BURSA’DA S‹GARA ‹Ç‹M‹ VE N‹KOT‹N BA⁄IMLILI⁄I ‹LE
‹L‹fiK‹L‹ FAKTÖRLER
THE FACTORS RELATED TO HABIT OF SMOKING CIGARETTE AND
ADDICTION OF NICOTINE IN BURSA
Hayrettin GÖÇMEN Nazan NALCI SAVAfi ‹brahim OCAK
Esma CEYLAN Ahmet URSAVAfi Mehmet KARADA⁄
Funda COfiKUN Eda DURMUfi Oktay GÖZÜ
Uluda¤ Üniversitesi T›p Fakültesi, Gö¤üs Hastal›klar›, Bursa
Anahtar sözcükler: Sigara al›flkanl›¤›, nikotin ba¤›ml›l›¤›, Fagerstrom nikotin ba¤›ml›l›k skoru Key words: Smoking habit, nicotine addiction, Fagerstrom nicotine addiction score
SUMMARY
Smoking cigarette is an important health problem in Turkey. Everyone of three adults smokes according to the data of The Ministry of Health. In our study, we aimed to evaluate smoking and nicotine addiction status and related demographic factors in Bursa’s public.
Were asked from participants to fill a questionnaire including their smoking and demographic status, in COPD day at a mall in Bursa. Their datas were recorded and evaluated.
In this study were evaluated 298 participants (111 female, 187 male) with a mean age of 44.9±3.3 years. 61.7% of the participants was smoking (73.4% of the male and 41.4% of the female). The rate of smoking was significantly higher in male (p<0.001). Mean Fagerstrom nicotine addiction score was 3.6±2.3. Fagerstrom nicotine addiction score was not correlated with smoking years and mean packet years (p>0.05). In self employed persons, smoking was significantly higher than other job groups (p<0.05). 29.9% of the smokers were consuming long cigarettes. Of the long cigarettes smokers mean age was 47.1±2.0 years and they were significantly older
ÖZET
Sigara öne mli bir sa¤l›k sorunudur. Sa¤l›k Bakanl›¤› verilerine göre eriflkin nüfusumuzun 1/3’ü sigara içmektedir.Çal›flmam›zda, Bursa’da sigara içme yayg›nl›¤› ve nikotin ba¤›ml›l›k durumu ile iliflkili olabilecek demografik verileri araflt›rmay› amaçlad›k. KOAH günü etkinliklerinde Bursa’da bir al›flverifl merkezinde gönüllülerden, sigara ve fagerstrom nikotin ba¤›ml›l›k durumlar›n› belirlemek için anket formunu doldurmas› istendi. Kat›l›mc›lar›n demografik verileri, meslek, ekonomik ve e¤itim durumlar› kaydedilerek de¤erlendirildi.
Çal›flmada 298 gönüllü (%62.7 erkek, %38.3 kad›n, ortalama yafl 44.9±3.3 y›l) de¤erlendirildi. Olgular›n %61.7’si sigara içmekteydi. (Erkeklerin %73.4’ü, kad›nlar›n %41.4’ü). Sigara içme oran› erkeklerde anlaml› derecede yüksekti. Sigara içenlerin ortalama fagerstrom skoru 3.6±2.3 idi. Sigara içme süresi, sigara paket y›l› ile fagerstrom skoru aras›nda iliflki yoktu. Serbest meslek grubunda sigara içimi di¤er meslek gruplar›na oranla anlaml› derecede yüksekti. Sigara içenlerin %29.9’u uzun sigara içmekteydi. Uzun sigara içenler (yafl ortala-mas› 47.1±2.0 y›l), k›sa sigara içenlere (yafl
(7) ve çok güçlü iliflkisi (8) gösterilmifltir. Kesitsel nitelikteki çal›flmam›zda, Bursa’da sigara içim al›flkanl›¤›n› etkileyen demogra-fik faktörler ve bu faktörlerin Fagerström nikotin ba¤›ml›l›k skorlar› ile iliflkisi araflt›r›l-m›flt›r.
GEREÇ VE YÖNTEM
2006 y›l› Dünya KOAH günü etkinliklerinde Bursa’da büyük bir al›flverifl merkezinde aç›lan stantta anket çal›flmas› uyguland›. Çal›flmam›za toplam 298 gönüllü kat›ld›. Çal›flmam›za kat›lan tüm gönüllülere sigara içme öyküleri ve demografik özelliklerini belirlemek için 10 sorudan oluflan bir anket ile sigara içenlere nikotin ba¤›ml›l›klar›n› belirlemek için Fagerstrom nikotin ba¤›ml›l›k anketi (Tablo 1) uyguland›. Kat›l›mc›lar›n yafl (genç, orta yafl, ileri yafl), sigara içimi (k›sa sigara, uzun sigara), ekonomik durum (kötü, orta, iyi), meslek (memur, emekli, ö¤renci, serbest meslek, emekli, ev han›m›) ve e¤itim durumlar› (okuryazar de¤il, ilkokul, ortaokul, lise, üniversite) gruplanarak kayde-dildi ve analiz ekayde-dildi.
Çal›flman›n istatistiksel analizi SPSS 13.0 versiyon Windows paket program› kullan›-larak Üniversitemiz Biyoistatistik Anabilim Dal›’nda yap›ld›. De¤erler ortalama ± standart deviasyon (SD) olarak verildi. P de¤erinin 0.05’ten küçük olmas› istatistiksel olarak anlaml› kabul edildi.
than short cigarette smokers (42.0±1.4 years) (p<0.045). Mean smoking years (p=0.025) and mean packet years (p=0.006) were significantly higher in the long cigarette smokers.
Smoking is rather widespread, especially among the men and the self employed persons. The amounts of smoked cigarettes may not be related with Fagerstrom Nicotin Addiction Scores. Long cigarette smoking is related with more smoking and more packet years.
lamas› 42.0±1.4) oranla anlaml› derecede yafll›yd›. Uzun sigara içenlerin ortalama sigara içme (p=0.025) ve paket y›l› (p=0.006) k›sa sigara içen gruba oranla anlaml› derecede yüksekti.
Toplumumuzda erkeklerde ve serbest meslek grubunda sigara içme oran› yüksektir. ‹çilen sigara miktar›, nikotin ba¤›ml›l›¤› ile korele olmayabilir. Uzun sigara içimi ileri yafl grubu, daha fazla sigara içim y›l› ve paket y›l› ile iliflkilidir.
G‹R‹fi
Sigara kronik hastal›klara ba¤l› ölümlerin en büyük küresel etkenidir. Son verilere göre dünyada 1.3 milyar sigara içmektedir. Bun-lar›n %80’i geliflmekte olan ülkelerde yafla-maktad›r (1). Küresel olarak y›ll›k 5 milyon kifli sigaradan dolay› hayat›n› kaybetmek-tedir. Bu rakam›n 2025 y›l›nda 7 milyonu geliflmekte olan ülkelerde olmak üzere 10 milyona ç›kaca¤› tahmin edilmektedir. Sigara tüketiminin ekonomik maliyeti, morbidite ve mortaliteye ba¤l› olmak üzere y›ll›k 200 milyar dolar civar›ndad›r (2). Temininin kolay ve kullan›m›n›n yasal olmas›, sigara ba¤›ml›l›¤›n› en s›k görülen ve en önemli madde ba¤›ml›l›¤› haline getirmifltir (3). Sigara ba¤›ml›l›¤›, birçok faktörden etkilenen komp-leks bir oluflumdur. Son zamanlarda yap›lan çal›flmalarda sosyoekonomik durum, yafl, cinsiyet, e¤itim düzeyi, çevresel ve genetik altyap› gibi faktörlerin bu davran›fl modali-tesine etkileri gösterilmifltir (4). Topluma göre farkl›l›k gösteren bu faktörlerin ortaya konmas›, sigara karfl›t› kampanyalar›n içeri-¤ini belirlemedeki önemi büyüktür. Sigara içeri¤inde ba¤›ml›l›k yap›c› madde nikotin oldu¤undan sigara ba¤›ml›l›¤›n seviyesi, direkt nikotin ba¤›ml›l›¤› ile ölçülür (5). Klinik pra-tikte ve bilimsel araflt›rmalarda bu seviye-nin ölçümün en yararl› oldu¤u gösterilen anket, Fagerström Nikotin Ba¤›ml›l›k (FNB) Anketidir (6). Yap›lan çal›flmalarda bu anket skorlar›n›n, sigara ba¤›ml›l›¤› ile ba¤›ms›z
Tablo 2. Olgular›n sigara içme durumlar›n›n cinsiyete göre da¤›l›mlar›.
Erkek Kad›n Sigara ‹çen 138* 46 Sigara ‹çmeyen 49 65
*p<0.001 fiekil 1. Olgular›n sigara içme durumlar›na göre
da¤›l›m›.
Tablo 1. Fagerstörm Nikotin Ba¤›ml›k Anketi.
3 puan 2 puan 1 puan 0 puan
Uyand›ktan ne kadar sonra ilk 5 dakikada 5-30 dakika 31-60 dakika Bir saat sonra ilk sigaran›z› içiyorsunuz? içinde içinde
Sigara içmenin yasak oldu¤u yerlerde, - - Evet Hay›r sigara içmemek zor geliyor mu?
(Örne¤in okul, hastane)
Hangi sigaray› b›rakmak sizin için - - Sabah ilk Di¤erleri daha zor, yani hangisi sizin sigaram
daha de¤erli?
Her gün ortalama kaç adet 31 ve üstü 21 ile 30 11 ile 20 aras› 10 veya az sigara içiyorsunuz? aras›
Uyand›¤›n›z ilk saatler içinde, - - Evet Hay›r gün içinde içti¤inizden daha çok
sigara içiyor musunuz?
Hasta oldu¤unuz ve yatakta yatmak - - Evet Hay›r zorunda oldu¤unuz günlerde dahi
sigara içer misiniz?
7-10 puan: fiiddetli ba¤›ml›, 4-6 puan:Orta fliddette ba¤›ml›, 4 puandan az: Düflük fliddette ba¤›ml›
BULGULAR
Çal›flmaya, ankete kat›lan toplam 298 gönüllü dahil edildi. Yafl ortalamas› 44.9±3.3 y›l olan gönüllülerin 187’si erkek (%62.7), 111’i kad›nd› (%38.3). Sigara içenlerin oran› %61.7 (n=184) ve sigara içmeyenlerin oran› %38.3 idi (n=114) (fiekil 1).
Erkeklerin %73.4 (n=138)’ü sigara içiyor, %26.6 (n=50)’ü sigara içmiyordu. Kad›nlarda sigara içme oran› %41.4 (n=46), içmeyenle-rin oran› %58.6 (n=66) fleklindeydi. Sigara
içme oran›n›n erkeklerde istatistiksel olarak anlaml› derecede yüksek oldu¤u saptand› (p<0.001) (Tablo 2).
Sigara içen 184 kifli ortalama 19.1±1.2 y›ld›r sigara içmekteydi ve günde tüketilen orta-lama sigara miktar› 20.4±1.1 adet idi. Sigara içenlerin ortalama Fagerstrom nikotin ba¤›ml›l›k skoru 3.6±2.3 idi. Kad›nlarda ortalama Fagerstrom skoru 1.8±2.1, erkek-lerde 4.1±3.7 idi. Erkeklerin Fagerstrom ba¤›ml›l›k skoru kad›nlara oranla anlaml› derecede yüksek saptand› (p<0.05) (fiekil 2). Sigara içme süresi, sigara paket y›l› ile Fagerstrom ba ¤›ml›l›k skoru aras›nda iliflki yoktu (p>0.05).
fiekil 3. Sigara içenlerin uzun/k›sa sigara da¤›l›m› .
Tablo 4. Uzun / K›sa sigara içen olgular›n karfl›laflt›r›lmalar›.
Ortalama Yafl Ortalama Sigara Paket Y›l› Ortalama Sigara ‹çme Y›l›
Uzun 47.1±2.0* 26.2±2.7** 22.0±1.7***
Kisa 42.0±1.4 19.0±1.9 17.7±1.1
*p=0.045, **p=0.006, ***p=0.025 fiekil 2. Fagerstrom nikotin ba¤›ml›l›k skorlar›n›n
cinsiyet aç›s›ndan karfl›laflt›r›lmas›.
Kat›l›mc›lar meslek aç›s›ndan memur, emekli, ö¤renci, serbest meslek, emekli ve ev han›m› olmak üzere 6 gruba ayr›ld›lar. Gruplar sigara içimi aç›s›ndan de¤erlendirildi¤inde, serbest meslek grubunda sigara içiminin istatistiksel olarak anlaml› derecede yüksek oldu¤u belir-lendi (p=0.005) (Tablo 3). Yafl, yafl grubu, e¤itim ve ekonomik düzeyleri ile sigara içimi aras›nda anlaml› iliflki olmad›¤› görüldü (p>0.05).
Sigara içen kat›l›mc›lar›n (n=184) %70.1’i (n=129) k›sa, %29.9’u (n=55) uzun sigara içmekteydi (fiekil 3). Uzun sigara içenlerde yafl ortalamas› 47.1±2.0 y›l, k›sa sigara içenlerde ise 42.0±1.4 y›ld›. Uzun sigara içenlerin k›sa sigara içenlere oranla istatis-tiksel olarak anlaml› derecede yafll› oldu¤u gözlendi (p=0.045). Uzun sigara içenlerin
ortalama sigara içme y›l› 22.0±1.7 y›l ve ortalama sigara paket y›l› 26.2±2.7 y›ld›. K›sa sigara içenlerde ise ortalama sigara içme y›l› 17.7±1.1 ve ortalama sigara paket y›l› 19.0±1.9’du. Uzun sigara içenlerin ortala-ma sigara içme y›l› ve ortalaortala-ma sigara paket y›l› k›sa sigara içen gruba oranla anlaml› derecede yüksekti (s›ras›yla p=0.025 ve p=0.06) (Tablo 4).
TARTIfiMA
Sigara ba¤›ml›l›¤›, küresel salg›n fleklinde etkinli¤ini giderek art›ran ve sonuçlar› daha net ortaya ç›kmaya bafllayan büyük bir halk sa¤l›¤› sorunudur (1). Morbidite ve mortali-tenin en önemli önlenebilir risk faktörü oldu-¤u kabul edilmektedir (9). Sigaraya ba¤l›
Tablo 3. Meslek gruplar›na göre sigara içiminin karfl›laflt›r›lmas›.
Memur Emekli Serbest Meslek Iflçi Ö¤renci Ev Han›m› Toplam
Sigara Içen 25 12 84 38 11 14 184
Sigara Içmeyen 16 9 47 24 8 10 114
olarak ortaya ç›kan sosyal ve ekonomik prob-lemlerin daha iyi dökümante edilip irdelen-di¤i geliflmifl ülkelerde sigara içme h›z›nda belirgin azalma gözlenmesine ra¤men, sigara endüstrisinin yo¤un kampanya ve propagan-dalar› neticesinde geliflmekte olan ülkelerde bu art›fl h›zla devam etmektedir (10). WHO’nun verilerine göre dünya çap›nda erkeklerin %47’si, kad›nlar›n %12’si sigara içmektedir. Geliflmekte olan ülkelerde erkeklerin %48’i, kad›nlar›n %7’si; geliflmifl ülkelerde erkek-lerin %42’si kad›nlar›n %24’ü sigara kullan›-c›s›d›r (11). Geliflmekte olan ülkelerde kültü-rel normlar nedeniyle kad›nlar›n %2-10 düzeyi aras›nda de¤iflen oranlar›na karfl›n erkekler-de %60’lara ulaflan yüksek bir içim oran› gözlenir (12). Bu aç›dan ülkemizin sigara durumunu en iyi yans›tan PIAR’›n genifl kap-saml› çal›flmas›nda sigara içme s›kl›¤›n›n erkek-lerde %62.8, kad›nlarda %24.3, 35 yafl üzeri nüfusta %43.6 oldu¤u tespit edilmifltir (13). Çal›flmam›zda de¤erlendirmeye ald›¤›m›z popü-lasyonda sigara içme s›kl›¤› %61.7 olarak bulunmufltur. Bulgumuz, P‹AR’›n Türkiye’de yetiflkin nüfusta %43.5 olarak belirledi¤i s›k-l›¤a oranla biraz yüksek gözükmektedir (13). Bu durum, anket çal›flmas› yapt›¤›m›z olgula-r›m›zdaki %62.7 gibi yüksek bir oranda erkek hakimiyeti ile aç›klanabilir. Di¤er taraftan sigara al›flkanl›¤› ölçütü olarak farkl› k›stas-lar›n alg›lanmas›ndaki de¤iflikliklerden kaynak-lanabilir. WHO kriterlerine göre sigara kullan›-c›s› olmak için "düzenli olarak günde 1 sigara içmek" yeterli olsa da baz› araflt›rmalarda (14) sigara al›flkanl›¤›n›n "paket tafl›mak" gibi farkl› parametreler ile de¤erlendirilmifl olmas› sigara al›flkanl›¤›n›n bulunan de¤erlerden daha da yüksek olabilece¤ini düflündürmektedir. Çal›fl-mam›zda sigara tüketimi aç›s›ndan WHO’nun düzenli olarak günde en az 1 adet sigara içme k›stas› kullan›lm›flt›r.
Çal›flmam›z›n anlaml› sonuçlar›ndan birisi de genel literatür verilerine paralel olarak erkek-lerde (%73.4), kad›nlara (%26.6) göre sigara
içme oran›n›n yüksek olmas›yd›. Literatürde bu bulguyu destekleyen çok say›da çal›flma mevcuttur. Fakhfakh ve ark. (15)'n›n sosyo-kültürel aç›dan ülkemize benzer olan Tunus halk›nda yapt›¤› çal›flmada, erkeklerde sigara içiminin kad›nlara oranla daha fazla oldu¤u gösterilmifltir. Tessier Ortado¤u ve Akdeniz co¤rafyas›ndaki erkeklerde sigara içiminin, ‹ran’›n %20’lik oran›ndan Türkiye’nin %63’lik oran›na dek farkl› yelpazelerde seyretti¤ini bildirmifltir (16). Geliflmifl bat› ülkelerinde erkekler ve kad›nlar›n sigara içme oran› ben-zer iken (17), ülkemizden Seyfikli ve ark. (18)'n›n çal›flmas›nda saptanan %19’luk sigara içen kad›n oran›, çal›flmam›zdaki %27’lik oran› destekler niteliktedir.
Sigara al›flkanl›¤›na do¤rudan katk›s› sapta-nan faktörlerden biri sosyoekonomik durum-dur. Birçok çal›flma ile bu birliktelik göste-rilmifltir. Literatürde ekonomik gelirin azal-mas› ile sigara içiminin de artt›¤›n› gösteren çal›flmalar oldu¤u gibi (15,19,20), bunun tersini iddia eden çal›flmalar da vard›r (21, 22). Tüm bu verilerin yan› s›ra Çuhadar ve arkadafllar› ile (23) Ceylan ve arkadafllar›n›n (24) çal›flmalar›ndakine benzer olarak çal›fl-mam›zda sosyoekonomik durumun sigara içimi ve ba¤›ml›l›¤› ile anlaml› iliflkisi saptan-mam›flt›r. Araflt›rmalarda e¤itim düzeyi ile sigara içimi aras›nda farkl› sonuçlar bildiril-mifltir. Bizim de saptad›¤›m›z üzere e¤itim düzeyi ile sigara içim al›flkanl›¤› aras›nda iliflkinin gösterilemedi¤i çal›flmalar›n yan› s›ra (25), e¤itim düzeyi artt›kça sigara içiminin artt›¤›n› (26) ve azald›¤›n› (22) gösteren çal›fl-malara da rastlanmaktad›r.
Mesle¤in sigara içimine etkileri ile ilgili yap›-lan araflt›rmalar›n sonuçlar› da farkl›d›r. Çal›fl-mam›zda, serbest meslek grup mensupla-r›nda sigara içiminin anlaml› derecede yüksek oldu¤u saptanm›flt›r. Covey (27) ve Cox’da (28) çal›flmalar›nda verilerimiz do¤rultusunda serbest çal›flanlarda sigara içiminin daha yo¤un oldu¤unu bildirmifllerdir. Bu ndan farkl›
olarak iflçi (29) ve memurlarda (8) sigara içme oran›n›n daha yüksek oldu¤unu göste-ren çal›flmalarda mevcuttur.
Nikotin ba¤›ml›l›¤›n› sadece içilen sigara miktar› veya süresi ile ölçmek ço¤unlukla ba¤›ml›l›¤›n derecesi hakk›nda fikir vermez (30). Nitekim çal›flmam›zda FNB skorlar›n›n içilen sigara adedi, süresi ve paket y›l› ile iliflkisi gösterilememifltir. Farkl› olarak içilen sigara miktar› ile FNB skorlar› aras›nda do¤-rusal iliflkinin saptand›¤› çal›flmalar mevcut olsa da (15), FNB testinin nikotin ba¤›ml›l›-¤›n›n erken tespitinde sigara say›s›ndan daha anlaml› ve daha güçlü belirteci oldu¤u gösterilmifltir (6). Bu anketler klinik pratik ve epidemiyolojik araflt›rmalarda kendine yer bulmufltur. Nikotin ba¤›ml›l›¤›nda cinsiyet faktörünün önemli oldu¤u ve bunun da sigara b›rakmada yaflanan semptomlarda farkl›l›¤a neden oldu¤u bilinmektedir (31). Çal›flmam›zda FNB skorlar›n›n erkeklerde kad›nlara oranla anlaml› derecede yüksek ç›kmas›, bu yöndeki literatür verilerini des-teklemektedir. Bununla beraber literatürde, Okutan ve ark. (25)'n›n çal›flmas›ndaki cin-siyetin FNB skorlar› aç›s›ndan etkili olmad›¤› sonucu gibi karfl›t verilere de rastlan›lmak-tad›r.
Ba¤›ml›l›k artt›kça içici ihtiyac› olan dozu günlük içti¤i sigara say›s›, duman› soluma derinli¤i ve bir sigaradan ald›¤› nefeslerin s›kl›¤› ile ayarlar (32). Kifli sigaradan maksi-mum verim alman›n yollar›n› arar. Uzun sigara seçimi bu yollardan biridir. Bu flekilde ayn› sigara say›s›na ra¤men daha yo¤un nikotine ulafl›l›r. Çal›flmam›zda da bu
durum-la iliflkili odurum-larak daha uzun y›ldurum-lard›r daha fazla miktarda sigara içen daha yafll› içicile-rin, sigara tercihlerini uzun sigaradan yana kulland›klar›, bu flekilde sigara say›s›n› daha da artt›rmak yerine boyutunu artt›rd›klar› gözlenmifltir. Bu durum epidemiyolojide genelde göz ard› edilen, günlük tüketilen nikotini belirlerken yaln›z sigara adedinin de¤erlendirildi¤i araflt›rmalarda sorun teflkil edebilecek önemli bir ayr›nt›d›r.
Çal›flmam›z›n örnek hacmi Bursa gibi büyük bir popülasyonu temsil etmek için yetersiz kalabilir. Ayr›ca anket çal›flmas›n›n büyük bir al›flverifl merkezinde yap›lm›fl olmas›, buraya ulaflamayan kifliler göz önünde bulunduruldu¤unda çal›flman›n homojenizas-yonunu olumsuz etkileyebilir. Tüm bu k›s›t-lamalara ra¤men çal›flma verilerinin, 2006 y›l› için toplumun sigara al›flkanl›¤› ve bu durumu etkileyen faktörler hakk›nda genel bir fikir oluflturmas› aç›s›ndan faydal› oldu-¤unu düflünmekteyiz.
Bursa’da genel sigara içme prevalans›n›n Türkiye ortalamas›ndan yüksek oldu¤u, bu neticenin kat›l›mc›lar›n erkek hakimiyetine ba¤l› olabilece¤i düflünülmektedir. Kad›nlar-daki sigara içme oran›, ülkemiz ortalama-s›na yak›n çizgidedir. FNB’nin içilen sigara miktar› ile iliflkisinin gösterilememifl olmas›, ba¤›ml›l›kta etkisi yeni yeni gösterilmeye bafllanan sosyal ve genetik faktörlerin daha net irdelenmesi gereklili¤ini do¤urmaktad›r. Uzun sigara kullan›m›n› seçen içicilerin ba-¤›ml›l›k aç›s›ndan daha riskli oldu¤u ve bu ayr›nt›n›n de¤erlendirmede göz önünde bu-lundurulmas› gerekti¤i kan›s›na var›lm›flt›r. KAYNAKLAR
3. Temel A. ve ark. Bir E¤itim Hastanesinin Sa¤l›k Personelinde Sigara Al›flkanl›¤›, B›rakma S›kl›¤› ve Ba¤›ml› Kiflilik Özelliklerinin ‹liflkisi. Ba¤›ml›l›k Dergisi 2004; 5: 16-22.
4. Göksel T, Cirit M, Bay›nd›r Ü. ‹zmir ili lise 1. Global tobacco epidemic: American Cancer
Society. [http://www.cancer.org]. Accessed February 28, 2006.
2. Global Effects of Tobacco Use [http://www. globalhealth.gov/]. Accessed February 28, 2006.
North Africa and the Middle East: results from a co-operative study. International Journal of Tuberculosis and Lung Disease 1999; 3: 927-37.
17. A Statement of Joint Committee on smoking and health: Smoking and Health: Physician Responsibilty. Special Report. Chest 1995; 108: 1118-21.
18. Seyfikli Z, Gönlügür U, Sümer H, Topçu S. Sivas’ta ev kad›nlar›nda sigara al›flkanl›klar›. Tüberküloz ve Toraks 2001; 49: 37-40. 19. Nelson DE, Emont SL, Brackbill RM, Cameron
LL, Peddicord J, Fiore MC. Cigarette smoking prevalence by occupation in the United States: a comparison between 1978 to 1980 and 1987 to 1990. Journal of Occupational Medicine 1994; 36: 516-25.
20. Kutlu R, Çivi S. Seydiflehir Meslek Yüksek Okulu Ö¤rencilerinde sigara Kullanma Durumlu ve Etkileyen Faktörler. Ba¤›ml›l›k Dergisi 2006; 7: 71-9.
21. Arbak P, Erdem F, Karacan Ö ve ark. Düzce Lisesi ö¤rencilerinde sigara al›flkanl›¤›. Solunum 2000; 2: 17-21.
22. Bafler S, Hac›o¤lu M, Evyapan F, Özkurt S, K›ter G, Zencir M. Denizli ‹l Merkezinde Yaflayan Eriflkinlerin Sigara ‹çme Özellikleri. Toraks Dergisi 2007; 8: 179-84.
23. Çuhadar D, Bahar A. Farkl› Sosyoekonomik Çevreden ‹ki ‹lkö¤retim Okulunda Ö¤renim Gören Ö¤rencilerin Sigara Kullanma Durumlar› ve Etkileyen Faktörlerin Belirlenmesi. F›rat Sa¤l›k Hizmetleri Dergisi 2007; 5: 132-45. 24. Ceylan, E, Yan›k, M, Gencer, M. (2005). "Harran
Üniversitesi’ne Kay›t Yapt›ran Ö¤rencilerin Sigaraya Karfl› Tutumlar›n› Etkileyen Faktörler", Toraks Dergisi 6: 144-50.
25. Okutan O, Tafl D, Kaya H, Kartalo¤lu Z. Sigara içen sa¤l›k personelinde nikotin ba¤›ml›l›k düzeyini etkileyen faktörler. Tüberküloz ve Toraks Dergisi 2007; 55: 356-63.
26. Sayan ‹, Tekbafl ÖF, Göçgeldi E, Pasl› E, Babayi¤it M. Bir e¤itim hastanesinde görev yapan hemflirelerin sigara içme profilinin belirlenmesi. Genel T›p Derg 2009; 19: 9-15. 27. Covey LS, Glassman AH, Stetner F, Becker J.
Effect of history of alcoholism or major ö¤rencilerinin sigara al›flkanl›¤›n› etkileyen
faktörler. Toraks Dergisi 2001; 3: 49-53. 5. Kaya N, Çilli AS. Üniversite ö¤rencilerinde
nikotin, alkol ve madde ba¤›ml›l›¤›n›n 12 ayl›k yayg›nl›¤›. Ba¤›ml›l›k Dergisi 2002; 3: 1-8. 6. Haberstick BC, Timberlake D, Ehringer MA,
Lessem JM, et al. Genes, time to first cigarette and nicotine dependence in a general popu-lation sample of young adults. Addiction 2007; 102: 655-65.
7. Pomerleau OF, Collins A, Shiffman S, et al. Why some people smoke and others do not: new perspectives. J Consult Clin Psychol 1993; 61: 723-31.
8. Pomerleau OF. Individual differences in sensitivity to nicotine: implications for genetic research on nicotine dependence. Behav Genet 1995; 25: 161-77.
9. Ezzati M, Henley SJ, Thun MJ, et al. Role of smoking in global and regional cardiovascular mortality. Circulation 2005; 112: 489-97. 10. ‹lhan F, Aksakal FN, ‹lhan MN, Aygün R. Gazi
Üniversitesi T›p Fakültesi ö¤rencilerinin sigara içme durumu. TSK Koruyucu Hekimlik Bülteni 2005; 4: 188-98.
11. WHO Global Status Report-Paistan-1997: Tobacco Information and Prevention Source (TIPS), Centers for Disease Control. [http:// www.cdc.gov/tobacco/who/pakistan]. Accessed February 28, 2006.
12. Dilbaz N, Apayd›n L. Bir E¤itim Ve Araflt›rma Hastanesinde Çal›flan Hemflireler Aras›ndaki Sigara ‹çme, B›rakma S›kl›¤› Ve Sigara ‹çme Davran›fl›n›n Özellikleri. Ba¤›ml›l›k Dergisi 2002: 3: 4-15.
13. P‹AR Sigara Al›flkanl›klar› ve Sigara ‹le Müca-dele Kampanyas› Kamuoyu Araflt›rmas› Raporu. ‹stanbul, 1988.
14. Kocabafl A. Türkiye’de sigara içme al›flkan-l›¤›n›n yayg›nl›¤› ve baz› özellikleri Solunum 1994; 5: 133-47.
15. Fakhfakh R, Hsairi M, Maalej M, Achour N, Nacef T. Tobacco use in Tunisia: behaviour and awareness. Bulletin of the World Health Organization 2002, 80 (5).
16. Tessier JF, Nejjari C, Bennani-Othmani M. Smoking in Mediterranean countries: Europe,
32. Coflar B, fiahin K, Ar›kan Z, Ifl›k E. Nikotin ba¤›ml›l›¤›, psikofarmakolojisi ve ba¤›ml›l›k davran›fl›n›n baz› psikiyatrik bozukluklarla iliflkisi. 3P Dergisi 1996; 4: 199-205.
depression on smoking cessation. Am J Psychiatry 1993;150:1546-7.
28. Cox LS, Feng,S, Can J, Ford MM,Tercyak KP. Social and Behavioral Correlates of Cigarette Smoking among Mid-Atlantic Latino Primary Care Patients. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev 2005; 14: 1976-80.
29. Nishiura C, Narai R, Ohguri T, Funahashi A, et al. The effect of Smoking Prevalence at Worksites on Individual Cessation Behavior. J Occup Health 2009; 51: 48-56.
30. Pomerleau CS, Carton SM, Lutzke ML, Flessland KA, Pomerleau OF: Reliability of the Fagerstrom Tolerance Questionnaire and the Fagerstrom Test for Nicotine Dependence. Addict Behav 1994; 19: 33-9.
31. Stanton W. DSMII-R Tobacco dependence and quitting during late adolescence. Addict Behav 1995; 20: 595-603.
Yaz›flma Adresi:
Dr. Hayrettin GÖÇMEN
Uluda¤ Üniversitesi T›p Fakültesi, Gö¤üs Hastal›klar› Anabilim Dal›, BURSA e-posta: [email protected]
