Hasan Cemal, 1915: Ermeni Soyk~r~m~, ~stanbul: Everest Yay~nlar~,
2012, 230 sahife.
Gazeteci/yazar Hasan Cemal'in Eylül 2012'de Everest Yay~nlar~ndan ç~kan ki-tab~~ 1915: Ermeni Soykmm~~ bilimsel ara~t~rma ürünü olmay~p ad~geçenin konu hakk~n-daki görü~lerinin zaman içinde nas~l de~i~ti~ini anlatan bir çali~mad~r. Önsöz, on-sekiz bölüm ve sonsözden olu~maktad~r. Ekler k~sm~nda "Talat Pa~a'n~n ~ntikam' Al~nm~~t~r!", "Annem Ermeni Benim!", "Türkiye ~çin idrak Zaman~", "Medeniyet Kayb~" ve "Hrant Dink Ailesinin Yarg~tay'a Temyiz Dilekçesi" yer almaktad~r. Ha-rita, grafik, tablo ve bibliyografya bulunmamaktad~r. Kitap konu~ma dili havas~nda yaz~lm~~t~r. Rahat anla~~l~r beyanlar, yer yer latife türü cümlelerle desteklenmi~tir.
Yazar, metin boyunca güçlü bir ifade ve luvrak bir üslupla dile getirdi~i 'insan geçmi~in tutsa~~~ olmamal~' tezinde hakl~~ gözükmektedir. Zira, geçmi~in ac~lar~~ yeri-ne gelece~in umudanna bak~lmas~~ herkesin yarannad~r. Gelece~in bar~~, anlay~~~ ve uzla~~s~mn sa~lanabilmesi için geçmi~e saplan~p kahnamaz. Bunun en etkili yolu da diyalogdan geçmektedir.
Hasan Cemal'in geçmi~~ konusundaki bu olumlu yakla~~m~na ra~men, yazd~k-lannda pek çok de~erlendirme ve maddi valua yanli~l~ldanna rastlanmaktad~r. Bunlar~~ kitap sayfa numaralar~na göre a~a~~daki ~ekilde belirtip düzeltmek müm-kündür.
Türkiye 'resmi tarih anlay~~~yla' insanlar~~ `yalanda' ya~atmam~~~ ve 'resmi tarih-le 1915 dahil bir çok tarihi gerçe~in üstünü' önmemi~tir (ss. 21 ve 186). ~uras~~ bir gerçektir ki Cumhuriyet'in kuruculan genç ku~aldan hiçbir zaman kin ve nefret duygulanyla yeti~tirmemi~tir. Onlann bütün dünyayla dostluk ve i~birli~i içinde ya-~amalan istenmi~tir. Okullann müfredat programlar~~ bu yönde düzenlenmi~tir. Ay-r~ca, '1915 Türk tarihinin kepaze sayfalar~' olmay~p askeri zorunlululdar sonucu al~-nan güvenlik tedbirleri manzumesidir ve keyfiyet zaman~n devletler hukuku ilke ve kurallar~na uygundur'. Osmanh hükümetinin kendi yurtta~lar~~ Ermeniler hakk~n-da 1915'te ald~~~~ tedbirler 1899 ve 1907 tarihli Lahey Kara Sava~lar~~ Hukuku ve Adetleri Sözle~melerine veya zaman~n herhangi bir uluslararas~~ anla~mas~na aylun
' Tehdrin dönemin devletler hukukuna uygunlu~~~~ haklarda Lawrence Oppen-heim, ed., Ronald Roxburgh, International Law: A Treatise, VoL 1: Peace (London: Long-rnans, Green and Co., Thircl Edition, 1920), pp. 206-209 and 229. Konu üzerine ya-k~n tarihli bir çal~~ma için Thomas Buergenthal, "International Law and the Holoca-ust", in Michael Bazyler and Roger Alford, eds., Holocaust Restitution Perspectives on ilze
Lilzga-nin and Its Legag (New York and London: New York University Press, 2006), pp. 18-21. Bel/elen C.LXXVII, 22
338 YÜCEL GÜÇLÜ
de~ildir2. Bu nedenledir ki uluslararas~~ sava~~ hukuku otoritelerinden Amerikal~~ Telford Taylor, "Ermeniler Osmanl~~ yunta~lydilar; Türklerle Ermeniler aras~nda resmi bir sava~~ hali yoktu. Dolay~s~yla tehcir Lahey Sözle~melerinin ihlali de~ildir" demi~tirs. Ayr~ca, 12 A~ustos 1949 tarihli Sava~~ Vaktinde Sivil Ki~ilerin Korunma-s~na Dair Cenevre Sözle~mesine Ek ~kinci Protokolün 17. maddesi, askeri nedenle-rin zorunlu lulmas~~ halinde, muhasemat s~ras~nda sivil nüfusun nakline cevaz ver-mektedir'.
Öte yandan, resmi veya gaynresmi tarih olmay~p gerçek tarih vard~r. O da bel-gelere dayanan ve belbel-gelere göre dürüstçe ve adilane yaz~~lan tarihtir.
Türkiye ile Ermenistan aras~nda yaln~zca s~n~rlar aglmay~p Ortak Tarih Ko-misyonu da kurulmal~d~r. Yazar~n üzerinde durmad~~~~ bu husus iki ülke aras~nda 10 Ekim 2009'de Zürih'te imzalanan ikili ili~kilerin Geli~tirilmesi Protokolünün ikinci maddesinde tarihi gerçeklerin ara~t~r~lmas~na dair amir hüküm olarak esasen yer almaktad~r (ss. 145 ve 180).
Atatürk 24 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisinde yapt~~~~ konu~ma-da "Utanç verici i~ler, alçaklik!" sözlerini 1915 Ermeni olaylar~~ için de~il Müttefik Kuvvetlerin (Rusya, ~ngiltere ve Fransa) Birinci Dünya Sava~~~ s~ras~nda bu olaylar hakk~nda ileri sürdülderi iddialar için kullanm~~ur (s. 149)3. Atatürk Ermeni tehci-rini kmamam~~ur. Nitekim Amerika Birle~ik Devletleri'nde yay~nlanan Philadelphia
Inquirer Public Ledger gazetesinin muhabiri Clarence Streit'a 25 ~ubat 1921'de
Anka-ra'da verdi~i demeçte tehcirin sava~~ hali ihtiyaçlar~ndan ötürü zorunlu oldu~unu aç~kça söylemi~tir6.
Ittihat ve Terakki hükümetinin imparatorluk politikas~~ unsurlar~~ Türlde~tir-mek yerine yönetimi güçlendirTürlde~tir-mek için merkeziyetçili~i amaçlam~~ur. Türk dil ve kültürü gayr~Türkler üzerine hiçbir zaman zorla tahmil edilmemi~tir (s. 175).
'1915 demek soyk~r~m demek' de~ildir ve 'neredeyse bütün dünya için öyle' anlama gelmemektedir. Zira, dünyan~n pek çok ülkesi 1915 Ermeni olaylar~n~~ soy-
2 1899 ve 1907 tarihli Lahey Sözle~melerinin metinleri için Leon Friedman, ed.,
The Law of War: A Documentap, Histog,, Vol. 1, (New York: Random House, 1972), pp.
221-250 and 270-369.
3 Telford Taylor, 77ze Anatomy of the Nuremberg TrMls: A Personal Memoir (New York: Al-fred Knopf, 1992), p. 13.
Protocols Additional to the Gerzeva Conventions of 12 August 1949 (Geneva: International Committee of the Red Cross, 1977), pp. 89-101.
Bakma Nimet Arsan, Atatürk'ün Söyler ve Demecleri: 1919-1938, Cilt: 4, (Ankara: Türk ink~lap Tarihi Enstitüsü, 1961) ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Gizli Celse Zab~tlan, Cilt: 1, (Ankara: Türkiye ~~~ Bankas~~ Yay~nlar~, ~kinci Bas~m, 1985).
6 Clarence Streit, "Turkish Nationalists Put Peace Up to Allies; Mustafa Kemal
Declares for Self-Determination and Just Settlement in Comprehensive Review of Near Eastern Problem", Philadelphia lnquirer Public Ledger, 27 March 1921, p. 3.
KITAP TANITMA 339
k~r~m diye nitelememektedir. Bunlar aras~nda Amerika Birle~ik Devletleri, ~ngilte-re ve ~srail gibi önemli ülkeler de bulunmaktad~r. Amerikal~~ tarihçilerden Bernard Lewis, müteveffa Stanford Shaw, Guenter Lewy, Justin McCarthy, Norman Itzko-witz, Brian Williams, David Fromkin, Avigdor Levy, Michael Gunter, Pierre Ober-ling, müteveffa Roderic Davison, Michael Radu ve Edward Erickson, Frans~z tarih-çilerinden müteveffa Gilles Veinstein, Italyan tarihçi ve hukukçular~ndan Stefano Trinchese ve Augusto Sinagra ile ~ngiliz tarihçilerinden Norman Stone ve Andrew Mango 1915'e soyk~r~m demeyi reddetmektedirler. Hasan Cemal `soylunm gerçe-~inden' söz etmektedir. Ancak, soyk~r~m hukuki bir kavram olup bir olay~n soyk~-r~m diye nitelendirilmesi için yetkili mahkeme karar~~ gerekmektedir. Böyle bir ka-rar~n ç~karulabilmesi için Ermenistan'~n 9 Aral~k 1948 tarihli Birle~mi~~ Milletler Soyk~r~m Suçunun Önlenmesi ve Cezaland~r~lmas~~ Sözle~mesinin 9. maddesi uya-r~nca Lahey'delci Uluslararas~~ Adalet Divan~na ba~vuru hakk~~ bulunmas~na ra~men, bu ülke ~imdiye kadar bu yola tevessül etmemi~tir (s. 180).
Bu kitapta üzerinde durulmas~~ gereken hususlardan biri de Ermeni tehcirini bu tarihe kadar soyk~r~m diye nitelendirmedi~ini yazan Hasan Cemal'in elinde her-hangi bir yeni kan~t bulunmad~~~~ halde ~imdi nas~l oldu da böyle diyebildi~idir.
1915: Ermeni Soykznm~~ yakla~~k yüz y~ld~r süren bir uyu~mazl~kta ortaya att~~~~
meydan okuyan görü~lerle Türk ve uluslararas~~ kamuoyunda ~iddetli tart~~malara yol açaca~a benzemektedir.
