Ortakent’in bulundu¤u Bodrum Yar›madas›, Anadolu Yar›madas›’n›n güneybat› k›y›s›nda yer almaktad›r. ‹rili ufakl› koylardan oluflan yar›mada, kuzeyde Güllük, güneyde Gökova körfezleri ve bat›da Ege Denizi ile çevrilidir. K›y› çizgisindeki bu hareketlilik yar›madan›n topo¤rafyas›nda da kendini hissettirir (Harita 1).
Bodrum-Turgut Reis yolu üzerinde yer alan Ortakent, do¤uda Mand›ra bat›da Bald›ran Tepeleri ile kuzeyde Pazar Da¤› taraf›ndan çevrelenmektedir. Arel, yak›n zamana kadar Müsgebi ad›yla an›lan yerleflmenin, eski haritalarda (Philippson haritas›) Episkopi(2)olarak
geçti¤inden bahseder (Arel 1988, 35). Bugün
yerleflik halk aras›nda "mis gibi"
kelimelerinden geldi¤i söylenen Müsgebi ismi, Bodrumlu tarihçi Galanti’ye göre Yunanca "gözleme, gözetleme" anlam›na gelen "episkopi" kelimesinden
türemifltir(3). Yar›madan›n iç k›sm›nda yer
alan yerleflim, günümüzde konumundan dolay› Ortakent ad›n› alm›flt›r (Harita 1).
Bugün yar›madan›n en büyük ilçesi
olan Ortakent, üç bölgeden oluflmaktad›r. Eski Köyiçi, Ortakent Yal›s› ile bunlar›n aras›nda yer alan Bahçe. Çal›flma yap›lan Eski Köyiçi yerleflimi, Bodrum-Turgutreis yolunun ay›rd›¤› ova ile do¤uda yükselen tepenin kayal›k yamaçlar› aras›nda, kuzey-bat› güney-bat› do¤rultusunda yer almaktad›r.
Ortakent Köyiçi mahallesi, oldukça korun-mufl mimarisi ve kentsel dokusu ile yar›madan›n yerleflim karakterini önemli ölçüde yans›tmaktad›r. Çal›flmada böl-genin yerel özelliklerini tafl›yan evler, "mekânsal özellikleri" ve "çevreleriyle iliflkileri" aç›s›ndan incelenmifltir. Bu anlamda karakteristik özelliklerini günümüzde de koruyan ve yerleflimin güney-bat› yamac›nda yer alan bir sokak dokusu ele al›nm›flt›r (Harita 2). Bu makale
ile bölgedeki konut tiplerinin mekânsal özelliklerinin incelenmesiyle elde edilen bilgilerin aktar›lmas› amaçlanmaktad›r. Karfl›laflt›rman›n yap›ld›¤›, 1/1000 ölçekli 1959 y›l› ile 1999 y›l›na ait haritalar Ortakent Belediyesi’nden al›nm›flt›r. Yerleflimin, 1959 ile 2000 y›llar›na ait
Bodrum-Ortakent
(Müsgebi)’de Geleneksel Ev
Tipleri Üzerine Bir ‹nceleme
* Bu yaz›, M.S.Ü. Mimarl›k Fakültesi ile T.M.M.O.B. Mimarlar Odas› Bodrum Temsilcili¤i aras›nda, "Bodrum Yar›madas›’nda Yer Alan Özgün Yerleflme Dokusunu ve Mimâri Örneklerini Araflt›rma, Tespit ve Belgeleme" amaçl› iflbirli¤i protokolü kapsam›nda, 7-15 Nisan 2001 tarihinde Ortakent (Müsgebi) Eski Köyiçi’nde yap›lan alan çal›flmas›nda elde edilen sonuçlar›n bir özetidir(1).
Arfl. Gör. Nezih R. Aysel
MSÜ Mimarl›k Fakültesi, Bina Bilgisi Anabilim Dal›
sonras›nda kentsel ve mekansal özelliklerini h›zla tüketti¤i Bodrum Yar›madas›, bugün dev bir flantiye görünümündedir. Özellikle k›y› bölgeleri ve eski yerleflim alanlar›, bu ezici kalabal›klaflman›n bask›s› alt›nda, özgün doku ve karakterlerini yitirmektedir. Eski konutlar kalabal›klaflan doku içersinde kaybolmaktad›r. Bu makaleye konu olan Ortakent (eski ad›yla Müsgebi), yar›madan›n geleneksel konut tiplerinin, kentsel, mekânsal ve yap›sal özelliklerinin yo¤un olarak izlendi¤i, karakteristik özelliklerini günümüzde de koruyan yerleflimlerinden biridir. Ortakent, k›y› bölgesi-yal›, bahçeler ve köyiçi bölgelerinden oluflmaktad›r. Eski köyiçi yerlefliminde tespit edilen
yaklafl›k 60 konuta ait bulgular de¤erlendirilerek dört grupta sunulmufltur.
1.Tek mekanl› evler. 2.1.Oda mekanlar› farkl› kotlarda yer alan evler, 2.2. Musandral› evler
3. ‹ki katl› evler 4. Kule ev
Summary:
Bodrum Peninsula, its urban and spatial characteristics diminishing with unforesee-ble speed by tourism since 1980’s, nowa-days looks like a vast construction site. Especially the coastal regions and old set-tlements are loosing their unique urban pat-tern and character under the great pressure caused by population growth. Historical houses are getting lesser in proportion within the dense urban pattern. As the subject of this article, Ortakent (Müsgebi, was its previous name), is a typi-cal settlement among others in the peninsu-la, which presents urban, spatial and struc-tural properties of all house types, still keeping its characteristic properties. The urban pattern of Ortakent presents three zones: coastal zone-yal›, fruit gar-dens, village center. After recording nearly 60 houses in the village, the information gathered is presented under four groups. 1.Single space houses 2.1.Houses with rooms are various levels 2.2. Houses with Musandra 3. Two Storey Houses 4. Tower House
Anahtar kelimeler:
Ortakent, Müsgebi, Geleneksel Konut, Bodrum Evi, Kule Ev, Musandral› Ev
Keywords:
Ortakent, Müsgebi, Traditional House, Bodrum House, Tower House, Houses with Musandra.
haritalar karfl›laflt›r›ld›¤›nda (Harita 3),
bugünkü dokuyu oluflturan evlerin ço¤unlukla ayn› parseldeki eski evlerin yan›na yap›ld›¤› görülmektedir. Bunun iki nedeni vard›r. "Yerleflimin fiziksel s›n›rlar›" ve "toplumsal gelenekler".
Yerleflimin Fiziksel S›n›rlar›;
Yerleflim alan›n›n do¤al s›n›rlar›n›
oluflturan kayal›k tepe, Bodrum-Turgutreis yolu ile tar›m alanlar› ve bahçeler, büyümeyi ayn› kentsel s›n›rlar içinde kalmaya zorlam›flt›r. Böylelikle kentin s›n›rlar› de¤iflmemifltir. 1959 y›l› ile günümüz aras›ndaki geliflme-büyüme, yerleflimin kendi içinde kalabal›klaflmas› sonucunu do¤urmufltur.
Toplumsal Gelenekler;
Evlerin bahçelerine yeni yap›lar›n eklen-mesi, Bodrum’un toplumsal yap›s›n›n da bir özelli¤idir. Evin o¤lunun evlenmesi ile bahçenin kenar›nda yeni evliler için ayr› bir ev aç›l›r (Mansur, 1999:33). Veya o¤lan
anas› bahçeye yap›lan tek göz bir odaya tafl›n›r. Bahçenin kullan›m›n› da
bozmayacak flekilde bahçenin d›fl s›n›r›na bitiflik yap›lan bu "yeni evler" veya "ek odalar", varolan mimarî karakteri devam ettirirler. Özellikle sonradan eklenen "ek odalar" varolan eve bitifliktirler.
80’li y›llar ve sonras›nda yap›lan apart-manlar bu yap›laflma gelene¤ini bozarak eski evleri kuflatm›fllard›r. Eski evlerin kullan›m d›fl› b›rak›lmalar›, yeni yap›larla kuflat›lmalar›, k›sa sürede yap›sal, mekân-sal ve çevresel niteliklerini yitirilmelerine de sebep olmaktad›r. Bu nedenle, yap›lan çal›flmayla, özellikle son y›llarda h›zla de¤iflen kentsel doku içerisinde, gün geçtikçe say›lar› azalan, yöreye özgü geleneksel ev örneklerinin mekânsal ve çevresel özelliklerinin belgelenmesi amaçlanm›flt›r.
Geleneksel Ev Tipleri
Ortakent Eski Köyiçi yerleflimindeki evler yar›madan›n mimarî karakterini
yans›t›rlar. Evlerin mimarisinde öne ç›kan özellikler, basit prizmatik yap›lar›, sade-likleri ve gereksinimlere ba¤l› olarak de¤erlendirilmifl olmalar›d›r. Bölgenin
1Bu çal›flmaya Mimarl›k
Bölümünden Nezih R. AYSEL yürütücülü¤ünde mimarl›k bölümü ö¤rencileri, ‹lknur KAMBUR, H. Burak TOLGA, Binnur ÖZGEN, Özge EKMEKÇ‹O⁄LU, Baflak DURU, Arma¤an BATI, Hale D‹PLEN kat›lm›flt›r.
2Arel çal›flmas›n›n
dipnotlar›nda, Episkopi sözcü¤ünün karfl›l›¤›n›n, A. Bailly’in Dictionnaire gres-francais Hachette 1950’de," bir yere do¤ru bakmak, teftifl etmek, incelemek, gözetlemek, araflt›rmak" anlamlar›n›, H.G. Liddel R. Scott, A. Greek, English Lexicon, Oxford 1968’de ise "teftifl ve gözetim" olarak verildi¤ini belirtmektedir.
3Galanti, Ortakent’te eski
bir gözetleme kulesi oldu¤undan köye Episkopi isminin verildi¤ini belirtmek-tedir [GALANTI: 1996, 43] .
Harita: 1
Bodrum yar›madas›nda Ortakent’in konumu
Harita: 2 Yerleflim alan› içinde çal›flma bölgeleri (taral› binalar›n rölöveleri tespit edilmifltir) Resim: 1-2 Çal›flma yap›lan alan içerisinden farkl› örnekler. Evlerin ve eklentilerinin basit prizmatik birimler halinde olmas›, farkl› kotlarda yer alan birimlerin üçüncü boyutta da zengin bir iliflkiler düzeni oluflturmas›na olanak
sa¤lamaktad›r.
ekonomik koflullar› ile birlikte kullan›lan malzemelerin de s›n›rl› olmas› yap›lar›n biçimlenmesinde, iklim ve kültürel faktörler kadar etkili olmufltur. Yap›larda tafl, ahflap, toprak, karg› (saz, kam›fl)... gibi çevreden sa¤lanabilecek malzemeler kullan›lm›flt›r. Kesme tafl uzaktan develerle getirilmesi ve pahal› olmas› sebebiyle sadece kap› ve pencere kenarlar›nda söve olarak kullan›lm›flt›r. Yap› malzemelerinin olanaklar›, evlerin benzer ölçü ve boyutlarda yap›lmas›na neden olmufltur. Kullan›lan ahflap dilmelerin boyutlar› ve tafl duvarda aç›lan pencere boflluklar› tekrar eden bir modül oluflturmaktad›r. Bu modüllerin tekrar› evlerde mimarî bir bütünlük oluflmas›n› sa¤lam›flt›r. Bektafl (1983, 78-116), yap›lar›n
plân ve cephelerinde alt›n oran oldu¤unu da belirtmektedir. Bu birbirine benzer modüler birimlerin, çevresel ve fiziksel etkenlere ba¤l› olarak biraraya
gelmeleriyle zengin bir kentsel doku oluflmaktad›r. Bu küçük boyutlu konut
birimleri ve ekleri, topo¤rafyan›n her hareketine duyarl› bir yerleflim oluflmas›na da olanak tan›maktad›r. Böylelikle yaln›zca plân düzleminde kalmayan üçüncü boyutta da ayn› zenginli¤i konut ölçe¤i yan›nda sokak ve mahalle ölçe¤inde de görmek mümkündür
(Resim 1-2).
Bodrum evleri ile ilgili yap›lan çal›flmalar-da genellikle farkl› üç ev türünden bahsedilmektedir. Bunlar, Bektafl’›n s›n›fland›rmas›yla musandral› ev, sak›z tipi ev ve kule evdir (Bektafl 1983, 77).
Bodrum üzerine yapt›klar› bir incelemede Necva ve Tu¤rul Akçura da ev tiplerini Tipik Bodrum Evi, Kule Ev ve Di¤er Ev tipleri bafll›¤› alt›nda üç ayr› grupta toplam›flt›r.
Bu s›n›fland›rmada sak›z tipi ve musan-dral› evleri tipik Bodrum evi bafll›¤›nda ele alm›fllar, daha geç devirde yap›lan ve farkl› etkiler tafl›yan evleri ise Di¤er Ev Tipleri bafll›¤›nda de¤erlendirmifllerdir
(Akçura 1972, 67). Harita: 3
1959-1999 y›l› karfl›laflt›rmal› doku analizi
Ortakent Eski Köyiçi mahallesinde yapt›¤›m›z çal›flma da a¤›rl›kl› olarak "yaflama mekânlar› farkl› kotlarda yer alan evler"le, "musandral› evler"e rastlanm›flt›r. ‹ncelenen bölgede tek mekânl› evler ile de¤iflen ihtiyaçlara göre yap›lm›fl, zaman içerisinde yeni eklemeler ile de¤iflikli¤e u¤ram›fl farkl› ev örneklerine de rastlanm›flt›r. Bunlar›n d›fl›nda yukar›daki s›n›fland›rmalarda rastlamad›¤›m›z iki katl›, üst kat› iki odal›, alt kat› ise depo-ah›r olarak kurulu konut tipi de bölgede s›k rastlan›lan ev tipleri aras›ndad›r. Yerleflim içinde iki tane de kule ev yer almaktad›r.
Bu çal›flmada Ortakent Eski Köyiçi mahallesinde karfl›laflt›¤›m›z ev tiplerini: 1.Tek odal› ev
2.1. Oda mekânlar› farkl› kotlarda yer alan ev
2.2. Musandral› ev 3. ‹ki katl› ev
4.Kule ev olmak üzere dört grupta incelemek uygun olacakt›r.
Bölgede içine girilemeyen ancak d›fl yap›dan anlafl›ld›¤› kadar›yla sak›z tipi olabilecek bir ev de tespit edilmifltir. Ancak yaln›zca tek bir örnek olmas› sebebiyle bu s›n›fland›rma içinde sak›z tipi eve yer verilmemifltir.
Ev tiplerinin tan›mlanmas›na geçmeden önce evlerin genel karakterini oluflturan ya da evi oluflturan mekânlardan bahset-mek gerekir. Tüm ev örneklerinde oda boyutlar› tekrarlanan bir alansal modül olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. Basit bir dikdörtgen prizmas› olan ev, "oda"
biriminin plân ve üçüncü boyutta organize edilmesi ile kurulur. Hayat da d›fl oda olarak tan›mlanabilir. Bir anlamda odan›n bahçedeki karfl›l›¤›d›r. Bu nedenle evi oluflturan iki mekândan söz edilebilir; Hayat, Oda.
Oda
Evlerde benzer boyut ve plan yap›s›na sahip iki oda vard›r. Bunlar dikdörtgen plân içerisinde karfl›l›kl› olarak yer alan, Mutfak ile Ana odad›r. Odalar genellikle bir dolap ve/veya zemindeki bir yükseklik fark›yla ayr›l›r. Oda mekânlar› farkl› kotlarda yer alan evlerle, musandral› evlerde, kot farkl›l›¤› sebebiyle odalar alt ev ve üst ev olarak adland›r›l›rlar.
Alt ev
Mutfak olarak da kullan›lan girifl mekân›, bahçe ile düz ayak iliflkili, yaklafl›k 3.50x2.50-3.00 m2(ihtiyaca göre) boyutlar›nda bir odad›r. Yar›m katl› evlerde bu mekân yaklafl›k bir buçuk kat (3.20-3.80 m) yüksekli¤e ulafl›r.
Musandral› evlerde ise bu ölçü 2.05-2.20 m’ye düfler. Bu mekân, evin girifl tafll›¤›ndan (sofa) bir basamak ya da bir eflik ile ayr›l›r. Evlerde girifl
mekân›n›n, bahçe ya da ön tafll›k ile do¤rudan iliflkili olmas› bu mekân›n hizmet alan› olarak kullan›lmas›n› sa¤lamaktad›r.
+-Evin konumuna göre, girifl kap›s›n›n sa¤ ya da solunda ocak duvar› yer al›r. ‹ki yan›nda dolap niflleri bulunan oca¤›n bacas› duvar›n içinde çözümlenmifltir.
Çizim 1: Tipik kesitleri ile ev tipleri 1-Oda mekânlar› farkl› kotlarda yer alan ev, 2-musandral› ev,
3-iki katl› ev, 4-kule ev (girifli 1. kattan
köprü ile, zemine içerden ulafl›l›yor)
Duvar d›fl›na ç›k›nt› yapmaz.
Ocak duvar›n›n bir köflesinde yunmal›k ad› verilen y›kanma nifli yer al›r.
Bir insan›n ancak s›¤abilece¤i ölçülerdeki (çap› yaklafl›k 65-70 cm) bu dairesel mekânda, gusül abdesti al›n›r. Baz› evlerde d›flar›dan tak›lan yunmal›k mekân›na da rastlanm›flt›r.
Üst ev
Evin en yüksek tavanl› odas› buras›d›r. Oturma odas› amaçl› kullan›ld›¤›ndan bu kat di¤erine göre daha özenli olarak düzenlenmifltir. Bu oda, plân kurgusu ve bileflenleri ile Türk Evi odas›n›n basit bir örne¤idir.
Bu odada da bir ocak vard›r. Ancak bu ocak genellikle alt evdekinden daha küçüktür. Ocak evin dar cephesinde, di¤er oca¤›n tam karfl›s›nda yer al›r. Oca¤›n iki yan›nda pencere ya da dolap niflleri bulunur.
Sofa-hayat
Eski Köyiçi yerlefliminde evler bahçe içinde yer almaktad›r. Genellikle meyve a¤açlar›n›n bulundu¤u bahçede, küçük bir ah›r, kümes ve baz› evlerde ise bir kuyu yer al›r. Evlere, bahçeden bir kaç basamakla ç›k›lan, yaklafl›k 1.80-2.00 m yüksekli¤inde bir duvar ya da 0.60-0.90 m yüksekli¤inde bir korkuluk duvar› ile çevrili, aç›k bir mekândan girilir.
Bu mekâna halk aras›nda hayat ya da sofa
da denilir. Bir ocak ve çevresindeki nifllerle zenginleflen mekân, zaman›n büyük bir k›sm›n›n d›flar›da geçti¤inin de göstergesidir. Baz› örneklerde bu alan›n üzerinin örtülü oldu¤una iliflkin izler mev-cuttur. Su flebekesinin kurulmas› ile birlik-te, birçok evde girifl sofalar›nda yer alan nifllere çeflme de yerlefltirilmifltir. Evlerin tuvalet mekân› d›flar›da, bahçe duvar›n›n bir köflesindedir. Ço¤u kez evin yan›nda ya da birkaç ad›m ötesinde ba¤›ms›z bir oda ya da eve sonradan eklenmifl bir mekân olarak yer almaktad›r. Günümüzde kullan›lan eski evlerin bir k›sm›nda, ana yap›ya ek olarak içeriden bir ba¤lant› yap›larak çözümlenmifl tuvalet örneklerine de rastlanmaktad›r.
Ev Tipleri
1. Tek Odal› Ev
Ev mekânsal olarak tek bir odan›n özellik-lerini yans›tmaktad›r. Bu oda yukar›da tan›mlanan alt evin özelliklerini tafl›r. Ocak piflirme ifllevini yüklendi¤inden büyüktür. Oca¤›n bir yan›nda yunmal›k nifli yer al›r. Ocak yan›nda ya da yan duvarda dolap niflleri bulunmaktad›r. Bu evlerde ölçüler en alt s›n›rlarda tutulmufltur. Gelir seviyesi düflük köylü ailelerin ihtiyaçlar› de¤ifltikçe, ba¤›ms›z odalar ekleyerek gelifltirdikleri evlerdir
(Çizim 4).Yerleflimin d›fl bölgelerinde
(çal›flma alan›nda 5 nolu bölge) rastlanan bu ev tipinin yan›nda aç›k ya da kapal›
Çizim: 2 alt ev Çizim: 3 Üst ev
bir ah›r bulunmas› bunlar›n hayvanc›l›kla ilgilinen ailelerin kulland›klar› konutlar oldu¤unu göstermektedir.
2.1. Oda mekânlar› farkl› kotlarda yer
alan ev
Ev, farkl› kotlarda yer alan iki mekândan oluflmaktad›r. Bunlar yukar›da k›saca tarif edilen alt ev ve üst ev olarak adland›r›lan odalard›r. Üst ev, alt evden 1.20-1.50 m yükseltilerek ayr›lm›flt›r. Evlerde yük-seltilen odan›n alt›, alt eve ba¤lant›l›, yaklafl›k 1.05-1.20 m yükseklikli depo alan› olarak kullan›l›r. Baz› yar›m katl› (tek hacimli) evlerde oda, alt evden ~0.60-0.80 m yüksekliktedir. Bu mekân›n da alt› bas›k bir depo alan› olarak kullan›l›r. Oday›, üst eve ba¤layan merdiven, girifl kap›s›n›n hemen yan›nda, evin uzun duvar›na yaslanarak yükselir. Odan›n, evin alt bölümüne bakan cephesinde bir yüklük yer al›r. Bu yüklük iki mekân› birbirinden ay›r›r. Baz› evlerde arada yüklük yer almaz, evin içi tek bir mekân olarak alg›lan›r. Evlerin plân› dikdörtgendir. Dikdörtgen plân›n oranlar› yaklafl›k 3/5-2/3 tür. Dikdörtgenin k›sa kenar› evin d›fl›nda 4.50-4.80 m, iç mekân-da ise 3.50-3.80 m dir. D›fl duvarlar 50-55 cm kal›nl›kl› tafl duvar örülüdür.
Dikdörtgenin uzun kenar› evin d›fl›nda 6.50-7.50 m aras›nda de¤iflir. K›sa kenar›n boyutu evin döfleme ve tavan sistemini tafl›yan ahflap dilmelerin boyutlar› ile s›n›rl›d›r. Ahflap dilmeler, döflemede 50-55 cm, tavanda ise 25-30 cm aral›kl› olarak yerlefltirilen ~7-8/14 kesitinde, ~4.00 m uzunlu¤unda çam ya da katran a¤ac›d›r.
2.2. Musandral› ev
Baz› evlerde farkl› kotlarda yer alan alt ev ve üst evden baflka, girifl mekân›n›n üzerinde, tavan yüksekli¤i 1.20-1.50 m aras›nda de¤iflen bir mekân yer al›r. Evin
üst kotundaki yatma ve yatma
malzemelerinin konuldu¤u bu ara kata halk aras›nda musandra ad› verilir. Musandraya üst evden bir merdivenle ulafl›l›r.
Musandral› evlerin büyük bir k›sm›nda alt ev ile üst ev bir yüklük ile birbirinden ayr›lm›flt›r. Baz› örneklerde bu mekânlar aç›k b›rak›lm›fl ve korkuluklar ile iç mekân-da bütünlefltirilmifllerdir (Çizim 6).
Çizim 4: Tek odal› ev örne¤i Rölöve: H. Burak TOLGA (Nisan 2001) Çizim: 5 Oda mekânlar› farkl›
kotlarda yer alan ev örne¤i rölöve: Nezih R. AYSEL, H. Burak TOLGA
(Nisan 2001)
Çizim 4
Bektafl, musandral› evleri daha çok toprak-la u¤raftoprak-lantoprak-lar›n yapt›ktoprak-lar› ev türü otoprak-larak tan›mlamaktad›r (Bektafl 1983, 78).
3. ‹ki Katl› Ev
Çal›flma alan›nda zeminden bir ya da yar›m kat yükseltilmifl, yaflama mekânlar› tek kattan oluflan evler de bulunmaktad›r. Bektafl "Musandral› Ev" bafll›¤›nda, bir yer kat› üzerine kurulu, d›fltan bir merdi-venle ulafl›lan musandral› ev örnek-lerinden bahsetmektedir. Ortakent’te tespit etti¤imiz örnekler içinde musandran›n olmamas› nedeniyle çal›flmada bu ev tipi
"iki katl› ev" olarak farkl› bir grupta ele al›nm›flt›r.
Plan flemas› musandral› evlerle ayn› oldu¤undan evin ölçüleri de musandral› evlerde oldu¤u gibidir. Bu tipte, ev zeminden yükseltilmifl bir kat üzerine kuruludur. Bahçe kat›nda, ~2.05-2.20 m tavan yükseklikli bir depo-ah›r mekân› yer al›r (Çizim 7). Evin girifli bahçeden
merdivenle ulafl›lan bir tafll›k-sofadand›r. Sofa ~1.80-2.00 m yüksekli¤inde bir duvar ya da 0.60-0.80 m yüksekli¤inde bir korkuluk duvar› ile çevrilidir. Bu hayat›n kullan›m› di¤er evlerde oldu¤u gibidir.
Çizim: 6 Musandral› ev örne¤i ve yüklük dolab› kesit detay› rölöve:
Nezih R. AYSEL, H. Burak TOLGA (Nisan 2001)
Evin girifl mekân› mutfak ifllevi gören bir odad›r. Bu oda yukar›da alt ev olarak tan›mlad›¤›m›z odan›n özelliklerini tafl›r. Baz› örneklerde mutfak tavan› bas›larak üzeri depo olarak kullan›lm›flt›r. Ancak 0.60-0.70 m yüksekli¤indeki bu tavan aras› bir musandra kat› özelli¤i tafl›maz. Mutfak olarak kullan›lan oda ile di¤er oda aras›nda her iki mekândan da kullan›lan
bir yüklük yer al›r. Yüklü¤ün alt bölümü mutfak k›sm›ndan, üst bölümü ise odadan kullan›l›r (Çizim 7).
4.Kule Ev
Kule Evler Bodrum Yar›madas›’nda da, Ege k›y›lar›nda ve adalar›n›n bir ço¤unda oldu¤u gibi korsan sald›r›lar›n›n zorunlu k›ld›¤› bir ev gelene¤inin örnekleridir. Savunma-korunma amaçl› olarak yap›lan konut tipidir. Bektafl Kule Evlerin,
Çizim 7
Çizim: 7 ‹ki katl› ev örne¤i ve yüklük kesit detay› Rölöve: Nezih R. AYSEL, H. Burak TOLGA (Nisan 2001)
Bodrum’da kale içindeki yerleflimden sonra, kale d›fl›na taflma s›ras›nda yap›lan ilk ev türü oldu¤unu belirtmektedir
(Bektafl 1983, 94).
Daha önce yap›lan ev tipolojilerine iliflkin çal›flmalarda (Bektafl 1983, Akçura 1972)kesin bir
yeri olan Kule Ev, yerleflim içinde yüksek-li¤i ve çevresel özellikleri bak›m›ndan ön plâna ç›kan bir di¤er ev tipidir.
Ortakent’te üç tane Kule Ev bulunmak-tad›r. Bunlardan yerleflimin bir çok yerinden alg›lanabilen Mustafa Pafla Kulesi ve Çam›klar Kulesi, yap›sal de¤erlerini günümüzde de korumaktad›r. Köyün üçüncü kule evi olan Ahmet Çavufl evi ise Ortakent kule evleri ile ilgili
çal›flma yapan Arel’inde belirtti¤i gibi kule özelli¤i vurgulanmam›fl bir yap›d›r
(Arel 1988, 45).
Bu ev tipi, d›fla kapal› yap›s›, d›flar›dan ulafl›lamayacak yükseklikte aç›lan küçük pencereleri, yüksek yap›s›, kald›r›labilen girifl köprüsü, ya¤ mazgal› ve tüfeklikleri ile küçük bir kale modeli gibidir. Korunma amac›yla, tüm ekler (tuvalet, depo...vb.) bölgedeki di¤er ev tiplerinden farkl› olarak evin içinde yer al›r. fiam›klar Kulesi olarak an›lan ev, dikdörtgen planl›d›r. Bir
kayal›¤›n üzerine oturan ev, iç mekânda bir duvarla ikiye bölünmüfltür. Yüksek tavanl› girifl kat›nda iki oda yer al›r. Bunlardan ilk girilen mekân servis alanlar› ile merdivenin bulundu¤u bir odad›r. Buradan ana mekâna geçilir. Ana mekân ocakl› bir odad›r. Bu ocak di¤er evlerde görmeye al›flt›¤›m›z boyutlardan daha büyüktür. Oca¤›n yan›nda ve yan duvarda kapakl› dolap niflleri yer almaktad›r. Girifl duvar›na yaslanan dik merdivenle üst kata ç›k›l›r. Üst katta iki ayr› oda yer almak-tad›r. Bunlardan birinin üzerinde, plânda ayn› merdiven alan› kullan›larak ç›k›lan bas›k bir musandra kat› vard›r.
Evin servis mekânlar›na içeriden ulafl›l›r. Bugün depo olarak kullan›lan servis mekân›n›n (muhtemelen tuvalet-dufl eki) üst kat› y›k›lm›flt›r. Ayr›ca evin girifl
Çizim: 8 fiam›klar Kulesi (Nuriye ‹neci evi) Rölöve: Nezih R. AYSEL, Evren BATMAN (Ekim 2001)
kat›nda döflemeden aç›lan kapak-kap›larla ulafl›lan ve depo olarak kullan›lan iki ayr› oda vard›r (Çizim 8).
Sonuç
Çal›flma s›ras›ndaki gözlemlerimizden biri, bölgedeki geleneksel konut tiplerinin kentsel, mekânsal ve yap›sal özelliklerinin h›zla kaybolmakta oldu¤udur. Konutlar de¤iflen yaflam koflullar› ve ihtiyaçlar karfl›s›nda de¤iflime u¤rat›lmakta ya da terk edilmektedir. Toprak daml›, ahflap kiriflli bu yap›lar do¤a flartlar› karfl›s›nda uzun süre dayanamamaktad›r. Bu nedenle, yap›lan çal›flma s›ras›nda mekânsal özel-liklerini koruyan ya da izlerini tafl›yan terk edilmifl yap›lar›n belgelenmesine öncelik verilmifltir.
Bölgede en fazla rastlan›lan ev tipinin, odalar› farkl› kotlarda yer alan evlerle, musandral› evler oldu¤u tespit edilmifltir. Ortakent Eski Köyiçi yerlefliminin vadiye bakan yamaçlar›nda yo¤un olarak
karfl›lafl›lan bu ev tipleri yukar›da da belir-tildi¤i gibi tar›m ve bahçecilikle u¤raflan halk›n tercih etti¤i konutlard›r.
Önemli ölçüde rastlan›lan bir di¤er ev tipi de, yukar›da iki katl› ev olarak
tan›mlanan, bahçe kat› bütünüyle depo-ah›r olarak kullan›lan iki odal› ev tipidir. Evlerin büyük bir ço¤unlu¤u iki odal›d›r. Bunlar mutfak ve servis mekânlar›n›n oluflturdu¤u oda ile oturma ve yatma eylemlerinin gerçeklefltirildi¤i ana odad›r. Farkl› ev tipleri ayn› özellikleri tafl›yan bu iki odan›n biraraya gelmesinden
oluflmufltur, her iki odada da ocak yer al›r. Çal›flmada elde edilen sonuçlardan bir di¤eri de, tüm ev tiplerinde malzemeden kaynaklanan boyut benzerlikleridir. Farkl› ev tiplerinin plan düzlemindeki boyutlar› benzer ölçülerdedir. Yukar›da da an›ld›¤› gibi evlerdeki farkl›l›k, evlerin iç organi-zasyonundan oluflmaktad›r. Burada oda, alansal bir birim olarak fark edilir. Bu
boyut benzerlikleri sokak dokusunun oluflumuna üçüncü boyutta zenginlik katmaktad›r.
K›rsal yerleflimin özelliklerini tafl›yan evlerin tümünde ayn› yaflam biçiminin izleri görülmektedir. Konutlardaki farkl›l›klar ayn› ev türünün türevi olarak da tan›mlanabilir.
Bu yap›laflma gelene¤i, mekânsal özellik-leri, do¤a ve çevreleriyle uyumlar›, yerel kimlikleri ve ak›lc› çözümleri nedeniyle günümüzde de do¤rulu¤unu koruyan mimarî de¤erlerdir. Zaman içinde giderek yok olmalar› mimarî miras›m›z aç›s›ndan geri dönüflümü olmayan bir kay›pt›r. Ortakent Eski Köyiçi Mahallesi’nde yap›lan bu çal›flman›n amac› yaz›n›n bafl›nda da belirtildi¤i gibi bu özgün mimarî kültürün belgelenmesidir l
KAYNAKÇA:
Akçura, Necva, ve Akçura, Tu¤rul. 1972. Kasaba Ölçe¤inde Çevre De¤erlerini Koruma Amaçl› Bir ‹nceleme: Bodrum. ‹stanbul. Mimarl›k (72/8 say› 106) 65-71.
Arel, Ayda. 1988. Bodrum Yar›madas›n›n Ortakent (eski Müsgebi) Köyünde Bulunan ‘Mustafa Pafla Kulesi’ Hakk›nda. VI. Araflt›rma Sonuçlar› Toplant›s›, 35-78. Ankara
Aysel, Nezih R. 2001. Bodrum, Ortakent (Müsgebi) de Mimâri Tespitler. Mimar Sinan Üniversitesi Mimarl›k Fakültesi, Mimarl›k Bölümü, yay›nlanmam›fl çal›flma.
Bektafl, Cengiz. 1983. Halk Yap› Sanat›ndan Bir Örnek: Bodrum. ‹stanbul. APA Yay›nevi. Ferah, Dilek. 1993. Geleneksel Bodrum Mimârisi ve
Günümüz Konut Mimârisine Etkileri. Yay›nlanmam›fl Y. Lisans Tezi. M.S.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü.
Galanti Bodrumlu, Avram. 1996. Bodrum Tarihi, der. ‹nan A. ve Özgürel, R., Ankara. Bosav Yay›nlar›. Mansur, Fatma. 1999. Dün-Bugün Bodrum . ‹stanbul.
Ana Yay›nc›l›k A.fi.
NOT: Makalede kullan›lan tüm görsel malzeme, Bodrum: Ortakent (Müsgebi) de Mimâri Tespitler. Nisan 2001. Mimar Sinan Üniversitesi Mimarl›k Fakültesi, Mimarl›k Bölümü Çal›flmas›ndan al›nm›flt›r. MSÜ fiehir Bölge Planlama Bölümü ile ortak yürütülen çal›flma bir kitapta toplanarak Aral›k 2001’de Mimarlar Odas› Bodrum Temsilcili¤i taraf›ndan yay›nlanm›flt›r.
