bütün belirtiler İngiliz
"ali-cenaplığının Türk üzerine kanat gereceğini gösteriyordu". Ne zaman?
KÖYLÜ GAZETESİ VE İŞGAL 195
düs'ün, Şam'ın, Beyrut'un boşaltılarak ordumuzun Toros dağlarına doğru çekildiği bir sırada... Evet, Köylü gazetesi, ordumuzu bozan güç-lerin kimler olduğunu unutmuş görünüyor ve İngiliz âlicenaplığından söz etmekten utanç duymuyordu. O n u n anlatımına göre, "o ey-yam-ı elimde... o felaketli günlerde Türklere yetişen ve yardım elini uzatmış olan" yine İngilizler olmuş, bize barış önermişlermiş. Bu öneri; İzmir'den İstanbul'a götürüldüğü zaman "o vaktin hüküm-ranı olan Enver, İstanbul kapılarında harp edeceğini söyleyerek bu teklifi ters bir suret ile geri çevirdi". Sonunda, "padişah hazretleri necip İngilizlerin bu himmetlerinden mahzuz ve müteşekkir kaldılar. İngiliz dostluğu ile tanınmış ricalden bir kabine kurulmasını ferman buyurdular". Köylü gazetesi, İngilizlerin bir "lutfu" olarak gör-düğü Mondros mütarekesinden şöyle söz etmektedir: "Mütare-ke şartları Türkiye'nin badema İngiltere'nin düşmanlarıyla birleşe-rek İngiltere'ye karşı silah çekmesine mani olacak surette mur-ı hariciyeye kontroller ve tedbirler vaz'ıyla iktifa edilmiş ve umuame-lat-ı adliye ve dahiliyenin tamami-i istiklali temin edilmiş"ti. Hattâ
"Bu şartlar içinde Türklerin izzet-i nefsini koruyacak bir takım mad-deler ve bağlantılar da vardı." Köylü, bırakışma koşullarında onu-rumuzu koruyan "maddeler ve bağlantılar"ın neler olduğunu söy-lemiyor, söyleyemiyor. Çüknü ne böyle bir madde vardı ne de böyle bir bağlantı. Kaldı ki Köylü'nln 30 Ekim 1918'i izleyen günlerdeki sayıları, mütarekede onurumuzu koruyan maddelerin bulunmadı-ğını yeterince kanıtlamaktadır.
Refet, bırakışmadan sonra İngiliz düşmanlığının nasıl başlayıp geliştiği konusunda da bilgiler vererek b u n u n sorumlularını ağır bir şekilde suçlamaktan geri kalmıyor. Refet'e göre, İzmir valisi Rahmi, İzmir'de "İngiltere dostluğunun temellerini atmak üzere" bir
Os-manlı Ahrar Fırkası kurmuş, bunun içine İttihatçı, İtilafçı birçok
kim-seler alınmış i d i .2 4 a "Bunların hepsi Avrupa'da ve bilhassa Fransa ile
24 a K ö y l ü ' n ü n , V a l i R a h m i Beyi, İngiliz d o s t l u ğ u n u n temellerini a t m a k için çalışan bir kişi o l a a k göstermesi a l d a t m a c a d a n b a ş k a bir şey değildir. Ç ü n k ü R a h m i Bey, savaşın ilk y ı l l a r ı n d a İngilizlere d a h a d o ğ r u s u İtilaf D e v l e t l e r i n e karşı d i r e n m e n i n ilk v e p a r l a k bir ö r n e ğ i n i vermişti. İngilizlerin s a l d ı r ı l a r ı n a karşı K o r d o n b o y u ' n a k u m t o r b a l a r ı v e t o p l a r yerleştirmiş, k a d ı n v e çocukları t r e n e b i n d i r e r e k ş e h i r d e n uzaklaştırmıştı. İ z m i r ' i n b o m -b a r d ı m a n edilmesi ü z e r i n e T ü r k kesimindeki -b ü y ü k -b i n a l a r ı -b o ş a l t t ı r a r a k -b u r a l a r a y a -b a n c ı aileleri yerleştirmişti. Böyle bir yola b a ş v u r u l m a s ı , T ü r k m a h a l l e l e r . n e atılacak b o m b a l a r d a n y a b a n c ı l a r ı n d a z a r a r göreceğini a n l a t m a k t ı . N i t e k i m b u ç a b a l a r o l d u k ç a o l u m l u s o n u ç l a r d o ğ u r m u ş , İtilaf d o n a n m a s ı İ z m i r ' d e n u z a k l a ş m a k z o r u n d a kalmıştı. R a h m i Beyin b u k a h r a m a n c a t u t u m u n u diğer İ z m i r gazeteleriyle birlikte alkışlayan K ö y l ü , o n a " K o ç b i l e k l i v a l i m i z " sıfatını vermişti. R a h m i Bey, İ z m i r ' d e k i Müdafaa-ı Milliye, Donanma Cemiyeti,
196 ZEKİ ARI KAN
İngiltere'de Türklere karşı itimat ve teveccühü celbe vesile oluyordu". Oysa Teceddüt adıyla ortaya çıkan bir " g ü r u h " R a h m i Beyin İzmir valiliği görevinden alınmasına neden olmuş ve vilayet işleri Nurettin Paşaya verilmiştir. Refet, bundan sonraki gelişmeleri şöyle yorumlu-yor: " R a h m i Beyin milletçe memleket üzerine gerecek kolu ve kana-dı kırılmış idi. Ertesi gün İstanbul'a gidildi. Rakım-ı huruf abd-i acizleri de maiyetlerinde bulunuyordum. Vardığımızın ertesi sabahı İstanbul'da Meserret kahvehanesinde otururken kendisine büyük hürmetler beslediğimiz bir zat-ı şerif yanıma geldi. Hoş beşten sonra:
İşittik ki akşam Rahmi ile beraber gelmişsin. R a h m i İzmir'de Osmanlı Ahrar Fırkası adıyla bir fırka kurmuş ve bu fırka Türkiye' de İngiliz taraftarlığı yapacakmış. Gidiniz Rahmi Beye söyleyiniz. Biz kat'iyyen İngiliz taraftarlığı etmeyeceğiz ve onları ilelebet düş-m a n olarak tanıyacağız. R a h düş-m i Beyin karşısında düş-muvaffakiyet-i si-yasiye temin etmemiz imkânsızdır; biliyoruz, ve bunun için Rahmi Bey ya o fikirden vazgeçerek gelir bizimle birleşir ve hatta bizim ba-şımızı deruhde eder. Veyahut kendisini ve bu fikirlde bulunanları mahvetmek ıztırarındayız, dedi. Ve bundan' sonra Mustafa Kemal' den de mektup aldıklarını ve onun da aynı fikirde bulunduğunu ve yolda olduğunu ve yakında geleceğini ilave etti. Bir arada Mustafa Kemal'in evvelce Sofya'dan yazmış olduğu uzun ve mahut mektu-bu okuyarak onun kiyaset ve siyaset-i azimesini ispata çalıştı".
Köylü gazetesine göre, "Türk ilk darbeyi ve ilk tokadı bu melun eller ve fikirler dolayısıyla d a h a o anda yemişti". Yine ona göre,
"İngiltere'nin insanca teklifleri körü körüne geri çevrilmiş", padi-şahın "arzu ve fermanları bile dinlenmemiş"tir. Köylü, İngiltere' nin "insanca teklifleri"ne örnek olmak üzere Kahire'de yayınlanan
El Mukattam gazetesinde yer alan Türkiye ile ilgili bir haberi de
çevi-rerek okuyucularına aktarıyor. Bu habere göre, İngiliz hariciye na-zırı Lord Curzon, sömürge başbakanlarının hazır bulunduğu, kralın huzurunda yapılan bir toplantıda, kendileriyle uzlaşmaya yanaşma-yan Türkleri ağır bir şekilde suçlamakta ve "İngiliz aleyhdarlığı-n ı aleyhdarlığı-n " ealeyhdarlığı-n büyük sorumlusu olarak ta Mustafa Kemal Paşa gösteril-mektedir. Refet bütün bu açıklamalardan sonra şöyle sesleniyordu: "Ey Türk Oğlu bunları elini vicdanına, vicdanını Allahına bağlaya-Muhacirin Muavenet ve İskân Cemiyeti gibi ö r g ü t l e r aracılığıyla ulusal bilinci a y a k t a t u t m a y a çalışıyordu. M o n d r o s m ü t a r e k e s i n i n i m z a l a n m a s ı n d a n bir s ü r e ö n c e vali R a h m i Bey, A h m İ z z e t P a ş a h ü k ü m e t i t a r a f ı n d a n g ö r e v i n d e n alındı (Bk. N a c i G ü n d e m , Günler Boyunca, "Hatıralar", İ z m i r , 1955, 5 1 - 5 3 ; Y a ş a r Aksoy, Bir Kent bir İnsan. İzmir'in Son Yüzyılı. S. Ferit Eczacıbaşı'nın Yaşamı ve Anılan, İ s t a n b u l , 1986, 1 3 2 - 1 3 4 ) .
KÖYLÜ GAZETESİ VE İŞGAL 197
rak can gözüyle, vicdan gözüyle oku ve iyi bil ki senin başına bütün felaketleri getirenler, derece derece kolunu bağlayanlar, menatık ve muabeletleri işgallere vardıranlar, işgalleri anavatanın ta orta göbeğine kadar yayanlar, Sevr muahedesi gibi elim bir ahdi ortaya çıkaranlar, mezarını kazanlar, ölümü hazırlayanlar, evini barkını yıkanlar, ocağını söndürenler, ırzını namusunu, kanını döktürenler iç yüzünü bilmeyerek taraftar olduğun hep bu melunlardır..."
Gazetenin aynı sayfasının diğer sütunlarında Kuva-yı Milliye aleyhinde bir yazı daha görülmektedir. Ancak bu yazının büyük öl-çüde sansüre uğradığı cümlelerin kesik kesik oluşundan ve yazının altında büyük bir boşluğun bulunmasından anlaşılmaktadır.
Kuva-yı Milliye'nin hataları. Kaçırılan fırsatlar başlığını taşıyan bu yazı
"Her-kesin Kuva-yı Milliye sandıkları Ankara bagi ve âsilerinin bir güne kadar milletin başına ne felaketler getirdiğini ve ayağını kadar ge-len nimetleri nasıl geriye çevirdiklerini" sayıp döküyor, Anadolu' nun, bütün servetinin yok edildiğini ileri sürüyor. Damat Ferit Paşa' nın bu kötülükleri önlemek için nasıl çaba harcadığını sayıp dökü-yordu.
S O N U Ç
Burada verdiğimiz birkaç örnek, işgalin bütün acılarını çeken İzmir'de yayınlanan Köylü gazetesinin Millî Mücadeleye karşı tutu-munu açıkça ortaya koymaktadır. Bu tutum, işgalcilerin ekmeğine yağ sürmekle kalmıyor, bütün ülkeye ikilik ve kötülük tohumları
sa-çıyordu. Falih Rıfkı A t a y2 6, "Türkiye'yi 1919—1921 krizleri içinden
sıyırıp çıkarmak bir dev işidir" demektedir. Gerçekten bu büyük bu-nalımlardan biri de işgalci güçlerle işbirliği idi. Bu işbirliğinin kırıl-ması da çözülmesi güç sorunların başında geliyordu. İşbirlikçiler so-na kadar dayandıkları gibi Batı Aso-nadolu'nun Türkiye'den lopması için de yoğun bir çaba harcadılar. Mustafa Kemal'in önderliğinde Türk ulusu bu oyunu bozdu, bu işbirliğini parçaladı. İzmir'in ye-niden Türklerin eline geçeceğnie inanmayan Refet soluğu yurt dı-şında aldı. Ancak unutmamak gerekir ki Refet, İngilizlerin değil fakat o kadar ağır saldırılarda bulunduğu Mustafa Kemal Paşa'nın "âlicenaplığı" sayesinde İzmir'e dönebildi.
4
25 G ü n ü m ü z d e b u n a b e n z e r bir yaklaşımı L o r d Kinross f Atatürk, Bir Milletin Yeniden Doğuşu, Çev. N i h a l Y e ğ i n o b a l ı - A y h a n T e z e l , İ s t a n b u l , 1966, 2 0 6 — 1 2 7 ) u n eserinde görüyo-r u z .
198 ZEKİ ARIKAN
EK
Hakikaten baba dostu imiş
Eski baba dostları vardır; komşuluğun ve bir fincan kahvenin kırk yıl hatırını sayarlar; mahallede bir haşarı çocuk türedi^mi onu babası gibi yola getirmeğe, öğütlemeğe başlarlar. İcap ederse kula-ğını çekmeğe kadar giderler. Bizim de eski baba dostlarımız var. De-nizlerin ve karaların hakimi olan bu baba dostumuz öteden beri de-diğimiz gibi İngilizlerdir.
Her vakit yazdığımız ve sırasını düşürdükçe pek açık olan bu hakikati ortaya sürdüğümüz gibi harbin en koyu ve ateş açtığı gün-lerde tayyarelerle şehrimize attığı beyannamegün-lerde "Ey necip Türk milleti; İngiltere'nin sizin ile husumeti yoktur; onun gözü sizin ba-şınıza geçip Türkiye'yi ve Türkleri sefaletten sefalete ve uçurumdan uçuruma sürükleyen bu tutumlarıyla Dünya sulhünü ve insanlar arasındaki teavün ve kardaşlığı tehdit eden (yırtık) kimselerdir" di-yen ve mütareke başlangıcında da Türk âlicenap ve asil bir kavimdir" hitabesine mazhar eden o koca İngiltere bugün yine en tehditkâr bir vaziyette iken dünkü nüshamızda geçirdiğimiz notasında da Türklere karşı ananevi ve tarihî olan dostluğundan ve onlara beslediği hiss-i muhabbet ve sahabetinden söz açıyor; ve artık saptığınız çıkmazdan dönünüz, demek istiyor.
O ingilizler ki bizi arkalamış olmasalardı yüz sene evvelden nam ve nişanımız ortadan kalkacak ve bu bakir topraklarımız Moskof facirlerinin kirli çizmeleri altında o vakitten ezilecekti; bu belki de bugüne kadar Ruslaşacak ortadan kalkacaktık. Bizim zaten ezeli düşmanımız Moskoflar değil mi? Rusya'da nüfusun çokluğu ve ço-ğalması ve Moskofların istila ve cihangirlik politikası gütmesi değil midir ki Moskofları genişlemeğe mecbur etmiş ve dört tarafa saldırt-mıştır. Moskofların kendilerini bildikleri ve kuvvetlerine güvendik-leri günden beri yalnız bir düşüncegüvendik-leri vardır. Vasiyetgüvendik-leri, rüyaları, hikâyeleri, koşmaları, destanları hep bunların üstündedir. Biri İstan-bul'u almak, öteki de Anadolu'dan geçerek Akdeniz'e inmektir. İş-te başımıza gelen bütün belalar, bütün felaketler Moskofun bu dü-şüncesinden bu emel ve gayesinden doğmuştur.
Asırlardan beri Moskofların bu dileğine engel olan ve biz Türk-leri kurtaran hep o İngilizlerdir.
KÖYLÜ GAZETESİ VE İŞGAL 199
İşte bugün yine İngilizler biz Türklere bir kulak burkması da-ha yapıyorlar; ve diyorlar ki uslu oturunuz, Bolşevikleri, Afgan'ı, T u r a n ' ı şuraya burayı kurcalamayınız... Tabidir ki bu öğütleme ne T ü r k ü n meşru yani padişah ve halifeli hükümetine ve ne de öz Türk olan Türklüğüne, dinine, milliyetine candan sarılan biz Ana-dolulara değildir.
Bu öğütler padişahına karşı ayaklanan ve Anadolu'yu baştan başa yakarak en nihayet halvet, şafvet ve ismetine Bolşevikliği, o din ve vatan düşmanını davet edenleredir. Bunun için İngilizler de son notalarını İstanbul hükümeti vasıtasıyla Ankara'ya ulaştırmışlardır. Ankara, milletine pek çok fırsatları gaip ettiren o Bolşevik hü-kümeti, millet ve memleketin başına bütün felaketleri getirdi. Ele geçen bütün fırsatları kaçırdı. O fırsatlar ki icat etmek lazım gelirken ayaklarımıza kadar gelmişti. Mütarekeyi bozduran, mandaları kaçı-ran, menatık ve muavenetleri işgallere, işgalleri istilalara vardıkaçı-ran, istilaları Türkün göbeğine kadar yaptıran ve her serseri ve serkeş tu-tumuyla mülk ve milleti uçurumdan uçuruma sürükleyen hep odur. O Ankara hükümeti değil midir ki T ü r k ü n elinde ve avucunda ka-lan bir avuç toprakta istiklal ve inkişaf-ı tammı darbelemiş ve o elim Sevr muahedesini başımıza çıkarmıştır.
Yine o Ankara değil midir ki İzmir'te İngilizlere silah çekerek başımıza dört cihanın belasını toplamıştır.
O Ankara değil midir ki Londra konferansına velev ki bilvasıta olsun davet edilmiş ve kısmen tanınmış olduğu halde bu nimeti tak-dir edemeyerek ve bu fırsattan da istifade yolunu bilmeyerek Bekir Samileriyle Londra'da müzakerelere giriştiği halde, diğer taraftan el altından Bolşeviklerle konuşmağa ve Kars ile Batum'u işgale kal-kışmış ve bu tutumuyla da İngiltere'nin teveccüh ve itimadını büs-bütün kaçırmıştır.
Bize kalırsa bu son fırsat ve son öğütlemelerdir; bu öğütleme bir nota ile İngiltere'den yapılırken bu doğru sözleri Türke dost saydı-ğımız Kont Isforça (Sforza) ile Temps gibi Türkçe dost görünen ga-zeteler ağzından da işitiyoruz. Demek ki dost bildiğimiz ve düşman saydıklarımızın hepsi Ankara'yı itidale davet etmekte bir kafadadır-lar. Bunlar aksi haldeki hareketlerin Türkiye'nin nikbet ve felaketi-ni ihzar edeceğifelaketi-ni ve bütün mesuliyet ve vebalin Kemalistlere ait ve raci olacağını açıktan açığa ağızbirliği ile söylemektedirler.
200 ZEKİ ARIKAN
Bunlardan ve görüp geçirdiğimiz felakeüerden ibret alıp aklı-mızı başımıza toplar ve bundan istifadenin yollarını bilirsek zarar-ı az ile keçemizi sudan kurtarabiliriz. Ve illa Avrupa'nın gazap ve hış-mı karşısında erimeğe veyahut ondan d a h a beter olan namus ve din düşmanı Rus Bolşeviklerinin kirli çizmeleri altında ezilmeğe mah-kûmuz. His ile kaba duygu ile akl-ı selim ve idrak-i metin ile düşü-nerek ikiden birini ihtiyar Anadolu'nun saf ve temiz vicdanlı halkı-na kalmıştır.
Görüyoruz ki yüreği yanan kalbi sızlayan öz bir Türk vicdanın-dan kopup gelen sözlerimizin ve kalbimizin en derin samimiyetinden fırlayan feryat ve figanımızın tesiri olamadı. Bütün söz ve hak, hat-tâ vatan ve millet kaygısı, hamiyet duygusu Jıep elinde kuvvet ve silahı tutanlara hasredildi. Üst tarafı vatanın haini sayıldı. Şu halde bu kara duyguyu kıracak ve devirecek ancak Anadolu'nun, bu gözü yaşlı, bağrı taşlı analarıyla dolu olan Türk diyarının uğradığı uğ-ramak üzere olduğu felaketleri görüp anlaması ve ancak kendi azim ve imanına dayanmalıdır. Bizden ikaz, hidayet Allahtandır. Köylü, 6 Haziran 1921.
