Sessiz ve sesli sinemanın ilk yıllarında güldürü

SESSIZ vo SESTI: -

iNEMANTN

ILK YILLARINDA

(}ULDURU

Arq.Giir. Serpil

KIRDL-Marmara iletisim

,'.:

Giildiirii

Sinemasrnrn

.

,

IIk

Yrllan:

Girig

,::::,:

Foto!rafrn

icat

edilmesinin

,:,:,,' ardtndan teknik geliqmeler birbirini

,,,,,.;: :::,,, izlat ve foto firafi hareketlendirmek

:.:,,, _{,, iizere} yaprlan deneysel gahqmalar

i:i:

:

r

sonrasrnda "hareketli fotofraf"a,

::::::, yani sinemaya ulagrlrr. Sinemantn

,,,,

gilcti ilk zamanlarda anlaqrlmaz ve

,;,,,:,,,.,,.,.',,, bir ticari arag olarak gdriilmez. Ilk

, ,

yrllarda merakh bakrqlar altrnda

::::::::::,, fuarlarda yaprlan krsa gdsteriler

,,:,:r,

yerini tek

makarah

filmlere

ve

',,,,:

ardrndan da uzun rnetrajh konulu

,,,,,,

filmlere

brraktr

ve sinema kendi

l.,l,.,.:,, Oi1*t olugturmaya baqlar'

"',,:,,.,,.,.,,:,,;

sinema

bir

kent

eIlencesi

,,,,,

olarak dogar ve

ktsa

siire iginde

lrrr'r,,,. kitlesel

bir

e!lence aract haline

:,::r:r:,, doniiqtir. Amerika ve Fransa gibi

:

,

UtO"ter htzla sanayilegirken giinliik

:'.:':,":',:;;,',,',;;;. hayatta

da

de!iqimler

yaqanll.

',,',.,,t.,,'' _Sinema, kentte tutunmaya gahgan

,....:':.:::., _insanlarrn hem olretmeni hem de

:.:.:.:,, eflendiricisi olur . Poptiler

vodvil-,,',

lerin ve mi.izikallerin yerini, onlara

::;,r':',:1;:,:'1',: _{gore daha ucuz ve} kolay eriqilebilir

,l.,,,..l... olan sinema salonla' alrr'

,:::::::,:::,::,:: Sinemanrnilkyrllanndagtildiirii

:rrr,r ,.::. filmleri en gok tercih edilen tiirler

... arastndadtr' Bunun hgmen akla

rr:,rr,:::r,r,:i::,: gelen ilk nedeni; gtildtirii

sinemasr-',1,.

nrn anlafl bigimi bakrmrndan

ses-....'..,..,.... .,.

Siz

anlattma UygUn OlmaStdtf .

,,.. , ..,, Eglenmeyi ve hoqga

vakit

gegir-,.;.;.1..

,

meyi

hedefleyen sinemanrn ilk

:.:.:.:::.:::::::::r:r SeyifCilefi Segimlefini gOIUnlUkla

,.i.,.,.,,..,..i, gtildiirii filmlerinden yana

yaplyor-i :l::l. ' , lafdf .

* n*.tl. heiiltm Fat<iittJsi

Marmaru iletisim

Bu gahqmada; ba$langlg yrllanndan itibaren, giildilrii sinemasrnrn sessiz ve sesli sinema dOneminde gegirdi[i defiqimler ele ahnrp incelenecektir.

Sessiz D0nemde

Giildiirii

Sinemasr

Giildiirii sinemasrnrn , sinemanrn

ilk

yrllarrnda yaygrnlaqmasr ve en iyi ijrneklerini sessiz diinemde vermiq olmasr rastlantr degildir.

Giildiirti

sinemasr,

Lumiere'in

"Kendi Kendini

Sulayan Bahgrvan-1895" adh filmiyle Fransa'da baqlar. Fransz sinemacrlarr giildtiri.i sinemasrnrn cinemli sanatgrlarrdrr (Onaran, 19861' 91).

Gtildiirii sinemasrnrn

ilk

yrllanndaki "Kendini Kendini Sulayan Bahgrvan"dan 6nce de _Eeqitli deneysel gahqmalar soz konusudur.

Ornefin; Emile Reynaud'un ilk "living picture"lan nr

gerqekleqtirdi-gi,

1888 yrhna kadarvanr (Wead,l9l3;34).

Giildiirii

sinemasrnrn

ilklerinden

"Kendi

_Kendini

Sulayan

Bahgrvan" _{.dijnemin en poptiler}

filmidir. Bu

film

birgok agrdan ijnemlidir. Ornefin; popi.ileritesi yiiztinden

filmin

adr; "L'arreseur

Arrose- Kendi Kendini Sulayan Bahgrvan", "Le Jardiner-Bahgrvan"

ya da

"Le

_Jardenier

_et

_le

_petit

espiegle-Bahgrvan

ve

Ktigtik

Yaramaz" olarak geqitli adlar alrr. Grand Cafe'deki 2 popiiler filmden

biri "L'arrivee d'un train-Trenin Gara Giriqi"

digeri

"L'arreseur" du.

ilk

sinema

afiqi

de

M.

Auzolle tarafindan bu giildiirti

filmi

igin yaprlmrqtrr (Wead, 1973, 44).

Sinemanrn bu

ilk

"gag" rndan sonra bu

tiir

binlerce gag izIer..

Abisel'in de vurgula&fr gibi, ilk filmlerde srjziin olmayrqr ytizi.inden fiziksel hareketlerle komik dlelerin aranlp bulunmasrna neden olur. Bi'iylece daha ijnce sirk ve vodvillerde yer alan komik etki uyandrran hareket ve durumlar kahplar halinde sinemaya taqrnrr. Ta ki, sinema kendi 6zgiin dilini bulana kadar

. Bir

gok

kigi

tarafindan kiiqiimsenen ve dudak krvnlanak bakrlan gtildtirii sinemasrnrn sadrk

izleyicileri,

sinemanrn

ilk

yrllanndaki

bu

panayrr eflencesine katrlmaktan zevk alan ve

alt

tabakadan gelen, e!lenmek isteyen insanlann oluqturdufu bir topluluktur (Abisel, 1989; 59-60).

Giildiirii sinemasrnrn. geliqmesindeki ve talep edilmesindeki en

dnemli etken buydu.

Ilk

izleyiciler eflenmeyi

ve

hoqga vakit gegirmeyi amaghyor ve segimlerini giildiiriiden yana yapryorlardr. Ilk sinemacrlar da, diiqlediklerinin ne

kadar daha

fazlasrnt perdeye

aktarabileceklerini arayarak yeni

film

hileleri, anlattm teknikleri,

gaglar

ve

slapstickler deniyorlardr. Sinema; uygulayrcrlan igin,

Marmara iletiSim

deneysel gahgmalara agrk, yaratrcrhklannr yansrtabilecekleri bakir

bir alan, izleyenler igin ise, dtinyayr keqfetmenin bir yoluydu.

Sinemanrn ilk yrllurndan, 19 l4'lerde yerini Amerikan gilldi.iriisiine

brakana kadar gtildtirii sinemastnda Franstz sinemactlart hakimdir.

Fransrz

giildiiri.ictilerden;

Andre Deed

ve

Leonce

Perret

dijnemlerinin popiiler sanatgllanydr.

Bu

sanatgtlar, sevilen ilk

gtildtirii

tiplerini

yaratmrq

ve

canlandrrdrklarr

tiplerin

geqitli

rneslekler ve durumlar igindeki konumlannr ele alarak dizi giildiiriiler yapmrqlardrr. Fransrz giildtirii sinemastnda adt anrlmasr gereken bir

clifer

sanatgr da Rigadin'dir. Rigadin, geqitli iilkelerde befenilert 500'ii aqkrn film gekmiq popiiler bir giildiirti oyuncusudur. Kendinden sonra gelecek olan Charlie Chaplin, Harold Llyod

gibi

birgok Arnerika'h sanatqlyr etkileyecek olan

difer

dnemli isim de Max

Linder'dir (Onaran, 1994:' 54-51).

Gtilcliirii sinemastna tjnceleri daha gok gcirsel qaqlrtmacalara

dayanan "gag"lar egemenken, filmlere

fikir

dfe.si Max Linder ile

Ulitikte gelir. Max Linder (Asrl adr-Gabrielle Levielle) baqta Charlie chaplin olmak iizere difer tiim gtildiirtictilerin ve durumdan dofan giiltii.irtintin babasrdrr denebilir (Onaran, 1986;

9l).

_Qevirdifi yi.irl"t"" filmin bugiin, bir gofunun kayrp oldu[u sanatgr , giildiirii

ii,1.*uynu;

iyi

giyimli, zevk sahibi, kaygrsrz bir hovarda tipini, pandomim Sanatrntn ijzelliklerinden de yararlanarak aktanr (Arkrn

^Sin.-u

Ansiklopedisi, 1975; 64). Linder, senaristlilini,

oyuncululu-nu

ve ydnetmenlifini iistlendi[i

filmlerinde; fotofraf

sanatgtst, tiyatro oyuncusu, sihirbaz

vb.

gibi

defigik

mesleklerden gelert insanlart konu etmiqtir (Makal, 1996:21).

Amerikan

Giildiirii

Sinemaslnrn Hakimiyet Yrllart

Sessiz cl6nemin cloniim noktalarrndan biri

de,

sinema sanayiinin

oluqmaya baqladrfr yrllarda meydana gelen 1. Diinya_.Savaqt' dtr.

tgti-t9t+ yrllan

arasrnda Avrupa Sinemast'nda onemli geliqmeler yaganrr. Gtildiiri.i thrsrndaki tiirlerde de yofun i.iretime sahip Avrupa

rin"*urt

1914'de

I.

Diinya Savaqt'ntn

baqlamasryla sekteye

uframasr Amerikan sinema sanayini olumlu etkiler

ve

1918 ytlmda

Amerikan sinemasr cliinya

film

piyasastnr ele geqirir (Rotha, 1996:

4t-42).

Amerikan Sinemasr'nda giildtirii filmlerinin g6ze garpan bir yeri vardrr.

l9l5

yr|ndan ijnce, Amerika'da yaprlan tek makara[ (one-reelers) fihnlerin bir gofu gtildtiriiye ijncelik verdifi giiri.iliir. Bu

film-lerin yrldrz oyunculan da vi.icutlarlnl ve yiizlerini iyi kullanmayr bilen. sahne sanatgtlartdrr. Sinemanrn

ilk

yrllarr bu sessiz palyagolarla renklenmiqtir denebilir ( L. Philips, M.

Philips,l9l9;15)-

Murmaru itetiEim

lgz0'Ii

yillar giildiirii sinemasrnrn sessiz doneminin en dnemli yrllarrdu. 1920'Ii yrllarda

filmler,

izleyicilerle, canh olarak seslendi-rilen mUzik eqlilinde izleyiciyle buluqur. 192O'lerdeki sessiz done-rnin iig dnciisii bu qiutlar altrnda klasik gtildiiri.iyii yaratrrlar. Bu iiqlii:

Buster Keaton, Harold Llyod, Charlie Chaplin'dir (Pirie, l98l:242).

Giildiirii

filmleri

dnceleri

kaba

savrukalamalara (slapstick)

dayanan, hareketin

ve

sertlifin

yo[unlukla bulundufu ti.irde bir

giildiirtiye sahiptirler. Zamitn

iginde,

bu

tiir

gi.ildtiri.intin yerini.

insanlarm ve durumlann yarattrlr gatrqmadan hareket eden "durum gtildiiriileri" ahr. Bu tiir durum gtildiiriilerinin en onemli isimlerinden biri Mack Sennett'ir. Sinema sanatr geliqtikge giildiirti filmlerinde de defiqirnler olur. Giildtirii filmleri, gtinltik yafamrn her alanrnr ele alan,

deIer

yargrlarr, kurumlar

ve

toplumsal statiilerle

ilgili

eleqtirilere yer verir hale gelirler. Bu

tiir

eleqtirel gtildtiri.iniin en rjnemli drnegi ise; Charlie Chaplin'dir (Abisel, 1989; 60) .

Birinci

Dtinya Savaqr

ve

1920'lerin sonlarrnda sesli filmin

kullanrlmasryla Amerika'da

bir

sinema

endiistrisinin

htzla yaprlandrfr

gdrtiliir. Artrk

film

yapma

igi;

iiretim, dafrtrm ve

sergileme aqamalannr iqeren

btitiinliiklii

bir iq

haline gelmiqtir. 1920'lerin ortalarrnda arhk sinemadan para kazanrlmaya baqlanrnrq ve

btiyiik

sttidyolar

film

piyasasrna egemen olmaya baqlamrqtrr (Toll, 1982:29-31).

Sessiz Sinema Ddneminde

Giildtri.i

Filmlerinin

Anlatrm

Ozellikleri

Sinemanrn

ilk

yrllarrnda, giildtirti sinemasrnr oluqturan dfeler: ktiqtik sinema hileleri, beklenmedik hareketlerin oluqturdu[u gtiliinE

etkiler ve girrsel gtildtirtiye dayah "gag"lardr. Gag, "gi.iltiqe yolagan. gorsel bir durumu uzatan, birdenbire defiqtiren ve bu duruma yeni bir duygu, beklenmedik bir defer katan buluqlar" demektir (Arkrn

Sinema Ansiklopedisi, 1975; 61).

Sinerna tarihinin

ilk

motive edilmiq sekansr ve

ilk

"gag"lnln popiiler ilk nikelodeon filmi olan "Fred Ott'un Hapqrrr[r" adh filmde

yer aldrfr ileri

siiriililr

.

Sinema tarihgisi Terry Ramsaye'ye gdre. 1893 yrhnda Edison _$irketi Kinetoscope'u geligtirir

ve

I

_$ubat'ta

Kinetoscope Tiyatrosu'nda

film

ilretimine baqlanrr. Ancak, sinema tarihgileri arasrnda Fred Ott'un

ilk

gtildtirti

sanatgtst ohnadr[r

kunusunda geqitli gdrtiqler hakimdir. Ornefin; Barnett Philips bu goriiqti reddeder (Wead, 1973; 38-40).

Marmara iletiSim

Sessiz d0nemin

gtildiirti

oyunculart, sdzleri kullanmadan betlenleriyle yarattrklan "herkesin anlayabilece[i

bir qiir"

ortayit

koyrnuqlardrr. Bu ytizden sessiz ddnem gtildiirii sanatgrsl; bir mim sanatgrsr,

bir

akrobat

ve

bir

palyago olabilmeliydi. Giildiirii oynatmayan gdsteri merkezinin bulunmadtfr bu

ilk

yrllarda sessiz

fiim

sanatgrlal

komik

anlatrm

dilini

keqfede keqfede oftaya

koyuyorlardr (Mast, Cohen, 191 9; 536).

Sessiz cldnemdeki

giildiirii

sinemasrnrn

tiretim

koqullarrnt anlamak igin Mack Sennet'in filmlerini nastl iirettifine deginmek yerinde

oiur.

Sennet'in stiidyosu

gtildiirii

konusunda

bir

okul

ohnuqtur. Sennet, tiyatrodan etkilenrniq ve

filmlerini

senaryosuz

bigimde

gdrevlendirdiIi "gag"

tireticilerinin yarattcrhklartna

baqvurarak gergekleqtirirdi (Makal, 19951' 26)' Sinemaya Sesin Geliqi'Sesin GeliEiyle

Giildiirii

Sinemasrnda Neler De[iEti?

Sesin sinemaya geliqiyle olumlu ve olumsuz bir gok defiqimin

yaqanrlmast kagrntlmazdrr. Sessiz sinemantn yava$ yavaq yerlnl

r"rti

tlt*tere

brrakmaslndan en gok etkilenen

film

ti.irii giildiit'ii olmuqtur. Gtildilrti filmleri sinemaya sesin geliqiyle birlikte kdkten

Uir OLgiqime

ufrar.

Oncelikle genel anlamda sinemaya sesin geliqinir Lthleri-tizerinde durmak konunun daha iyi anlaqrlmasr igin yararh olacakttr.

Ses sinemada yaygrn olarak kullanrlmaya baqlanmadan once bu konuda

birgok

,ieneyset geliqtirim

galqmala'

yaprlmrqtrr. Bu

guLrqn1atut,lan

biri

de

-Edison'un,

1887'de phonograph'r projektol ile

Uirtlqtrlp

sesi sinemada kullanmayt denemesidir.-

Ancak

bu gah$mada sesin gdriintti

ile

senkronizasyonu sorun olmuq ve bu

y"nitit,

halkrn

ilgisini

gekmeyi baqaramamrqtrr. Amerikan iinemasrnda sesli ,lon"n1

6 Afustos

l926',da Newyork'da "Don

Juan" filminde senkronize edilmiq miizik ile baqlar. Ardrndan 6 Ekitn

1927'de "The

lazz

singer"

adh gahqma geldi.

Bu

filmde

de senkronize edilmiq

t"t

u"

diyalog kullanrlrr. Western Elektrik

$irketi tarafindan g-eliqtirilen, Vitaphone sistemi denilen bu

sistem-i",

r",

clisklere tiycteOitip, filmle egleqtirililiyordu (Encylopeadia

Britannica; 861).

Sesin sinemaya geliqi

ilk

zamanlarda sesin kaydedilrnesindeki zorluklar ytiztinclen, bu ti.ir gekim teknifine yabanct olan oyunculartn performanslannda gegici bir stire de olsa sanatsal gerilemeye neden olur. Sessiz ddnemde filmler, sinemada bulunan orkestrantn canlt olarak yorumladrfr miizikler eqlifinde gosterilmekte

ve

sessiz

Marmara Iletisim

olarak gekihnektedir. Ancak, sesin kullanrlmasryla birlikte filmlerin

Eekim teknikleri de defiqir. oyunculann gekimler srrasrnda mikrofon

bulundurmalan

hareket

kabiliyetlerinin krsrtlanmasrna neden oldufundan, sessiz diinemin birgok baqanh sanatgrsr

bu

yenilik karqrsrnda gekimser kalmrq

ve

sesli sinema da bOylece kendi sanatgrlannl yaratml$trr. _Qevirdikleri 100 kadar filmle Laurel Hardy ve Marx Kardeqler bu sanatgrlar arasrnda sayrlabilirler (Betton, 1993:35-36).

Sinemaya ses gelmeden cince filmlerde yer alan; yalan yafmur, ktikreyen aslanlar, aflayan gocuklar, kuq qakrmalan, kalabahksesi, firtrna sesi...vb gibi geqitli efektleri salonda bulunan ve bu sesleri pi-yano ile taklit edebilen eqlikgi sanatgrlar bulunuyordu. yani, sessi, sinema ddneminde mi.izik aktif bir element olarak kullanrlmaktaycil. Sessiz sinemada diyaloglann yerini hareketin

_dili

ahr. B6ylece, hareketlerin

_dili

gergekte sdylenmek istenenden daha biiytik ijnem kazanrr (Richter, 1986: 1-58). Sessiz sinema dijneminde miizik hern duygulan hern de durumlan anlatmada etkili bir arag olarak kullanrh-yorken sinemaya sesin geliqiyle ortaya grkan diyalog kullanrrnr Onceleri gok acemice ve ekonomik olmayan bigimlerde kullanrlmrqtrr.

Sesin

sinemaya gelmesi sinema

dilinde

de!iqimlere

cle

yolagmrqtrr. Sessiz sinemada seslerin ve diyaloglarrn olmamasrndan kaynaklanan anlatrm boqluklarrnr gok sayrda "baq qekim" yaparak kapatrnaya gahgan ydnetmenler, sinemaya

sesin geliqi

ile diyaloglardan yararlanmrqlar

ve bu

tiir

anlatrmrn kullanrlmasr

brrakrlmrqtrr (Epstein, 1968; 363-364).

Andre Bazin'e grire sesin sinemaya gelmesi sinema crilinin

estetiIini

bozmuqtur.

Sesli

sinemada kurgu

olaylan

kesiksiz

anlatmayr saflarken, sesli sinema ifretilemeden

ve

simgelerle anlatrmdan vazgegmiqtir (Bazin, 1968; 378).

1920'li yrllarrn sonunda gerek zamanln gerekse aracln (rnediurn)

ani defiqimi ile birlikte en gok etkilenen ttirlerden biri de giildtirii

olmuqtur. Sessiz gtildiirtiniin en 0nemli dzellifi olan yaratrcrhk ve fantezi, filme sesin eklenmesiyle yok olur. Gcirsel anlatrm ve hrz

kaybolur. Sesin

gelmesi

demek, gekimlerde sinemacrlarrn kullanmaya ahqkrn olmadrklan birgok aletin kullanrlmasr demektir.

Sinema ses

ile

birlikte uzun yrllar uygun aygrtlarrn kullanrlmaya

baqlanmasrna kadar dzgtir ruhunu

ve

deneysel yanlnl, hrzrnr kaybeder. _Qiinkii, sesli kayrt igin kullanrlan mikrofonlar oyuncularr olduklan yere adeta mrhlar. Oyuncular mikrofonlara sesleri dofru ulaqsrn

diye

yerlerinden krprrdayamaz

hale

gelir,

kameralar.

Marmaru iletisim

qah$lrken grkarttrklan sesler duyulmasrn diye sartltp sarmalanrr ve

rnumyalara dtinerler. Artrk kameralar ve oyuncular sesin kontrol

altrnda tutulabildifii kiigiik sti.idyolarda gerqek yaqamdan kopuk bu kilgtik bijhnelere hapsedilir. BOylece, giildi.irii sinemastnrn ele avuca srfmaz, kurkusuz ve kagmaca kovalamacayr gok seven yaratlcl oyuncularrnrn hareket kabiliyeti kalmaz.

O

yi.izden de

ilk

sesli

giildi.iriller Sennett'in kagma-kovalamacalanndan, Chaplin'in bale

yapar

gibi

hareket eden hareketlerinden...yoksun kalmtgtrr (Toll,

1982 220). Sesin sinemaya gelmesiyle Buster Keaton, Harry Langdon gibi komedyenler baqansrzhfa ufrarken, charlie chaplin

cle iesli sinemaya yrllarca kuqku ve nefretle bakar. Chaplin, 1931

yrhnda ashnda sessiz olan ""$ehir Iqrklarr-City Lights" adh filmine

Lstaca sonradan eklenen senkronize edilmiq

miizik

ve efektler

yardrmlyla ilk sesli filmini gerqekleqtirdikten sonra "Asri

Zamanlar-Modern Tirnes-l936"dan sonla sesli filmleriyle bu duygusuuu aqar (Bettorl, 1993: 35). Sinemaya sesin geliqi ve ardrndan Amerika'daki

1929

Wall

Street bunahmr

ile

birlikte Mack Sennett gibi birqok

sinemacrnrn iflas etmesine neden olur (Slide, 1970; 153)' Sesin Sinemasal Anlattma Katktlarl:

Sinemaya sesin girmesi ozellikle giildilri.i sinemast iEin bir handikaptri. Ara yazriann kullantldr[r difer ti.irler igin olumlu bir etki

yaratrrk^en-giinkti, arayaztlarla filmin akrqr artrk ke_silmeyecekti ve stireklilik saflanacakir- gtildtirii igin sesin geliqi

ilk

cinceleri nasrl kullanrlacafrnrn bilinmecli[i

bir

geliqimdir.

Bu

yiizden

bu

yeni

dijnemin k-endine 6zgi.i baqanlt oyunculart ktsa zamanda ortaya

grkar.

Sesli

clonemin

en

baganh komedyenlerinden

_lkj:i,

kariyerlerine sessiz dijnemde baglamrq olan Laurel ve Hardy Ikilisi

oiur (Pirie, 1981 _;245-246).

Sesin geliqiyle defiqen teknikler sayesinde sinemaya gergeklik duygusu "t

atitir

ue

bu

geliqim sinemayt olumlu

etkiler.

Sesin geiriesiyte beraberinde yeni bir yaklaqrm da getirir..Jacops'a girre'

iin"-u

bOy1.". hapseclilclifi giirsel alandan, gdrsel-iqitsel konuma geirniqtir ies sayesinrle. Boylece, sesle birlikte, oyunculann fihnde lnnuqulun qeylerin ne oldufunu anunsatrnak

igin

baqvurduklarr abartih

mimik

ve

panclomimsel hareketlere gerek kalmaz ve

altyazrlartn cla ortadan kalmasryla filmler derinlik' gerqeklik ve tiz kaianrr. Aynca, Jact'rps'un vurguladrfr gibi sesin sinemaya giriqinin en dnemli etkilerinclen

biri

de

filme

diyalogun giriqiyle birlikte

anlatrmdaki tlefiqimdir. Btiylece, "dtq

ses"

ve

"dtq anlattct"yt

filmsel anlatiya katmak mi.imktin olmuqtur. Aynr zamanda efektlerin kullanrmr ile _{filmlerde 96rsel etki} pekiqtirilme olanafr bulmuq ve inandtrtcrltk etkisi ortaya grkar (Jacops, 1973; 243-250)'

Marmara iletisim

Sesin

kullanrmr

sinemacrlar

igin,

karakterlerin

igsel

dtiqiincelerinin ifade edilmesinden efektler sayesinde,

silah

sesi

gibi, patlarna efektleri

gibi

gergek sesler yansrtrlmaktadrr. Ayrrca, sadece perdede g6rdiiklerine tabi olan seyirci igin artrk kadrajda

gdrmedikleri ama duyduklan sesler

de

ipucu olabiliyordu. Orne[in, bir karakterin yi.iztini.i izlerken kadraj drqrndan gelen bir garprqma ya

da gocuk aflamasr sesi, ...vb. duymak ve anlamlandrmak izleyici

igin mtimktindii artrk (Toll, 1982; 36).

Sesli gtildiiriiye gegiqle birlikte gegirilen ddniiqtimlerden biri de senaryo yazannrn Oneminin ortaya grkmasrdrr. _Qiinkii, diyaloglarrn yazrmryla birlikte senaryo yazarr da en az

film

ydnetmeni kadar drremli hale gelmiqtir (Mast, Cohen, 1919;102).

Sesli sinemaya gegiqin bir cliger 6nemli etkisi <le qu olmu$tur: sesli filmle ilgili teknik geliqmeler birbirini kovalamrq ve ses kayrt

aletlerinin geliqimiyle filmlere yabancr _{dillerde dublaj} yapabilme olanalr da ortaya grkmrqtrr. Bu olanak Amerikan sinemasrnrn

difer-iilke

sinema piyasalarrnr

ele

gegirebilme firsatrnr yalatml!sttr (Betton, 1993; 36).

Yeni ses teknolojisinin geliginden en olumlu etkilenen kiqilerden

biri

Walt Disney olmuqtur. _Qizgi animasyonlar tizerine gahqan

Disney, karton karakterlerinin _{mtizikle birlikte} uyumlu hareketleri-rrin biiyiisi.inti

ilk

kez

l92l

yrhnda yarattrfr Mickey Mouse'da kullanmrqtrr.

Sesli

dijnemin

diIer

baqanh

isimleri

arasrnda

kendilerine dzgii giildiirti anlayrqlarryla Marx Kardeqler

ve

1929

yrhnda yaptrfr sesli giildi.irtilerle Ernst Lubitsch sayrlabilir (Toll,

1982:221-222).

Sesin Sinemaya Gelmesi ve

Ticari

BaEarr Kazanrlmasr

Sinemaya sesin gelmesiyle sesi

ticari

anlamda kullanmayr

baqaran Warner Brothers biiyi.ik karlar elde etmiqtir. Sessiz film gekimine uygun sttidyolar teknik altyaprlannr dciniiqtiirmek igin gaba harcamrglar ve

ilk

zamanlarda bu

bir

rekabet unsuru olmuqtur Konugmah filmlerin ortaya grkmasryla; sahne oyunlanndan yaprlan

uyarlamalar, es ki melodramlarrn geniqletilip ele ahn dr[r thril ler'lar,

bir

yrldrzrn 6n plana grkanhp anlatrldr[r duygusal yaprmlar ve mtizikal giildtiri.iler piyasaya hakim olmaya baqlamrgtrr (Rotha. 1996; 98-100). Warner Brothets'rn, sesin kullanlmrnl ticari anlamda

baqarrh olacalr konusundaki ijnsezileri onlarr bas;anya gdtiiriir. Amerikan sinemasrndaki

ilk

sesli

film,

1927 y;Jnda "The Jazz Singer" adh Broadway mtizikholiiniin haklarrnr satrn aldrktan sonra

Al

Jolson'un

oynadrfl

aynl adh

filmi

gektiler. Filmde Jolstltt'un

Marmaru Iletigim

"qimdiye kadar hiqbirqey duymadrnrz millet! Bunu dinleyin!" diyerek

sdyledigi s(jzden etkilenen yaprmcrlar,

filme

250 kelimeye yakrn tliyalog ekleyerek cesur bir adtm attr. 1928 yrhnda ise

ilk

tam sesli film piyasaya si.iriiliir: "Newyork lqrklan-The Lights of New Yttrk".

Sesli sinema ticari baqanyr getirmi$tir. Artrk srrayla

difer

iinlti rniizikalleri

filme

almaya

gelmiqtir; "Btoadway

$arkrsr-The Broadway Melody" ...gibi (Toll, 1982;34-36).

Sesli

filmin

geliqinin Hollywood'daki etkisi

vodvil ve

sahne sanatgrlalnrn sinemaya akrnr olmuqtur (Monaca, 1984; 211-218). Biiyle

bir

akrq gerekliydi giinkii, bu yeni buluq karqrsrnda canh

performansa ahqrk ve sahne iizerinde seslerini kullanmayr bilen

deneyimli oyunculann sinemaya girmesi kaqrnrlmaz olur. Bu yiizderi.

sesli

sinemaya ahqkrn olmayan eski oyunculafln

kimi

mesle[i

bnakrken kirni de bu yenilige uyumlanmaya gahqmtqtr.

Daha sonra da ayn bir bdliim olarak ele ahnacafr gibi otuzlu yrllar

yeni bir giilcliirti gelenefinin habercisidir. Bu kez eldeki malzeme rtiyaloglar

ve

teknik

geliqmesini tamamlayan sinemadlr. Sesli giildtirii

fihnleri

gelene[i

baqlamrq

olur. Diinya

sinemastnda irakimiyetini kuran Amerikan sinemasr stizlii giildtiriiniin

difer

bir deyi qle Amerikan giildiirii s tin tin ijrneklerini v ermeye baqlar.

Sonuq:

Sinema kendi anlattm dilini oluqtururken teknolojik

de[igmeler-clen etkilenmiqtir. Sinernaya sesin

getiqi

de bu

tiir

dnernli

etkenlerden birirlir. Bu gahqmada dzellikle bu defiqimlere gtildiirii fihnleri agtstndan ve genel olarak da sinema sanayiindeki defiqimler

ve

etkiienimler agrstndan incelenmeye gahqrlmrgtrr. Gtildiirii sinemasr Si nemanrn baglangrq yrl larrndan iti baren izleyici tarafindan

en gok sevilen tiirlerrJen biri olmuqtur. Hatta sinemantn ilk poptiler olan fihni , Lumiere'in "Kencli Kendini Sulayan Bahgtvan" adlh filmi

oldufunu

soylemek

yanhg olmaz.

Sinemantn

kendi

dilini olurst-urrnaya baqladrfr

ilk

yrllan geqitli "gag"lara dayall anlattmt

r.g"n,

yani

seyirciyi $aqrrtrp gtildiirmeyi yefleyen.

ve

seyilci tarufrnclan da ytilun ilgiyle kargtlanan giildiiri.i filmleriyle doludur.

Daha baqka gahqmalarda definilecek olan gerek seqilen konularla gerek

uniutt*

Oiti

ite

ilk

yrllarr

anarqizm

dolu

scizsiiz gdrsel

Jleqtirinin ve satirlerin oldufu yrllardrr. Sinemanrn sessiz ddneminin

urlutul,rlu,

filmleri

arastnda hemen Charlie. Chaplin'in, Harold

LlyorJ'un, Marx Linder'in filmlerini sayabiltiz. Ozellikle Chaplin tiim

cliinya sinema seyircileri arastnda sevilen ve filmlerindeki eleqtiri i1feieri agrsrndan da birgok gahqmaya konu olmu$ sinemasryla

Marmqra IletiEim

diinya gaplnda iinemli ve herkes tarafindan tanrnan

bir

sanatcr

olmayr baqarmrqtrr

Gtildi.irii, sinemanrn

ilk

yrllarrndan itibaren izleyici tarafindan en

gok sevilen ttirlerden

biri

olmuqtur. Gtildiirii

filmleri

hem ticari

baqarrnrn anahtarr hem

de

sanatsal elegtiri igin uygun

bir

arag

oldulu igin 6nemsenmesi ve dikkatle incelenmesi gereken bir ttrdiir.

KAYNAKgA

Nilgtin Abisel, _{Scssiz Sincma, ,Ankara} Un. Basrn-yayrn Y.O. Yayrnlan, No: I0, l.Basrm, Ankiua, I989.

Andre Bazin, "Sinerna _{Dilinin Evdmi",} "Ttirk _{Dili", Cilt XVII.} Sayr: 196, I Ocak 1968.

Gerard Betton, Sinema Tarihi,

iletiqim Yay.

4.

Baskr,

istanbul, gubat 1993.

Jean Epstein, "Uzayda Film Yapma Sanatr", "Tiirk

_Dili",

_Cllt

XVII, Sayr: 196, I Ocak 1968.

Lewis Jacops, The Moyics As Mcdium, Octagon Books. NewYork, 1973.

O[uz

Makal,

]00

Filmde

BaElangrcrndan Giiniimiizt

Gtildiiril-Komcdi Filmlcri,Bllgi Yay. 1. Basrm, Mart

1995.

O[uz

Makal, Fransrc Sincmust,

Kitle

Yayrnlan, Ankara, Nisan 1996.

Andre Malraux, "Sinemanrn Sanat Olarak Dofuqu", "Tijrk Dili", (Qev. Tahsin Sarag), Cilt XVII, Sayr: 196,

I

Ocak

1968.

Gerald Mast, Marshall Cohen, Film, Theory and Critir.ism,

Oksford University Press, Second Edition, Oksford, 1919.

James Monaca, Amcrican

Film

Now- Thc People, Thc Pov,er, The Moncy, The Movics, Signet-Signet

Classics, Third Eddition, USA, 1984.

Alim _$erif Onaran, Sincmaya GiriS, Filiz Kitabevi, istanbul,

I 986.

Alim

_$erif Onaran, Sessiz Sinema Tarihi. Kitle Yay. 1.

Basrm. Ankara. Nisan 1994.

David Pirie (ed.

_by),

Anatomy of thc Movics, Mac Millan Publishing, Newyork, 1981.

Leona Rausmussen Philips,

Film

Appraciatiorz, Grlrdon Press, Newyork, 1979.

Marmsra iletiSim

*

_Jill

_{M. Philips, Hans Richter, The Strugglc}

_for

_{the Film,} Wildwood Press, 1986.

*

_{Paul Rotha,}

_Sincma

_Tarihi-Ulkc

_{Sinemalarl, Sistem} Yayrnlan, 1. Basrm, istanbul, Nisan 1996.

x

_{Antony Slide, Early American Cincma, international Film} Guide Series, First Published, USA,

I9l0.l

*

_Robert

_C.

_Toll,

_The

Entcrtainmcnt Mctchine, Oxford University Press, 1982.

*

_{Geeorge Wead, Bustcr Keaton andThe} Dynamics of Visual

Wir, Northwestern University, Evanstone, Illnois, 1973. Aynca:

*

_Arkrn

_Sinema

_{Ansiklopcdisi,}

_{Arkrn Kitabevi, 1. Cilt,} istanbul, 197-5.

*

_{Encyclopeadia Britannica, William Benton} (Publisher), Volume 15. Chicaeo.