Anadolu merinosu koyunlarında meme tipleriyle sütün elektrik iletkenliği ve süt rengi arasındaki ilişkiler

Tam metin

(1)T.C. SELÇUK ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ. ANADOLU MERİNOSU KOYUNLARINDA MEME TİPLERİYLE SÜTÜN ELEKTRİK İLETKENLİĞİ VE SÜT RENGİ ARASINDAKİ İLİŞKİLER. Şükrü DOĞAN YÜKSEK LİSANS TEZİ ZOOTEKNİ ANABİLİM DALI. Konya, 2010.

(2) T.C. SELÇUK ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ. ANADOLU MERİNOSU KOYUNLARINDA MEME TİPLERİYLE SÜTÜN ELEKTRİK İLETKENLİĞİ VE SÜT RENGİ ARASINDAKİ İLİŞKİLER. Şükrü DOĞAN YÜKSEK LİSANS TEZİ ZOOTEKNİ ANABİLİM DALI. Bu tez …/…/2010 tarihinde aşağıdaki jüri tarafından oybirliği / oyçokluğu ile kabul edilmiştir. Prof. Dr. Saim BOZTEPE. Prof. Dr. Ayhan ÖZTÜRK. (Danışman). (Üye). Doç. Dr. Birol DAĞ (Üye).

(3) ÖZET Yüksek Lisans Tezi ANADOLU MERİNOSU KOYUNLARINDA MEME TİPLERİYLE SÜTÜN ELEKTRİK İLETKENLİĞİ VE SÜT RENGİ ARASINDAKİ İLİŞKİLER. Şükrü DOĞAN Selçuk Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Zootekni Anabilim Dalı Danışman: Prof. Dr. Saim BOZTEPE 2010, 32 Jüri: Prof. Dr. Saim BOZTEPE Prof. Dr. Ayhan ÖZTÜRK Doç. Dr. Birol DAĞ Bu çalışma Anadolu Merinosu koyunlarında meme tipleriyle sütün elektrik iletkenliği ve süt rengi arasındaki ilişkileri incelemek amacıyla yapılmıştır. Çalışmanın materyalini Altınova Tarım İşletmesi’nde bulunan birinci laktasyondaki 46 baş Anadolu Merinosu koyunu oluşturmuştur. Koyunların meme tipleri Epstein’in (1985) bildirdiği şemadan yararlanılarak belirlenmiştir. İşletmede sağımlar 01 Nisan 2008’de başlamış, 15 günde bir olmak üzere 4 kez süt örnekleri alınmıştır. Süt örneklerinin elektrik iletkenliği elektriksel geçirgenlik aleti ile süt rengi ise Minolta Chroma CR-200 renk ölçüm cihazı kullanılarak, Selçuk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Zootekni Bölümü Laboratuvarında yapılmıştır. Verilerin analizi, SPSS paket programı ile tekrarlanan ölçümlü deneme modeli kullanılarak yapılan analizler sonucunda 184 örnekten hesaplanan elektrik iletkenliği değeri ortalaması 4.42 mS/cm, 180 örnekten hesaplanan renge ait L, a, b, Hue ve Chroma değerleri ortalaması sırasıyla 81.25, -3.62, 7.04, 62.46 ve 7.94 olarak bulunmuştur. Çalışmada meme tipinin elektrik iletkenliğine ve süt rengine etkisi önemsiz bulunmuştur. Anahtar Kelimeler: Anadolu Merinosu, meme tipi, elektrik iletkenliği, süt rengi.

(4) ii. ABSTRACT M.S. Thesis THE RELATIONSHIP BETWEEN UDDER TYPES AND ELECTRICAL CONDUCTIVITY AND MILK COLOR IN ANATOLIAN MERINO SHEEP. Şükrü DOĞAN Selçuk University Graduate School of Natural and Applied Sciences Department of Animal Science Supervisor : Prof. Dr. Saim BOZTEPE 2010, 32 Jury: Prof. Dr. Saim BOZTEPE Prof. Dr. Ayhan ÖZTÜRK Doç. Dr. Birol DAĞ. The aim of the present research was to investigate the relationship between udder types and milk color and electrical conductivity in Anatolian Merino sheep. The research material was constituted from the data of a total of 46 Anatolian Merino ewes at first lactation in Altınova State Farm. Udder types were determined according to Epstein’s (1985) schema. Milking was begun in 1 April 2008. Milk samples were collected twice a month for four controls. Electrical conductivity of milk samples was determined by electrical conductivity probe and milk color was determined by Minolta Chroma CR-200 in Laboratory of department of Animal Science, Agricultural Faculty of Selçuk University. The data were analyzed according to repeated measurements design. The mean of electrical conductivity was found 4.42 mS/cm and the mean of milk color L, a, b, Hue ve Chroma 81.25, -3.62, 7.04, 62.46 ve 7.94, respectively. In conclusion, the relationship between udder types and milk color and electrical conductivity was not in Anatolian Merino sheep. Key Words: Anatolian Merino, udder types, electrical conductivity, milk color.

(5) iii. TEŞEKKÜR. Çalışmamın her aşamasında benden yardımını esirgemeyen danışmanım Prof.Dr. Saim BOZTEPE’ye, Altınova Tarım İşletmesi’ndeki katkılarından dolayı Doç.Dr. Birol DAĞ ve Yrd.Doç.Dr. Uğur ZÜLKADİR’e, çalışmalarımın her aşamasında yardımcı olan Araş.Gör. İbrahim AYTEKİN’e, istatistiki analizlerde yardımcı olan Yrd.Doç.Dr. İsmail KESKİN’e, eşim Hilal DOĞAN’a, aileme ve TİGEM Altınova İşletme Müdürlüğü’ne yardımlarından dolayı ayrı ayrı teşekkür ederim.. Şükrü DOĞAN Ocak 2010, Konya.

(6) iv. İÇİNDEKİLER Sayfa No. 1. GİRİŞ…………………………………………………………………………... 1. 2. KAYNAK ARAŞTIRMASI…………………………………………………... 3. 3. MATERYAL VE METOT……………………………………………………. 7. 3.1. Materyal……………………………………………………………………. 7. 3.2. Metot………………………………………………………………............. 8. 3.2.1. Meme tiplerinin belirlenmesi………………………………………... 8. 3.2.2. Süt örneklerinin alınması……………………………………............. 10. 3.2.3. Sütte elektrik iletkenliği ve renk ölçümü …………………………… 10 3.2.3.1. Elektrik iletkenliği ölçümü………………………….............. 10 3.2.3.2. Renk ölçümü………………………………………………... 11. 3.2.4. İstatistik analiz………………………………………………............ 14. 4. ARAŞTIRMA SONUÇLARI VE TARTIŞMA……………………………… 15 4.1. Elektrik İletkenliği ………………………………………………………... 15. 4.2. Renk ………………………………………………………………………. 17 5. SONUÇ ……………….………………………………………………………. 29. 6. KAYNAKLAR………………………………………………………………... 30.

(7) v. ŞEKİLLER DİZİNİ Sayfa No. Şekil 1. Sağımdan çıkmış Anadolu Merinosu koyunları…………………………. 7. Şekil 2. Koyunlarda rastlanan meme tipleri ve meme başları..…………………... 8. Şekil 3. Çalışmada kullanılan Anadolu Merinosu koyunlarında meme tipleri….... 9. Şekil 4. Elektriksel geçirgenlik ölçüm cihazı……………………………………. 11 Şekil 5. Renk ölçüm cihazı ……………………………………………………… 11 Şekil 6. CIE lab renk grafiği …………………………………………………….. 13. Şekil 7. L, a, b değerlerinin şekil üzerindeki görünümü…………………………. 13. Şekil 8. MTB ve meme tipine göre elektrik iletkenliği değerlerinin kontrol sağımları boyunca değişimi ………………............................................ 16. Şekil 9. MTB ve meme tipine göre L değerlerinin kontrol sağımları boyunca değişimi………………………………………………………………... 19. Şekil 10. MTB ve meme tipine göre a değerlerinin kontrol sağımları boyunca değişimi………………………………………………………………... 22. Şekil 11. MTB ve meme tipine göre b değerlerinin kontrol sağımları boyunca değişimi………………………………………………………………... 24. Şekil 12. MTB ve meme tipine göre Hue değerlerinin kontrol sağımları boyunca değişimi…………………………………………………….... 26. Şekil 13. MTB ve meme tipine göre Chroma değerlerinin kontrol sağımları boyunca değişimi ……………………………………………………... 28.

(8) vi. TABLOLAR DİZİNİ Sayfa No Tablo 1. Yüzde 3.2 Yağlı UHT Sütün Depolama Günlerine Göre L*, a* ve b* Renk Değerlerinin Değişimi…………………………………………. 6. Tablo 2. Yüzde 1.6 Yağlı UHT Sütün Depolama Günlerine Göre L*, a* ve b* Renk Değerlerinin Değişimi .………………………………………... 6. Tablo 3. Elektrik İletkenliği İle İlgili Olarak Yapılan Varyans Analizi Sonuçları………………………………………………………………. 15. Tablo 4. Meme Tipinden Bağımsız (MTB) Elektrik İletkenliği Değerinin Kontrol Sağımlarına Ait Ortalamaları ……………………………….... 16. Tablo 5. Meme Tipine Göre Elektrik İletkenliği Değerinin Kontrol Sağımlarına Ait Ortalamaları …..…………………………………………………... 16. Tablo 6. L Değeri İle İlgili Olarak Yapılan Varyans Analizi Sonuçları……….... 18. Tablo 7. Meme Tipinden Bağımsız L Değerlerinin Kontrol Sağımlarına Ait Ortalamalar ve Standart Hatalar ………………………………………. 18. Tablo 8. Meme Tipine Göre L Değerinin Kontrol Sağımlarına Ait Ortalamaları. 19. Tablo 9. a Değeri İle İlgili Olarak Yapılan Varyans Analizi Sonuçları…………. 20. Tablo 10. Meme Tipinden Bağımsız a Değerlerine Ait Ortalamalar ( X ) ve Standart Hatalar ( Sx ) ……………………………………………….... 21. Tablo 11. Meme Tipine Göre a Değerinin Kontroller Boyunca Ortalaması……. 21. Tablo 12. b Değeri İle İlgili Olarak Yapılan Varyans Analizi Sonuçları……….. 22. Tablo 13. Meme Tipinden Bağımsız b Değerlerine Ait Ortalamalar ( X ) ve Standart Hatalar ( Sx ) ……………………………………………….... 23. Tablo 14. Meme Tipine Göre b Değerinin Kontroller Boyunca Ortalaması……. 23. Tablo 15. Hue Değeri İle İlgili Olarak Yapılan Varyans Analizi Sonuçları……. 25. Tablo 16. Meme Tipinden Bağımsız Hue Değerlerine Ait Ortalamalar ( X ) ve Standart Hatalar ( Sx ) ……………………………………………….. 25. Tablo 17. Meme Tipinden Göre Hue Değerinin Kontroller Boyunca Ortalaması. 26. Tablo 18. Chroma Değeri İle İlgili Olarak Yapılan Varyans Analizi Sonuçları. 27. Tablo 19. Meme Tipinden Bağımsız Chroma Değerlerine Ait Ortalamalar ( X ) ve Standart Hatalar ( Sx ) ………………………………………... 27. Tablo 20. Meme Tipinden Göre Chroma Değerinin Kontroller Boyunca Ortalaması……………………………………………………………... 28.

(9) 1. GİRİŞ. Süt; enerji, protein, vitamin ve mineral içeren sağlıklı bir gıda kaynağıdır. Gıda kaynağı olarak değerlendirilmesi sonucunda ilgi; mastitis kontrolüne, insan sağlığına ve bakteri içermeyen sağlıklı süt üretimine yönelmiştir. Mastitisin süt endüstrisindeki ekonomik etkisi oldukça fazladır (Lightner ve ark. 1988, Schakenraad ve ark. 1990). Bu hastalık süt üretiminde azalma, sağlık ve işçilik ücretlerindeki artış, satılamayan süt, veterinerlik masraflarının artışı, süt kalitesindeki düşüş, sütün fiyatının düşmesi, mastitis riskinin artması, ineklerin elden çıkması ve ölümlerinde artış olarak özetlenebilecek ekonomik kayıplara neden olabilmektedir. Dolayısıyla, mastitis olgusu sürü içinde derhal belirlenerek gerekli önlemler alınmalıdır. Son zamanlarda mastitisin takibinde sütün somatik hücre sayısı (Miller ve ark. 1993, Konar ve ark. 1994) ve elektrik iletkenliği (Maatje ve ark. 1983, Puckett ve ark. 1984) gibi kriterlerden yararlanılmaktadır. Bununla beraber son zamanlarda sütün rengi (Espada ve Vijverberg 2002, Hovinen ve ark. 2006) bu hastalığı takip etmek için araştırılmaktadır. Mastitisin takibinde kullanılan bu metotların yetiştirici şartlarında gerek maliyet, gerekse kolaylıkla uygulanabilmesi bakımından farklılıklar bulunmasına rağmen, günümüzde özellikle süt sığırcılığında bilgisayarlı sağım sistemlerinde genellikle sütteki elektrik iletkenliği üzerinde ilgi artmıştır. Gelecek yıllarda somatik hücre sayım cihazları ve sensörlerin maliyetlerinin düşmesi sonucu sütün somatik hücre sayımları ile renginden daha yoğun bir şekilde faydalanma yoluna gidilebilinecektir. Koyun yetiştiriciliğinde yoğun olarak yapılan elde sağım mastitis kontrolünü zorlaştırmaktadır. Yetiştiriciler genellikle geç safhada mastitisi gözlemekte olup, bu durumda ya koyunu kuruya çıkarmak zorunda kalmaktadırlar ya da hayvanı elden çıkarmak zorunda kalmaktadırlar. Özellikle bu durum kuzuların doğumlarından sonra iyi bir şekilde gelişme gösterememelerine ve kavruk kalmalarına sebep olmaktadır. Sağımın makine ile yapıldığı koyunculuk işletmelerinde ise sadece süt sağılmakta olup genellikle sağılan sütün kaydı bile alınmamaktadır..

(10) 2. Bu çalışmada; Altınova Tarım İşletmesi’ndeki Anadolu Merinos koyunları meme tiplerine göre sınıflandırılarak, mastitis takibinde bir indikatör olarak araştırılan sütün elektrik iletkenliği ve rengine meme tiplerinin etkisinin belirlenmesi amaçlanmıştır..

(11) 3. 2. KAYNAK ARAŞTIRMASI. Laboratuvar şartlarında süt örneklerinin elektrik iletkenliği, örneğin sıcaklığı ile artmaktadır. 15-40 oC’ler arasında ilişki doğrusaldır. Bir oC artışa karşılık 0.113 millisiemens (mS) elektrik iletkenliği artışı olmaktadır (Oshima 1978).. Fuh ve ark. (1985) Tayvan’ın güneyindeki 10 çiftlikten 4 mevsim aldıkları keçi sütlerini analiz etmişlerdir. Bu sütlerin ortalama elektrik iletkenliği değeri 25oC’de 5.46±0.58 mS/cm olarak belirlenmiştir. Elektrik iletkenliği mevsim tarafından önemli derecede etkilenmiştir. Normal bir sütün elektrik iletkenliği 25 oC de 4-5.5 mS/cm aralıktadır (Wong 1988). Bu ölçümden elde edilen veriler logaritmik normal dağılım gösterir (Knudsen ve ark. 1990).. Elektrik iletkenliği ölçümü hem laboratuvar şartlarında hem de otomatik sağım sistemlerinde yapılabilir. Maatje ve ark. (1983) laboratuvarda elde edilen sonuçlarla, otomatik elde edilen sonuçlar arasındaki ilişkiyi ilk sağılan sütte 0.83, sütün en fazla olduğu anda 0.89, genel ortalaması olarak ise 0.86 bildirmiştir. Çeşitli türlere ait süt örneklerinden yapılan çalışmalarda sütün ortalama elektrik iletkenliği koyun sütünde 4.33 mS/cm, keçi sütünde 5.46 mS/cm, inek sütünde 3 ile 5.82 mS/cm arasında, deve sütünde 4.60 mS/cm ve domuz sütünde 4.60 mS/cm olarak bildirilmiştir (Fuh ve ark. 1985, Oshima 1985, Drendel ve Wendt 1993). Bununla birlikte Peris ve ark. (1991), sütte kalite kriteri olan ve subklinik mastitisin dolaylı bir göstergesi olan SHS’nın ve sütün elektriksel iletkenliğinin ön süt ve sağım sütü arasında belirgin olarak değiştiğini bildirmiştir.. Peris ve ark. (1991), Manchega koyun sütlerinde elektrik iletkenliğini ilk sağılan sütte ortalama 4.33 mS/cm, son sağılan sütte ise 3.83 mS/cm olarak belirlemiştir. Ortalama iletkenlik değerini ise 4.06 mS/cm tespit etmiştir..

(12) 4. Ayar ve ark.’nın (1998) yaptığı çalışmada, koyun sütlerinin elektrik iletkenliği değeri üzerine sağım zamanı, yaş, laktasyon ve ırkın etkisi araştırılmıştır. 36’sı Karakaş, 8’i Hamdani ırkına ait toplam 44 koyundan 38 koyunun sütü normal, 6’sının ise mastitisli olduğu tespit edilmiştir. Örnekler haftada bir olmak suretiyle 10 hafta süreyle alınmış ve elektrik iletkenliği değerleri ölçülmüştür. Mastitisli sütlerde ortalama elektrik iletkenliği 6.860±0.709 mS/cm ve normal sütlerde ortalama elektrik iletkenliği değeri ise 4.030±0.622 mS/cm olarak belirlenmiştir. Elektrik iletkenliği değeri normal sütlerle mastitisli sütler arasında istatistiksel yönden önemli farklılık göstermiştir. İlk sütler daima son sütlerden daha yüksek elektrik iletkenliği değerine sahip olmuştur. Irkın ve laktasyon aşamasının iletkenlik değeri üzerine önemli bir etkisi olmamıştır. Yaşın ise iletkenlik değeri üzerine %1 düzeyinde önemli bir etkiye sahip olduğu tespit edilmiştir.. Nak ve ark.(1999) yapmış olduğu çalışma da Kalifornia Mastitis Test (CMT), Elektriksel İletkenlik (Eİ) testi, Direk Mikroskobik Somatik Hücre Sayımı ve mikrobiyolojik muayene sonuçlarına göre belirlenen 51 subklinik mastitisli ve 27 normal ön süt örneği çalışmaya alınmıştır. Mastitisli ilk süt örneklerinin ortalama Eİ değerleri Staphylococcus spp. infeksiyonunda 6.86 ± 0.20 mS/cm, Streptococcus spp. infeksiyonunda 6.55 ± 0.2l mS/cm ve Escherichia coli infeksiyonunda 6.22 ± 0.38 mS/cm, normal ilk süt örneklerinin ortalama Eİ değeri ise 4.68 ± 0.065 mS/cm olarak bulunmuştur. Subklinik mastitisli ve normal ilk süt örneklerinin Eİ değerleri arasında istatistiksel olarak önemli farklılıklar bulunmasına rağmen, Eİ değerleri ve etiyolojik etkenler arasında bir ilişki saptanmamıştır. Sonuç olarak Nak ve ark. (1999), teşhisinde. elektriksel geçirgenlik aletinin klinik olarak subklinik mastitislerin yararlı. olduğunu,. fakat. subklinik. mastitislerin. etiyolojilerinin. belirlenmesinde faydalı olmadığını bildirmiştir.. Espada ve Vijverberg (2002) tarafından yapılan çalışmada, Lely Astronaut robotlu sağım sistemi ile süt sağımı yapan iki çiftlikte 13 Mart 2001 ile 13 Temmuz 2001 arasında, sütlerin renk analizleri yapılmıştır. Her renk için sürü ortalaması 100 olmuştur. Sağım esnasındaki renk değişimlerini temsil etmesi için, her 100 ml sütte renk tespit edilmiştir. Mastitisli hayvanların belirlenmesi için elektriksel iletkenlik.

(13) 5. verilerine, somatik hücre sayılarına ve bakteriyolojik testlere bakılmıştır. Çalışma neticesinde rengin, anormal sütlerin ayrımı için çözüm yolu geliştirmede bir metot olarak kullanılabileceği ifade edilmiştir.. Priolo ve ark.’nın (2003) doğumlardan 63 gün sonra 50 baş Comisana koyununda yaptıkları çalışmada, 1. grup kontrol grubu olup, (25 baş) mısır silajına dayalı karışımdan hayvan başına günlük 3.5 kg, 2. gruba ise (25 baş) günlük 4 saat merada otlatma ve mer’a dönüşünden sonra hayvan başına 600 g yulaf verilmiştir. Aynı zamanda her iki gruba da sağım boyunca (günde iki kez) ilave konsantre yem verilmiştir. Bu uygulama 50 gün devam etmiş ve 50. günün sonunda süt örnekleri alınarak renk ölçümü (Minolta CM2022 spectro colorimeter) yapılmıştır. Mer’aya çıkarılan hayvanların L değeri 76.42, kontrol grubunun ise 72.80 bulunmuştur. Yine mer’aya çıkarılan hayvanların b değeri 5.13, kontrol grubunun ise 2.70 bulunmuştur. Ayrıca mer’aya çıkarılan hayvanların sütü daha sarı bulunmuştur.. Wiedemann ve Wendl (2003), süt rengi üzerine süt yağının etkisini önemsemeden bir spektrofotometrik metotla subklinik mastitisin belirlenmesinde olumlu sonuçlar bildirmişlerdir. Buna karşılık Ordolff (2002), süt rengine dayanan mastitis teşhisinin tatmin edici olmadığını ifade etmiştir.. Reinemann ve Helgren (2004), elektrik iletkenliği ve süt renginin on-line metotlar olarak mastitis teşhis tekniklerini desteklemede yaygın olarak kullanıldığını bildirmiştir. Görüntü işleme metotlarının sütteki anormallikleri ve sütün değişik komponentlerini ölçmede önceden haber vermede kullanılabileceğini ifade ederek, yakın gelecekte otomatik sağım sistemlerinde somatik hücre sayımı metotlarının kullanılabileceğini de bildirmiştir. Solah ve ark. (2007) Holstein ırkı ineklerde yaptıkları çalışmada sütün L*, a* ve b* değerlerinin yağ rengini göstermediğini, sütün yansımasının (reflektansı) karotenoidler, protein ve riboflavin gibi sütteki komponentlerin rengiyle ilgili olduğunu ifade ederek, düşük karotenoid, yüksek protein ve riboflavin muhtevalı sütün beyaz olduğunu bildirmiştir. Süt yağ renginin yemlerdeki karotenoid.

(14) 6. muhtevasından. etkilendiğini,. ancak. sütün. renginin. β-karoten. muhtevasını. yansıtmadığını ifade etmişlerdir.. Jovanka ve ark. (2008), çalışmalarında %3.2 ve %1.6 yağ içeren UHT sütlerin depolama süresine göre renk değişimlerini MOM-color 100 photoelectric tristimulus colorimeter ile incelemişlerdir. Tablo 1 ve 2’de, %3.2 ile %1.6 yağlı UHT sütlerin depolama günlerine göre L*, a* ve b* renk değerlerinin değişimi verilmiştir.. Tablo 1. Yüzde 3.2 yağlı UHT sütün depolama günlerine göre L*, a* ve b* renk değerlerinin değişimi. Gün 0 15 30 45 60 90. L* 89.880 89.840 87.980 87.560 85.800 77.150. a* -3.260 -3.520 -2.370 -0.010 1.040 2.120. b* 9.270 9.400 9.370 8.660 7.080 7.060. Tablo 2. Yüzde 1.6 yağlı UHT sütün depolama günlerine göre L*, a* ve b* renk değerlerinin değişimi. Gün 0 15 30 45 60 90. L* 88.020 87.890 87.470 86.380 82.890 82.120. a* -3.700 -4.040 -0.720 -0.870 0.220 -1.990. b* 7.540 7.530 7.540 7.340 6.210 6.100. Tablo 1 ve 2’den de görüleceği gibi depolama süresince % 3.2 ve % 1.6 yağlı sütlerin L değeri (parlaklık) ile b değerinin (sarılık) azaldığı, a değerinin (kırmızılık) ise arttığı görülmektedir. Dolayısıyla depolama süresi sütlerin kalitesini menfi yönde etkilemektedir..

(15) 7. 3. MATERYAL VE METOT. 3.1. Materyal. Araştırma Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü’ne (TİGEM) bağlı Altınova Tarım İşletmesi’nin koyunculuk ünitesinde yürütülmüştür. İşletme Kadınhanı ilçesine 60 km, Konya il merkezine 120 km uzaklıktadır. Orta Anadolu işletmelerinin en büyüğü olan Altınova, Ceylanpınar’dan sonra Türkiye’nin ikinci büyük devlet çiftliğidir. Toplam arazi varlığı 323998.8 da’dır. Altınova’da 900 baş İsviçre Esmeri cinsi sığır ile birlikte 7500 baş Anadolu Merinosu koyun ırkı bulunmaktadır. Koyunculuk ünitesinde sağım eşit aralıklarla sabah ve akşam olmak üzere günde iki defa makine ile yapılmaktadır. Sağım tesisinde aynı anda 10 hayvan sağılabilmektedir. Araştırmanın hayvan materyalini, Altınova Tarım İşletmesi’nde yetiştirilen birinci laktasyondaki toplam 46 baş Anadolu Merinosu koyun oluşturmuştur (Şekil 1).. Şekil 1. Sağımdan çıkmış Anadolu Merinosu koyunları.

(16) 8. 3.2. Metot. 3.2.1. Meme tiplerinin belirlenmesi. Koyunların meme tipleri Epstein’in (1985) bildirdiği şemadan yararlanılarak belirlenmiştir (Şekil 2).. 1. Silindirik meme, meme başları yukarıda ve yana doğru 2. Silindirik meme, meme başları aşağıda ve eğik 3. Armut şekilli meme, meme başları aşağıda ve eğik 4. Armut şekilli meme, meme başları aşağıda ve yatay 5. Meme başları iri, aşağıda ve dikey olan meme 6. Meme başları yukarıda ve eğik olan meme. Şekil 2. Koyunlarda rastlanan meme tipleri ve meme başları (Epstein 1985). Koyunların meme tipleri, doğumları takiben belirlenmiştir. Her meme tipinden yeterli sayıda koyundan periyodik olarak (15 günde bir) elektrik iletkenliği ve renk ölçümü için süt numunesi alınmıştır. Epstein’in (1985) bildirdiği meme.

(17) 9. tiplerinden 5 no’lu meme tipine çalışmanın hayvan materyalini oluşturan Anadolu Merinosu sürüsünde rastlanamamıştır.. Araştırmada kullanılan Anadolu Merinosu koyunlarında 1, 2, 3, 4 ve 6 nolu meme tiplerinin (Şekil 3) dağılımı sırasıyla 11, 9, 10, 7 ve 9’ar baş şeklindedir.. 1. 2. 3. 4. 6 Şekil 3. Çalışmada kullanılan Anadolu Merinosu koyunlarında meme tipleri.

(18) 10. 3.2.2. Süt örneklerinin alınması. İşletmede sağımlar 1 Nisan 2008’ de başlamış ve süt örnekleri 15 günde bir olmak üzere 4 kontrolde (26.04.2008; 10.05.2008; 24.05.2008 ve 07.06.2008) alınmıştır. Son kontrolden yaklaşık 10 gün sonra sağım sonlandırılmıştır. Alınan süt örnekleri soğuk zincirde (+4 ºC) korunarak en kısa sürede Selçuk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Zootekni Bölümü Laboratuarına getirilmiş, elektrik iletkenliği ve renk ölçümü yapılmıştır.. 3.2.3. Sütte elektrik iletkenliği ve renk ölçümü. 3.2.3.1. Elektrik iletkenliği ölçümü. Elektrik iletkenliği, maddenin elektrik akımını iletebilme kabiliyetidir. Metallerde iletkenliği serbest elektronlar gerçekleştirir. Sıvılarda ise bu işi iyonlar üstlenmektedir. Bir sıvının içinde ne kadar fazla iyon varsa, o kadar iyi iletkendir. Ancak bu durum çözeltinin sıcaklığına ve içindeki iyon cinsine göre farklılık gösterebilir. Bazı çözeltilerde (NaOH, HCl) belli konsantrasyonlarda durum tersine dönebilir.. Sıvıların iletkenliğine “Elektrolitik İletkenlik” ismi de verilir. Birimi S/m (Siemens/metre)’dir. Ancak bu birim özellikle sıvılar için oldukça büyük bir birim olduğundan, pratikte mS/cm veya µS/cm kullanılmaktadır. İngilizce konuşan ülkelerde Siemens birimi yerine “mho” (iletkenlik, direncin tersi olduğu için, Ω (ohm) birimine atıfta bulunulmuştur. “ohm” un tersten okunuşudur) kullanılmaktadır (Manns ve John 2004).. Ölçüm belirli hacimdeki cam hücrelere yerleştirilmiş olan süte elektrot konarak yapılmıştır. Elektriksel geçirgenliğin ölçümünde kullanılan alet Şekil 4’de görülmektedir..

(19) 11. Şekil 4. Elektriksel geçirgenlik ölçüm cihazı. 3.2.3.2. Renk ölçümü. Belirli hacimdeki cam hücrelere yerleştirilmiş olan sütte renk, Minolta Chroma CR-200 renk ölçüm cihazı (Şekil 5) kullanılarak, CIE L*a*b* renk sistemi cinsinden belirlenmiştir. Sütte üç farklı noktadan ölçüm yapılmış ve bu üç değerin ortalaması sütün renk değerlerini oluşturmuştur.. Şekil 5. Renk ölçüm cihazı. Renk kriteri gıdaların değerlendirilmesi açısından en önemli kalite faktörlerinden birisidir. Gıdaların rengi enstrümantal, kimyasal ve gözlemsel olarak.

(20) 12. belirlenebilmektedir. Ancak rengin enstrümantal olarak belirli standartlara göre belirlenmesi daha sağlıklı olmaktadır. Gözlemsel olarak renk belirlenmesi renk pigmentlerine daha duyarlı farklı aletlerin kullanımı ile aşılabilmiştir. Renk ve renk farklılığının enstrümantal olarak genellikle, uluslararası l’Eclairage komisyonu (CIE) tarafından geliştirilen yönteme göre değerlendirilmesi yaygın bir hale gelmiştir. Bu yöntem, “1976 CIE L*, a*, b*, CIELAB üç nokta ölçüm yöntemi” olarak da bilinmektedir. Bu üç nokta ölçüm yönteminde L*; ışık geçirgenlik değerini, a*; kırmızılık (-a*, yeşillik) ve b* sarılık; (-b*, mavilik) değerlerini belirtmektedir. C* (chroma) renk yoğunluğunu, h° (hue) ise renk tonunu ifade etmektedir ve aşağıda verilen eşitlikler yardımıyla hesaplanmaktadır.. C* = (a*2 + b*2)1/2 h° = arctan (b*/a*). CIE L*a*b* sisteminde L* değeri aydınlık derecesi (lightness) olarak tanımlanmakta ve bu değer 0 (siyah, geçirgenlik yok) ile 100 (beyaz, tamamen geçirgen) arasında değişmektedir. CIE a* değeri, 0 ile 60 arasında değişmekte ve pozitif a* değerleri kırmızı, negatif a* değerleri ise yeşil rengi göstermektedir. CIE b* değerleri de, 0 ile 60 arasında değişmekte ve pozitif b* değerleri sarı, negatif b* değerleri ise mavi rengi göstermektedir. CIE C* değeri 0 ile 60 arasında değişmekte ve renk düzleminin merkezinde 0 (mat) ve merkezden uzaklaştıkça parlak tonlar artmaktadır. h° değeri 0°–360° arasında değişmekte; 0° ve 360° kırmızı, 90° sarı, 180° yeşil ve 270° mavi olarak değerlendirilmektedir (Şekil 6 ve Şekil 7)..

(21) 13. Şekil 6. CIE lab renk grafiği. Şekil 7. L, a, b değerlerinin şekil üzerindeki görünümü (L* değeri merkez eksen üzerinde, a* ve b* değerleri yatay düzlemdeki doğrular üzerinde).

(22) 14. 3.2.4. İstatistik analiz. Verilerin analizi, SPSS paket programı ile tekrarlanan ölçümlü deneme modeli kullanılarak yapılmıştır.. Verilerin değerlendirilmesinde aşağıdaki matematik modelin varlığı kabul edilmiştir; Yijm = µ + i + m(i)j + ij + jm(i)l(ijm) Burada: Yijm: i. meme tipinden j. kontroldeki m. deney ünitesinin ilgili özelliğinin değeri µ: Beklenen ortalama i: i. meme tipinin etkisi m(i): i.meme tipinden m. deney ünitesinin rastgele etkisi j: j. kontrolün etkisi ij : meme tipi ve kontrol arasındaki interaksiyonun etkisi jm(i): meme tipinin i. seviyesinde yer alan, kontrol ile deney ünitesi arasındaki interaksiyon ve l(ijm) : rastgele hata etkisidir.. Ortalamaların karşılaştırılmasında (farkların önem kontrolünde) Duncan çoklu karşılaştırma testi kullanılmıştır (Düzgüneş ve ark. 1983)..

(23) 15. 4. ARAŞTIRMA SONUÇLARI VE TARTIŞMA. 4.1. Elektrik İletkenliği. Anadolu Merinosu koyunlarında laktasyon boyunca belli aralıklarla alınan süt örneklerinin elektrik iletkenliği (Eİ) ile ilgili olarak yapılan varyans analizi sonuçları tablo 3’te verilmiştir.. Tablo 3. Elektrik iletkenliği ile ilgili olarak yapılan varyans analizi sonuçları. KAYNAKLAR. *SD. KT. 183. 60.697. 45. 37.336. 4. 4.341. 1.085. 41. 32.995. 0.805. 138. 23.361. 3. 0.854. 0.285. 1.720. 12. 2.156. 0.18. 1.086. 123. 20.351. 0.165. Genel Denekler Arası Meme Tipi Arası Aynı Meme Tipi Koyunlar Arası (Hata1) Denekler İçi Kontroller Arası Meme Tipi x Kontrol İnteraksiyonu Kontrol x Hata1 (Hata2). KO. F. 1.349. * SD: Serbestlik Derecesi, KT: Kareler Toplamı, KO: Kareler Ortalaması, F: F Değeri. Tablo 3’ün incelenmesinden anlaşılabileceği gibi elektrik iletkenliği bakımından; meme tipleri, meme tipi x kontrol interaksiyonu ve kontroller elektrik iletkenliği ortalamaları arasındaki farklar önemsiz bulunmuştur. Ancak koyunlarda bu konuda yapılan çalışma sayısının azlığı nedeniyle bir fikir vermesi açısından bunlara ait ortalamalar tablo 4 ve 5’te özetlenmiştir..

(24) 16. Tablo 4. Meme tipinden bağımsız (MTB) elektrik iletkenliği değerinin kontrol sağımlarına ait ortalamaları. Kontroller 1 2 3 4. X ( mS/cm) ± Sx 4.360 ± 0.088 4.472 ± 0.104 4.509 ± 0.073 4.351 ± 0.070. Tablo 5. Meme tipine göre elektrik iletkenliği değerinin kontrol sağımlarına ait ortalamaları. Meme Tipi 1 2 3 4 6. X (mS/cm) ± Sx 4.576 ± 0.135 4.464 ± 0.150 4.294 ± 0.142 4.586 ± 0.170 4.197 ± 0.150. Tablo 4 ve 5’te özetlenen ortalama değerlere ait grafikler şekil 8’de verilmiştir.. Elektrik İletkenliği. 6,0. MT1 MT2 MT3 MT4 MT6 MTB. 5,5 5,0 4,5 4,0 3,5 3,0. I. II. III. IV. Kontroller. Şekil 8. MTB ve meme tipine göre elektrik iletkenliği değerlerinin kontrol sağımları boyunca değişimi.

(25) 17. Araştırmada 184 örnekten hesaplanan elektrik iletkenliği değeri ortalaması 4.42 mS/cm olarak bulunmuştur. Bu değer, tablo 4’te verilen 2. ve 3. kontrol sağımı elektrik iletkenliği ortalama değerinden düşük; 1. ve 4. kontrollerden yüksektir. Tablo 5’te verilen meme tipine göre yapılan kontrol elektrik iletkenlik değeri ortalamasına göre ise 1., 2. ve 4. meme tipinin ortalamasından düşük; 3. ve 6. meme tipinin ortalamasından yüksek bulunmuştur. Meme tiplerine ait ortalamalar arasındaki farklar istatistik olarak önemsizken, şekil 8’de meme tiplerinin grafiklerinde farklılıklar var gibi gözükmektedir. Ancak şekil 8’de MTB ve meme tiplerine ait elektrik iletkenlik değerlerinin yaklaşık olarak 4 ile 5 mS/cm arasında olduğu görülebilir, dolayısıyla şekilde gözlenen bu farklılığın yanıltıcı olduğu söylenebilir.. Araştırmada elde edilen ortalama elektrik iletkenlik değeri, Peris ve ark.’nın (1991) Manchego koyunu sütünde 4.06 mS/cm ve Ayar ve ark.’nın (1998) Karakaş ve Hamdani koyunlarında normal sütlerde 4.030±0.622 mS/cm olarak bildirdiği ortalama iletkenlik değerlerine yakındır.. Meme tipinin elektrik iletkenliğine etkisinin olmaması, Altınova Tarım İşletmesi’nde sağımların makineyle yapılıyor olması ve her meme tipinden koyuna sağımlarda aynı hassasiyette davranılıyor olmasından kaynaklanmış olabilir. Elektrik iletkenliğinin de normal değerde bulunması bu varsayımları destekler mahiyettedir.. 4.2. Renk. Araştırmada 180 örnekten hesaplanan renge ait L, a, b, Hue ve Chroma değerleri ortalaması sırasıyla 81.25, -3.62, 7.04, 62.46 ve 7.94 olarak bulunmuştur. Aydınlık derecesi olarak tanımlanan L değeri ile ilgili olarak yapılan varyans analizi sonuçları tablo 6’da sunulmuştur..

(26) 18. Tablo 6. L değeri ile ilgili olarak yapılan varyans analizi sonuçları. KAYNAKLAR. SD. Genel. KT. KO. F. 0.558. 179 26212.807. Denekler Arası Meme Tipi Arası Aynı Meme Tipi Koyunlar Arası (Hata1) Denekler İçi Kontroller Arası. 44. 133.697. 4. 7.071. 1.768. 40. 126.626. 3.166. 135. 26079.11. 3 25775.777 8591.92. Meme Tipi x Kontrol İnteraksiyonu Kontrol x Hata1 (Hata2). 12. 13.513. 1.126. 120. 289.82. 2.415. 3557** 0.466. ** P<0.05. Tablo 6’nın incelenmesinden anlaşılabileceği gibi L değeri bakımından; meme tipleri ve meme tipi x kontrol interaksiyonu ortalamaları arasındaki farklar önemsiz, kontrol sağımlarına ait L değeri ortalamaları arasındaki farklar önemli (P<0.05) bulunmuştur. Tablo 7’de meme tipinden bağımsız kontrollere ve tablo 8’de de meme tiplerine ait ortalamalar sunulmuştur.. Tablo 7. Meme tipinden bağımsız L değerlerinin kontrol sağımlarına ait ortalamalar ve standart hatalar. Kontroller 1 2 3 4. X *± Sx 88.030b ± 0.203 60.358c ± 0.344 87.882b ± 0.225 88.746a ± 0.158. * : Aynı sütunda farklı harfleri taşıyan grup ortalamaları arası farklar P<0.01 seviyesinde önemlidir.. Tablo 7’den 1., 2., 3. ve 4. kontrol sağımlarına ait L değeri ortalamalarının 88.030, 60.358, 87.882, 88.746 olduğu, 4. kontrole ait ortalamanın diğer.

(27) 19. ortalamalardan yüksek, ikinci kontrole ait ortalamanın en düşük olduğu görülebilir (P<0.01).. Tablo 8. Meme tipine göre L değerinin kontrol sağımlarına ait ortalamaları. Meme Tipi 1 2 3 4 6. X ± Sx 81.406 ± 0.281 81.172 ± 0.297 80.999 ± 0.281 81.151 ± 0.336 81.542 ± 0.297. Tablo 8 dikkate alındığında en yüksek L değeri 81.542 ile 6. meme tipine ait iken, en düşük L değeri 80.999 ile 3. meme tipine aittir.. Şekil 9’da MTB ve meme tipine göre L değerlerinin kontrol sağımları boyunca değişim grafiği verilmiştir. Meme tiplerinin L değerlerine önemsiz bulunan etkisi, şekil 9’da MTB L değerleriyle beş meme tipine ait grafiklerin örtüşmesiyle de. L değeri. desteklenmektedir.. 100 95 90 85 80 75 70 65 60 55. MT1 MT2 MT3 MT4 MT6 MTB I. II. III. IV. Kontroller. Şekil 9. MTB ve meme tipine göre L değerlerinin kontrol sağımları boyunca değişimi.

(28) 20. Araştırmada ortalama L değeri 81.25 bulunurken, Priola ve ark. (2003) mer’aya çıkarılan Comisana koyunlarında L değerini 76.42 olarak bildirmiştir. Bu farklılıklar ırkların farklı olmasına, verim yönüne, beslemeye, işletmede uygulanan sağım şekline, hijyen kurallarına uymadaki farklılıklara atfedilebilir.. Pozitif değerleri kırmızı, negatif değerleri yeşil rengi ifade eden a değeri ile ilgili olarak yapılan varyans analizi sonuçları tablo 9’da verilmiştir.. Tablo 9. a değeri ile ilgili olarak yapılan varyans analizi sonuçları. KAYNAKLAR Genel Denekler Arası Meme Tipi Arası Aynı Meme Tipi Koyunlar Arası (Hata1) Denekler İçi Kontroller Arası Meme Tipi x Kontrol İnteraksiyonu Kontrol x Hata1 (Hata2). SD. KT. KO. 179. 84.642. 44. 19.527. 4. 2.059. 0.515. 40. 17.468. 0.437. 135. 65.115. 3. 47.993. 12. 0.758. 0.063. 120. 16.364. 0.136. 15.998. F. 1.179. 117.315** 0.463. ** P<0.01. Tablo 9’un incelenmesinden anlaşılabileceği gibi a değeri bakımından; meme tipleri ve meme tipi x kontrol interaksiyonu ortalamaları arasındaki farklar önemsiz, kontrol sağımlarına ait a değeri ortalamaları arasındaki farklar önemli (P<0.01) bulunmuştur. Meme tipinin a değerine etkisi önemsiz çıkmıştır. Tablo 10’da meme tipinden bağımsız kontrollere ait ve tablo 11’de de meme tiplerine ait ortalamalar sunulmuştur..

(29) 21. Tablo 10. Meme tipinden bağımsız a değerlerine ait ortalamalar ( X ) ve standart hatalar ( Sx ). Kontroller 1 2 3 4. X *± Sx -4.119a ± 0.090 -2.781c ± 0.061 -3.596b ± 0.063 -3.983a ± 0.058. * : Aynı sütunda farklı harfleri taşıyan grup ortalamaları arası farklar P<0.01 seviyesinde önemlidir.. Tablo 10’dan 1., 2., 3. ve 4. kontrol a değeri ortalamalarının -4.119, -2.781, 3.596, -3.983 olduğu, 2. ve 3. kontrol’e ait ortalamaların diğer kontrollerden daha yüksek olduğu görülebilir (P<0.01).. Tablo 11. Meme tipine göre a değerinin kontroller boyunca ortalaması. Meme Tipi 1 2 3 4 6. X ± Sx -3.634 ± 0.104 -3.725 ± 0.110 -3.600 ± 0.104 -3.411 ± 0.125 -3.729 ± 0.110. Tablo 11’de görüldüğü üzere a değerinin kontroller boyunca en yüksek ortalama -3.411 ile 4. meme tipine, en düşük ortalama ise -3.729 ile 6. meme tipine aittir.. Şekil 10’da MTB ve meme tipine göre a değerlerinin kontrol sağımları boyunca değişim grafiği verilmiştir..

(30) a değeri. 22. 0,0 -0,5 -1,0 -1,5 -2,0 -2,5 -3,0 -3,5 -4,0 -4,5 -5,0. I. II. III. IV MT1 MT2 MT3 MT4 MT6 MTB. Kontroller. Şekil 10. MTB ve meme tipine göre a değerlerinin kontrol sağımları boyunca değişimi. Pozitif değerleri sarı, negatif değerleri mavi rengi tanımlayan b değeri ile ilgili olarak yapılan varyans analizi sonuçları tablo 12’de sunulmuştur.. Tablo 12. b değeri ile ilgili olarak yapılan varyans analizi sonuçları. KAYNAKLAR Genel Denekler Arası Meme Tipi Arası Aynı Meme Tipi Koyunlar Arası (Hata1) Denekler İçi Kontroller Arası Meme Tipi x Kontrol İnteraksiyonu Kontrol x Hata1 (Hata2). ** P<0.01. SD. KT. KO. F. 179. 422.481. 44. 112.993. 4. 1.715. 0.429. 40. 111.278. 2.782. 135. 309.488. 3. 240.021. 80.007. 147.618**. 12. 4.428. 0.369. 0.681. 120. 65.039. 0.542. 0.154.

(31) 23. Tablo 12’nin incelenmesinden anlaşılabileceği gibi b değeri bakımından; meme tipleri ve meme tipi x kontrol interaksiyonu ortalamaları arasındaki farklar önemsiz, kontrol sağımlarına ait b değeri ortalamaları arasındaki farklar önemli (P<0.01) bulunmuştur. Meme tipinin b değerine etkisi önemsiz çıkmıştır. Tablo 13’de meme tipinden bağımsız kontrollere ait ve tablo 14’de de meme tiplerine ait ortalamalar sunulmuştur.. Tablo 13. Meme tipinden bağımsız b değerlerine ait ortalamalar ( X ) ve standart hatalar ( Sx ). Kontroller 1 2 3 4. X *± Sx 7.186b ± 0.164 5.338c ± 0.120 7.016b ± 0.149 8.623a ± 0.190. * : Aynı sütunda farklı harfleri taşıyan grup ortalamaları arası farklar P<0.01 seviyesinde önemlidir.. Tablo 13’te kontrol b değerlerine ait ortalamalar ( X ) ve standart hatalar ( Sx ) sunulmuştur. 1., 2., 3. ve 4. kontrol b değerlerine ait ortalamaların sırasıyla 7.186, 5.338, 7.016 ve 8.623 olduğu ve 4. kontrol b değerine ait ortalamanın diğer kontrollerden daha yüksek olduğu görülmektedir (P<0.01).. Tablo 14. Meme tipine göre b değerinin kontroller boyunca ortalaması. Meme Tipi 1 2 3 4 6. X ± Sx 7.033 ± 0.264 7.042 ± 0.278 6.999 ± 0.264 7.227 ± 0.315 6.902 ± 0.278.

(32) 24. Meme tipine göre b değerinin kontroller boyunca ortalaması tablo 14’de özetlenmiştir. Buna göre; b değeri ortalaması en yüksek değere sahip 4. meme tipi iken, en düşük 6. meme tipine aittir.. MTB ve meme tipine göre b değerlerinin kontrol sağımları boyunca değişim grafiği şekil 11’de verilmiştir.. b değeri. 10 9. MT1. 8. MT2 MT3. 7. MT4. 6. MT6. 5. MTB. 4 I. II. III. IV. Kontroller. Şekil 11. MTB ve meme tipine göre b değerlerinin kontrol sağımları boyunca değişimi. Araştırmada ortalama b değeri 7.04 bulunurken, Priolo ve ark. (2003) mer’aya çıkarılan Comisana koyunlarında b değerini 5.13 olarak bildirmiştir. Bu farklılıklar L değerinde olduğu gibi ırkların farklı olmasına, verim yönüne, beslemeye, işletmede uygulanan sağım şekline, hijyen kurallarına uymadaki farklılıklara atfedilebilir. Hue değeri ile ilgili olarak yapılan varyans analizi sonuçları tablo 15’de sunulmuştur..

(33) 25. Tablo 15. Hue değeri ile ilgili olarak yapılan varyans analizi sonuçları. KAYNAKLAR Genel Denekler Arası Meme Tipi Arası Aynı Meme Tipi Koyunlar Arası (Hata1) Denekler İçi Kontroller Arası. SD. KT. KO. F. 179. 3420.751. 44. 1413.656. 4. 186.942. 46.736. 1.524. 40. 1226.714. 30.668. 135. 2007.095. 3. Meme Tipi x Kontrol İnteraksiyonu Kontrol x Hata1 (Hata2). 527.465 175.822. 12. 67.968. 5.664. 120. 1411.662. 11.764. 14.946** 0.481. ** P<0.01. Tablo 15’in incelenmesinden anlaşılabileceği gibi Hue değeri bakımından; meme tipleri ve meme tipi x kontrol interaksiyonu ortalamaları arasındaki farklar önemsiz, kontrol sağımlarına ait Hue değeri ortalamaları arasındaki farklar önemli (P<0.01) bulunmuştur. Meme tipinin Hue değerine etkisi önemsiz çıkmıştır. Tablo 16’da meme tipinden bağımsız kontrollere ait ve tablo 17’de de meme tiplerine ait ortalamalar sunulmuştur.. Tablo 16. Meme Tipinden Bağımsız Hue Değerlerine Ait Ortalamalar ( X ) ve Standart Hatalar ( Sx ). Kontroller 1 2 3 4. X *± Sx 60.022c ± 0.702 62.280b ± 0.604 62.660b ± 0.591 64.890a ± 0.533. * : Aynı sütunda farklı harfleri taşıyan grup ortalamaları arası farklar P<0.01 seviyesinde önemlidir..

(34) 26. Tablo 16’dan 1., 2., 3. ve 4. kontrol Hue ortalamalarının 60.022, 62.280, 62.660, 64.890 olduğu, 4. kontrol Hue değerine ait ortalamanın diğer kontrollerden daha yüksek olduğu görülebilir (P<0.01).. Tablo 17. Meme tipine göre Hue değerinin kontroller boyunca ortalaması. Meme Tipi 1 2 3 4 6. X ± Sx 62.329 ± 0.876 61.714 ± 0.923 62.381 ± 0.876 64.551 ± 1.047 61.340 ± 0.923. Meme tipine göre Hue değerinin kontroller boyunca ortalaması tablo 17’de verilmiştir. Buna göre; Hue değeri ortalaması en yüksek 64.551 ile 4. meme tipine ait iken, en düşük 61.340 ile 6. meme tipine aittir.. Şekil 12’de MTB ve meme tipine göre Hue değerlerinin kontrol sağımları boyunca değişim grafiği verilmiştir.. 70 Hue değeri. MT1. 67. MT2 MT3. 64. MT4 MT6. 61. MTB. 58 I. II. III. IV. Kontroller. Şekil 12. MTB ve meme tipine göre Hue değerlerinin kontrol sağımları boyunca değişimi.

(35) 27. Chroma değeri ile ilgili olarak yapılan varyans analizi sonuçları tablo 18’de sunulmuştur.. Tablo 18. Chroma değeri ile ilgili olarak yapılan varyans analizi sonuçları. KAYNAKLAR Genel Denekler Arası Meme Tipi Arası Aynı Meme Tipi Koyunlar Arası (Hata1) Denekler İçi Kontroller Arası Meme Tipi x Kontrol İnteraksiyonu Kontrol x Hata1 (Hata2). SD. KT. KO. F. 179. 441.263. 44. 106.457. 4. 0.615. 0.154. 40. 105.842. 2.646. 135. 334.806. 3. 277.599. 92.533. 207.924**. 12. 3.803. 0.317. 0.712. 120. 53.404. 0.445. 0.058. ** P<0.01. Tablo. 18’in. incelenmesinden. anlaşılabileceği. gibi. Chroma. değeri. bakımından; meme tipleri ve meme tipi x kontrol interaksiyonu ortalamaları arasındaki farklar önemsiz, kontrol sağımlarına ait Chroma değeri ortalamaları arasındaki farklar önemli (P<0.01) bulunmuştur. Meme tipinin Chroma değerine etkisi önemsiz çıkmıştır. Tablo 19’da meme tipinden bağımsız kontrollere ait ve tablo 20’de de meme tiplerine ait ortalamalar sunulmuştur.. Tablo 19. Meme tipinden bağımsız Chroma değerlerine ait ortalamalar ( X ) ve standart hatalar ( Sx ). Kontroller 1 2 3 4. X *± Sx 8.309b ± 0.157 6.031d ± 0.120 7.898c ± 0.140 9.519a ± 0.177. * : Aynı sütunda farklı harfleri taşıyan grup ortalamaları arası farklar P<0.01 seviyesinde önemlidir. (P<0.05).

(36) 28. Tablo 19’da kontrol Chroma değerlerine ait ortalamalar ( X ) ve standart hatalar ( Sx ) sunulmuştur. 1., 2., 3. ve 4. kontrol Chroma değerlerine ait ortalamaların sırasıyla 8.309, 6.031, 7.898 ve 9.519 olduğu ve 4. kontrol Chroma değerine ait ortalamanın diğer kontrollerden daha yüksek olduğu görülmektedir (P<0.01).. Tablo 20. Meme tipine göre Chroma değerinin kontroller boyunca ortalaması. Meme Tipi 1 2 3 4 6. X ± Sx 7.934 ± 0.257 7.997 ± 0.271 7.885 ± 0.257 8.018 ± 0.307 7.863 ± 0.271. Tablo 20 dikkate alındığında en yüksek Chroma değeri 8.018 ile 4. meme tipine ait iken, en düşük Chroma değeri 7.863 ile 6. meme tipine aittir.. Şekil 13’te MTB ve meme tipine göre Chroma değerlerinin kontrol sağımları. Chroma değeri. boyunca değişim grafiği verilmiştir.. 11 10 9 8 7 6 5 4. MT1 MT2 MT3 MT4 MT6 I. II. III. IV. MTB. Kontroller. Şekil 13. MTB ve meme tipine göre Chroma değerlerinin kontrol sağımları boyunca değişimi Hue ve Chroma değerleri ile ilgili çalışmaya rastlanmadığından yorum yapılamamıştır..

(37) 29. 5. SONUÇ. Bu araştırmada Altınova Tarım İşletmesi’nde yetiştirilen Anadolu Merinosu koyunlarında sütün elektrik iletkenliği ortalaması 4.42 mS/cm olarak tespit edilmiştir. Her ne kadar koyunlar için herhangi bir sınır konulmamış olsa da, bu değer yapılan çalışmalardaki normal süt örneklerinin elektrik iletkenlik değerine benzer ve yakındır. Bu nedenle meme sağlığının takibi ve kontrolünde Altınova Tarım İşletmesi’nin başarılı olduğu ifade edilebilir.. Sütün rengine ait L, a, b, Hue ve Chroma değerlerinin ortalaması ise sırasıyla 81.25, -3.62, 7.04, 62.46 ve 7.94 olarak tespit edilmiştir.. Çalışmada meme tipinin elektrik iletkenliğine ve süt rengine etkisi önemsiz bulunmuştur..

(38) 30. 6. KAYNAKLAR. Ayar, A., Demirulus H. ve Tunçtürk, Y.,1998. Koyun Sütlerinin Elektrik İletkenliği Üzerine Bazı Faktörlerin Etkisi. Selçuk Üniv Zir. Fak. Derg., 12(17): 86-95. Drendel, C., Wendt, K., 1993. Cell Count, Lysozyme Content, Ph and Electrical Conductuvity. of. Sow’s. Milk. During. Lactation.. Monatshefte-fur-. Veterinarmedizin, 48(6): 307-313. Düzgüneş, O., T, Kesici ve F. Gürbüz, 1983. İstatistik Metodları-I. Ank. Üniv. Zir. Fak. Yay. 861,Ders kitabı, 229, Ankara. Epstein, H., 1985. The Awassi Sheep With Special Reference to The Improved Dairy Type. FAO Animal Production and Health Paper 57, Food and Agriculture Organization of The United Nations. Rome. Espada, E. and Vijverberg, H., 2002. Milk colour analysis as a tool fort the detection of abnormal milk. In: Proceeding of the first North American Conference on Robotic Milking, Wageningen Pers, 2002 pp. 28-38. Fuh, Y.M., Ho, C.M., Wang, C.T., Liang, I., 1985. Chemical composition and physical properties of goat milk produced in the southern area of Taiwan. J. Taiwan Livestock Research 18(2): 175-183. Hovinen M., Aisla, A. M., Py r l S., 2006. Accuracy and reliability of mastitis detection with electrical conductivity and milk colour measurement in automatic milking. Acta Agriculturae Scandinavica, Section A - Animal Sci., 56(3-4): 121 – 127. Jovanka V. Popov-Raljic , Nada S. Lakic , Jovanka G. Lalicic-Petronijevic , Miroljub B. Barac and Visnja M. Sikimic, 2008. Color changes of UHT milk during storage. Sensors 2008, 8, 5961-5974; DOI: 10.3390/s8095961. Knudsen, K., and Jensen, N. E., 1990. The diagnosis of subclinical mastitis by redefinition of the interquarter ratio and definition of the interquarter variation using analysis of variance methods. J. Dairy Res. 57:325. Konar, A., Güven, M., Erginkaya, Z. 1994. Somatic cell counts and mastitis studies in the milks of goats and ewes of Turkey. Proceeding of the symposium on.

(39) 31. somatic cells and milk of small ruminants, Bella Italy, 25-27 September, EAAP Publi. No:77, 327-334. Lightner, J. K., Miller, G. Y., Hueston, W. D. and Dorn, C. R., 1988. Estimation of the costs of mastitis, using National Animal Health Monitoring System and milk somatic cell count data. J. Am. Vet Med. Assoc. 192:1410. Maatje, K., Rossing, W., Garssen, G. J. and Pluygers, H. G., 1983. Automation of electrical conductivity measurements during milking. Page 89 in Proc. 3rd Symp. Automation in Dairying, Wageningen, Neth. Manns, R., John, P., 2004. JUMO Analysenmesstechnik, Informationen zur Leitfaehigkeitsmessung” im Februar. JUMO GmbH & Co. KG. Fulda Germany. Miller, R. H., Paape, M. J., Fulton, L. A. and Schutz, M. M., 1993. The relationship of milk somatic cell count to milk yields of Holstein heifers after first calving. J. Dairy Sci. 76:728–733. Nak, D., Ünal, E.F., Çetin, C., Nak, Y., Konuş, R., 1999. Studies on detection of aetıology of subclinical mastitis in cows using by electrical conductuvity Meter. Hayv. Araş. Derg. (1999) 9,1-2:77-80. Ordolff, D. 2002. Lactation dependent variation in colour of the foremilk. Milchpraxis , 40: 174-175. Oshima, M. 1978. Empirical formula for correcting electrical conductivity values of milk in relation to temperature. Jpn. J. Zootech. Sci. 49:180. Oshima, M.,1985. On The Electrical conductuvity criteria to be used to detect compositionally abnormal milk due to presumed subclinical mastitis. Kieler Milchwirtshaftliche Forschungsberichte 37(4):360-363. Peris, C, Molina, P., Fernandez, N., Rodriguez, M., Torres, A. 1991. Variation in somatic cell counts, California mastitis test and electrical conductivity among various fractions of ewes milk. J. Dairy Sd., 74: 1553-1560. Priolo A., Lanza M., Barbagallo D., Finocchiaro L. ve Biondi L., 2003. Can the reflectance spectrum be used to trace grass feeding in ewe milk? Small Rum. Res. 2(48):103-107. http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6TC547T29TC-.

(40) 32. 3&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C00 0050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=2ac615faa657ff66 61c3bb94380573a3 Erişim tarihi: 14:01 06.03.2009 Puckett, H. B., Fernando, R. S. Spahr, S. L. and Roda, E. D., 1984. A system for analysis of milk production and conductivity data in real time. Agricultural electronics—1983 and beyond. Volume TJfc Controlled environments, livestock production systems, materials handling and processing. Page 508 in Proc. Natl. Conf., December 11-13, 1983, Chicago. Proc. Am. Soc Agric. Eng., St Joseph, MI. Reinemann, D. J. ve Helgren, J. M., 2004. ASAE/CSAE Annual International Meeting Paper Number: 04 - 4191. Ontario, Canada, 1-4 August 2004. Schakenraad, MJHLW., and Dijkhuizen, A. A., 1990. Economic losses due to bovine mastitis in Dutch dairy herds. Neth. J. Agric. Sci. 38:89. Solah V.A., Staines, V., Honda, S. and Limley, H.A., 2007. Measurement of Milk Color and Composition: Effect of Dietary Intervention on Western Australian Holstein-Friesian Cow’s Milk Quality. J. Food Sci., 8(72):560 – 566. Wiedemann, M., and Wendl, G. 2003. The use of colour measurement for the in-line determination of milk quality during milking. Landtechnik , 58, 272-273. Wong, N. P. 1988. Physical properties of milk. Page 409 in Fundamentals of dairy chemistry. 3rd ed. N. P. Wong, ed. Van Nostrand Reinhold Co., New York, NY..

(41)