Öz
Bat “Doùu” diye tahayyül edilen hayali coùrafyay, kadn üzerinden tanmlarken, Doùu da “Bat” imgeleminde beden politikalarndan ya-rarlanp bunu edebî üretimlerle beraber söylemsel boyuta taür. Bu çalüma ile ûarkiyatç ve Garbiyatç iki ayr söylemle konuüan; Pi-erre Loti’nin Aziyâde roman ile Halid Ziya’nn Bir ûi’ri Hayâl adl kitabnda yer alan “ûadan’n Gevezelikleri” adl hikâyesi merkeze alnarak, politik söylemlerin metinselleütirilmesi baùlamnda “Doùu” ve “Bat” diye tahayyül edilen hayali coùrafyalarn “öteki”sini yaratr-ken “öteki”nin cinsellik ve cinsiyeti üzerinden yaratr-kendi kimliùini nasl inüa ettiùi tartülacaktr. Bu minvalde, bu çalümada baüta Edward Said’in ûarkiyatçlk üzerine geliütirdiùi teoriler olmak üzere Jale Par-la, Meltem Ahska, Bernard Lewis, Mohamad Tavakoli-Targhi gibi araütrmaclarn baükalkç söylemlere dair ürettikleri teorilerden yararlanlacaktr.
Abstract
While it is held that the West ascribed the distinguishing characteristics of the East through its body politics, it can be argued that the East’s
Doùu ile Bat’nn ûuh Kadnlar Üzerinden
“Öteki”nin Cinselliùinin Edebî Temsili
Sexuality of the ‘Other’ as Represented in the
‘Vivacious Women’ of the East and West
Tuùba Kara*
* Yüksek Lisans Öùrencisi, Bilkent Üniversitesi, Türk Edebiyat Bölümü. An-kara, Türkiye. [email protected], orcid.org/0000-0001-8838-5176
293 Başvuru: 15 Ekim 2018 This work is licensed under the Creative Commons Attribution 4.0 International License. Kabul: 14 Aralık 2018 Cite this article as: Kara, T. (2018). Do u ile Batı’nın uh Kadınları Üzerinden
“Öteki”nin Cinselli inin Edebî Temsili, Kadem Kadın Ara tırmaları Dergisi. Cilt 4, Sayı 2, 293-310.
own imaginings of the West also flourished through the promulgation of literary signifiers. This study focuses on two texts – namely Pierre Loti’s novel, Aziyâde, and Halid Ziya’s Bir ûi’ri Hayal – as these works exem-plify both Orientalist and Occidentalist discourses. These texts are put forth to contextualize the imaginary geographies of “East” and “West” as the “textualization” of political discourses. In this study, such discourses will be discussed through body politics and how the “other” defines its identity through sexuality and gender. With this in mind, the overview sets out to utilize theories produced by researchers such as Jale Parla, Meltem Ahiska, Bernard Lewis, and Mohamad Tavakoli-Targhi, in ad-dition to theories developed by Edward Said on the subject.
Anahtar Kelimeler: ûarkiyatçlk, Garbiyatçlk, Beden Politikas,
Pi-erre Loti, Halid Ziya Uüaklgil
Keywords: Orientalism, Occidentalism, Body Politics, Pierre Loti,
Halid Ziya Uüaklgil
Extended Abstract
Edward Said’s ground-breaking work in postcolonial studies,
Oriental-ism, has received both praise and criticism since its publication in 1978.
Roughly speaking, its success has been ascribed to, first, its bold mani-festation of the power structures in the orientalist discourse and, sec-ond, its concluding remarks on the role of the intellectual as being able to acquire an “outsider’s” perspective. As a consequence of the spread of Orientalist ideas, many in the East began to engage in new ways of considering the West, calling to their aid the concept of Occidentalism, which can be defined as a collection of ideas about the West. This study attempts to analyze both discourses of the East and the West in terms of the similarities they hold in their regard for the “other”. When it comes to homogeneous compliments towards otherness, the divergences be-tween the two discourses has become more varied, not least regarding a long list of problems about the modern theories of gender and sexuality. First, the emphasis on the ‘textuality’ of the actual socio-political condi-tions plays a significant role in literary fiction, and thus this must be subject to analysis as part of the study.
In this context, elaborating on the concept of Orientalism developed by Edward Said and other scholars such as Jale Parla and Tavakoli-Targhi, to account for the Western process of Othering, this study identifies a similar process engaged in by intellectuals from the Ottoman-Muslim world, especially in the late 19th century.
The paper also sets out to explore the reactions of fellow authoers, ones belonging to the Orientalist, the other the Occidentalist camp, through their selected literary texts; namely, Aziyâde and Bir ûi’ri Hayal. This study will demonstrate how both of these political ensembles mobilize the principle of respect toward women to argue for their own cultural superiority in literary form. In both configurations, the real objectives of the rhetoric are elsewhere: to convince their own women of the advantages of staying within the patriarchal system in which they are situated. In this game, the West benefits from a supplement of credit accorded to it by virtue of its positional superiority, reinforced by the ideology of progress through development in which it is presup-posed that women’s situations cannot but improve with techno-economic advance. However, similarly, one can see that the East also promotes theories about the Western women’s gender and sexuality for the sake of textualization. By the textualization of both the East and West, the West identifies the East as a female character in its literary fiction, in the way the East itself, does. Therefore, some literary texts contain many ideas about the “Other.” Those ideas are generally related to the women of the other, because women are generally regarded as an exotic subject for the patriarchal authors of these literary works. In this con-text, it appears that both writers employ similar methods in order to identify themselves and their Other – both linked to gender and sexual-ity. Via a close reading of the selected works, one can assert that certain products of literary fiction consciously aim to strengthen the patriarchal discourses of Orientalism and Occidentalism.
Both Aziyade and Bir ûi’ri Hayal show the women of the Other’s as seductive, demonic and dangerous for one’s own the society.
To better make the case for these arguments, the study harnesses a number of elaborate theories from numerous scholars, including Meltem Ahska, Bernard Lewis, Michel Foucault, and Irvin Cemil Schick. Thus, this paper aims to demonstrate how certain patriarchal approaches to women’s sexuality through literary fiction help existing discourses re-garding constructed geographical areas.
Both selected texts’ narrators are travellers, visiting the land of the Oth-er. Therefore, both narrators have first-hand experience of the Other, and try to present them to the reader through interesting use of lan-guage and semantics. Although part of the analysis in this study relies heavily upon a reiteration of the main points of criticism the literary books received, which has by now become almost a field of study by it-self, I hope to revitalize the debate by drawing attention to the relevance of the intricate relationship between Orientalism’s main tenets and Oc-cidentalism’s concerns about the Other in terms of gender and sexuality.
1. Giriü
Uzanp yatvermiü, sere serpe; Entarisi syrlmü hafiften;
Kolunu kaldrmü, koltuùu görünüyor; Bir eliyle de göùsünü tutmuü.
úçinde kötülüùü yok, biliyorum; Yok, benim de yok ama... Olmaz ki!
Böyle de yatlmaz ki!1
Foucault, “cinsellik iktidar iliükilerinde en izi sürülemeyecek olan unsur deùil, kendisine en büyük araçsallk baùülanmü olan-dr: Cinsellik çok sayda manevra için kullanüldr ve en çeüitli stra-tejiler için bir destek noktas yahut mihver iülevi görmektedir” der (Foucault, 2006, s.103). Bu baùlamda düüünüldüùünde, kendi kimlik inüas için ötekiyi oluüturan söylemlerde ötekilik mekânlar, cinsel-lik söyleminin ardna gizlenerek inüa edilmektedir. Bu konu için úr-vin Cemil, baükalkç söylemlerde “bir yandan yabanc mekânlar cin-selleütirilirken bir yandan da cinsel iliüki egzotikleütirilmekte yani yabanclaütrlmaktadr” diye bahsetmektedir (Schick, 2002, s.16).
Nitekim cinsellik, etrafnda kimliùin ve ötekiliùin kurulabile-ceùi eksenlerden birisi, belki de en önemlisidir. Bir baüka ifadeyle, baükalkç söylemleri güçlendiren edebî üretimlerdeki erotizm ve cinsellik, hayalî mekânlar kendi suretinde yeniden inüa etmekte-dir. Gerek üatolar gerekse de haremler, okurun ilgisini çekme nok-tasnda ûarkiyatç ve Garbiyatç zeminlerde bir mekândan çok daha fazlas olarak kadnlarn zindanlara hapsedildiùi, krbaçlandù ve cinsel köleler olarak eùitildiùi bir yer hâline gelmektedir. Çünkü “hayalî mekân” dediùimiz “öteki”yi okura sunmann en pratik yolu, 1 Orhan Veli Kank, “Sere serpe” üiirini Bella isimli bir genç kadn için
yazmü-tr. ûiirin hikâyesi ise üöyledir: Bella, odasnda yataùna uzanmü ders çalü-maktadr. Orhan Veli, kap aralùndan uzun uzun bu genç kadn seyrettik-ten sonra salonun köüesindeki küçük masaya oturur ve cebinden çkardù kâùda bir üeyler karalayp yeniden odaya yönelir. Kâùd Bella’ya uzatr ve “Bu üiiri sana yazdm” der (Bkz: Oral, 2008).
anlatlardaki cinselliùin egzotik bir üekilde metni süslemesiyle saù-lanmaktadr. Metinlerde kullanlan bu cinsellik metaforu, genel olarak her iki söylem içinde, ötekinin ötekisi konumundaki “kadn” üzerinden iülenilmektedir. Bu çalümada “ben” ve “öteki”yi belirleyen kimlik arayülarnda hem ûarkiyatç hem de Garbiyatç yönelimler gösterebilen metinlerden örnekler incelenerek cinselliùin metinsel düzlemdeki konumu irdelenecektir.
2. Baükalkç Söylemde Doùu’nun Diüil úmgesi ve Cinselliùi
Edward Said’in ûarkiyatçlk adl kitab, ününü bilgiyle ikti-dar arasnda bir suç ortaklù olduùunu gösterebilmesine borçludur. Kendini “Bat” olarak ayrütran yerin dünyann geri kalan hak-knda oluüturduùu öùreti, inanç ve kliüeler toplam olan ûarkiyat-çlk; emperyalizm ve ekonomik sömürüyle yakndan iliükilidir. Bat “Bat” olabilmek için üzerinde hüküm sürdürebileceùi bir Doùu kurmuü; tarihsel, siyasal, ekonomik koüullarca belirlenmiü bu Doùu temsilini dünyann geri kalanna öùretmeyi denemiütir. Said, ünlü çalümasyla ûarkiyatçlùn Doùu tahayyülünü açklamaya çalür-ken, ûarkiyatçlùn Doùu’yla cinsellik arasnda kurduùu baùa deùi-nerek teorisini cinsellik üzerinden yorumlamaktadr. Bu baùlamda, Said’e göre; ûarkiyatçlùn Doùu imgesi eril bir hayal gücünü teüvik etmektedir (Said, 1978).
Anlaülacaù üzere, ûarkiyatçlk hem ideolojiyle hem de bilgi-iktidar iliükisiyle iç içedir. Dolaysyla ûarkiyatçlk tek baüna bir araütrma alanndan ziyade, Doùu üzerine düüünsel bir söylem de içermektedir. Benim bu çalümada deùinmek istediùim mevzu, ûar-kiyatç söylemin “ûark” metinselleütirmesi ve ûark’la haür neüir olmuü metinler üzerinden Bat’nn kendi söylemini yeniden üretmesi hakkndadr. Özne olan Avrupallar, nesne olan “öteki”sini; yani Do-ùulular çeüitli yönlerden metinlerine dahil ederek yeni bir söylem üretmektedir. Bir baüka deyiüle, birçok Batl edebiyat yazar bir öteki imgelemi yaratrken, edebî metinlerin gücünden yararlana-rak söylemlerini kuvvetlendirmiülerdir. Çünkü her ne kadar üreti-len edebî metinler gerçek dünyann temsili olma kaygs taümasa
da, bir üekilde döngüsel olarak mevcut söylemi kuvvetlendirmekte ve onu yeniden üretmektedir. Dolaysyla kendini belirlemek için “bizden olmayan” araütran Batl özneler, metinlerindeki Doùu tasvirlerinde cinsel imalara yer vererek Doùu imgesini cinsellik üzerinden inüa etmeyi denemiülerdir. Konuya kültür eksenli bakan Parla’nn da belirttiùi üzere, bütün egemen kültürler kendilerine uygun bir hâkimiyet söylemi yaratr ve bu söylem içerisinde ken-dilerinden baüka kültürleri istedikleri gibi yanstrlar (Parla, 1985, s.11). úüte tam da bu “hâkimiyet” yaratma noktasnda, edebî metin-lerde kurgulanan tahayyüller, baükalkç söylemi güçlendirmekte ve metinlerin kurgusal düzlemi bir üekilde bu amaç çerçevesinde araçsallaütrlmaktadr.
Harem, hamam, köle pazar, cariyeler, harem aùalar, çok eüli-lik ve eücinseleüli-lik gibi kurgusallaütrlmü aygtlardan oluüan bütün bir cephaneliùi kullanan Batl özne, Avrupa’nn görsel ve sözlü sa-nat üretiminde Doùu’yu önemli bir nesne haline getirmiütir. Said,
ûarkiyatçlk adl çalümasnda, Batl öznenin bu çalümalarna sk
sk deùinmiü ve bu metinlerin söylemdeki yerini sorgulamak üze-re “Doùu” denilen dünyann metinselleütirilmesini ele almütr. Bu noktada Said, edebî üretimlerden alntlar yaparak Hugo, Goethe, Flaubert, Nerval gibi birçok tannmü ismin metinlerindeki Oryan-talist tutumunu cinsiyet üzerinden nasl konumlandrdùn göster-mektedir. Batl yazarlar, bir yandan Doùu’nun giriftliùini kabul edip Doùu’ya bir gizem yüklerken bir yandan da bu müphemliùe raùmen Doùu dünyasn metinlerinde bolca nesneleütirmiülerdir. Bu anlamda “ûarkiyatç” üemsiyesi altnda toplanabilen büyük bir me-tin külliyat mevcuttur. Söz konusu meme-tinlerin hemen hemen hepsi Doùu’yu metinselleütirerek yeni bir Doùu tahayyülü üretmektedir. Böylece Doùu denilen alan, snrlar tam olmamakla birlikte bu me-tinler vastasyla da var olmaktadr.
Batl yazarlarn birçoùu, metinlerinde Doùu’yu tanmlar-ken daha çok Doùulu kadnn ne yapp ne yapmadùyla veyahut da Doùulu kadn ve erkeùin cinselliùini nasl yaüadùyla ilgilen-miü ve metinlerini bu konular üzerine yoùunlaütrmülardr. Baüka bir ifadeyle, ötekinin cinsiyeti ve özellikle cinselliùi nasl yaüadù,
toplumsal olarak kurulan hayalî mekânn temel niteliklerindendir. Bu sebepten “kadnlarn ve bazen de erkeklerin cinselleütirilmiü im-geleri, Avrupa’nn ötekisine dair söylemde, bu mekânn anahtar be-lirleyicisi olarak, böylece aslnda kimlik ve baükallùn bebe-lirleyicisi olarak kullanlmütr” (Schick, 2002, s.6). Dolaysyla çalümamda deùineceùim üzere, birçok ûarkiyatç metinde -Aziyâde romannda da olduùu gibi- Doùu üzerine yaplan tanmlamalar, Doùu’nun diüil cinsiyeti ve cinselliùi nasl yaüadù üzerinden üekillenmektedir.
2.1. Pierre Loti’nin “ûehvet Düükünü” Aziyâdesi
Aziyâde, Fransz yazar Pierre Loti’’nin 1879 ylnda
yaym-lanan yar-otobiyografik romandr. Roman; yirmi yedi yaündaki úngiliz subay olan Loti’nin 1876’da Selanik ve ústanbul’da görevli olduùu dönemde Aziyâde isimli on yedi yaünda, güzel bir Çerkez kadn ile yaüadù gizli aükn öyküsüdür. Romanda anlatc sesin ayn zamanda metnin yazar olan Loti’ye ait olmas ve bir anlat tekniùi olarak Loti’nin mektuplarn okurlarla paylaümas, romann kurgusal düzleminin gerçeklikle örtüümesi konusunda önemli olsa da, bu çalümamda deùineceùim mevzu; bu gizli aükn gerçekte ya-üanp yaüanlmadù ya da anlatlan hikâyenin somut dünyada bir karülù olup olmamasndan ziyade, Loti’nin “Doùu” denilen coùraf-yay tanmlarken bu tanmlamalar nasl ve ne üzerinden yaptù hakkndadr.
Ana karakter Loti, romann kilit karakteri Aziyâde ile birlikte olabilmek uùruna Doùulu Müslüman erkek klùna girerek roman boyunca, zengin bir konaùn hanmlarndan biri olan Aziyâde ile “yasak” bir cinsel birliktelik yaüamaktadr. Aslnda metin boyunca okura aktarlan, bu iki coükulu insann binbir yalanla örülmüü bir yorgan altnda nasl bir birliktelik geçirdiklerinin hikâyesidir. úüte tam da bu noktada, bu çalüma için önemli olan üudur: Loti bu bir-likteliùi ve Aziyâde’ye duyduùu aük tuttuùu günlük ve de mektuplar sayesinde okurla paylaürken ayn zamanda bir Batl gözle Doùu’da neler olduùunu da “Batl” okuruna sergilemiütir.
Öncelikle Loti, Doùu’nun cinselliùi nasl yaüadù sorusuna cevap olabilecek nitelikteki anlatlarn kendine has, bol fantezili
üslubuyla birleütirmiü, böylece anlat tekniùini güçlendirmeyi amaç-lamütr. Ancak bu noktada Loti’nin Doùu’yu kelimelerle resmeder-ken yapmü olduùu tasvirler oldukça dikkat çekicidir. Loti Doùu için, “Burada küçük çocuk gruplarn Karagöz gösterisine götürdükleri görülür. Bebeklerle dolu bu salonlarda, úngiltere’de bir asker alayn-da bile utanca neden olacak bir gösteri sunulur. Doùu gelenekleri-nin ilgi çekici bir özelliùidir bu. Karagöz tiyatrolar Ramazan’n ilk gününde açlr ve otuz gün boyunca dolup taüar.” (Loti, 2003, s.10) diyerek Doùu dünyasyla ilgili okuru bilgilendirmeye baülar. Metin içerisinde, Loti’ye göre bu “utanç verici” Karagöz gösterilerine katl-mak, son derece sapknlk olarak resmedilir. Müslümanlarca kutsal ay kabul edilen Ramazan aynda cinsel içerikli gösterilerin halk ta-rafndan yoùun bir raùbet görmesi, Batl özne için âdeta tahammül edilemez bir durum hâline gelir. Nitekim eserde Loti bu durumu üu sözlerle ifade eder: “Osmanl adaletinin bütün kaçknlar önünde üehvet uyandran danslar yapyorlard. Bu yeni moda çlgnlk pek tiksindiriciydi. Sodom’un en abartl zamanlarna yaraür bu göste-rinin sonuna kadar dayanamadm ve gün doùarken eve döndüm.” (Loti, 2003, s.14). Batl erkek özne, Doùu’nun bu “pek tiksindirici” etkinliùine katlmay reddeder. Çünkü Doùu’nun üehvet düükünlü-ùüne karü Batl Loti’nin zihin dünyasnda “olumlanan” tavr, tam da bunu gerektirmektedir. Batl öznenin gözünde haremleriyle, ha-mamlaryla, Sodom ve Gomore’siyle ünlü Doùu âlemi, Bat’nn ahla-kna uygun deùildir; bu sebeple de bu tarz gösteriler Loti tarafndan hoü karülanmaz. Ancak, bu tavrna raùmen Loti, metin boyunca Aziyâde ile olan yasak aüknn ince detaylarn okuyucuyla paylaü-maktan çekinmez. Metin boyunca cinsel içerikli farkl hikâyelerden yararlanr. Üstelik bu hikâyelerin ana karakteri, metnin üreticisi Loti’den baükas da deùildir. Ancak, Loti’nin gözünde onun Aziyâde ile yaüadù bu cinsel birliktelikler masumdur; çünkü Loti Aziyâde’yi onunla birlikte olmak için bir Müslüman klùna girecek kadar çok sevmektedir. Üstelik Loti’ye göre onu bu cinsel birlikteliùe davet eden kendi arzular deùil, Aziyâde’nin her erkeùi cezbedebilecek üeytani hal ve hareketleridir. Metne göre ortada bir suç varsa, bu Batl özneye deùil, Aziyâde’ye aittir. Loti’nin Doùu imgelemi, Doùu üzerine yapmü olduùu tasvirlerden açkça anlaülmaktadr.
Metinde yüzlerce kez zikredilen “Doùu” dünyas, Doùu’ya atfedilen üehirlerden evlere varncaya kadar birçok mekân ve eüya tanmla-malar ü zerinden metinselleütirilmiütir. “Çok alçak bir divan ve yer-lere atlan minderler, Doùu kadnlarnn üehvete olan düükünlüùü-nü yanstan odann yegâne mobilyalarn oluüturuyor.”(Loti, 2003, s.76) diyen Loti, ev betimlemesinde konuyu yine Doùulu kadnlarn içgüdüsel arzularna getirmeyi baüarmütr.
Oysa ana karakter Loti, Aziyâde ile birlikte olabilmek için, çev-resine karü gizli kapakl iüler çevirmeye çoktan razdr.Çünkü ona göre, Aziyâde öyle üehvet kokuyordur ki; onun kendisine doùru uza-nan kayù bile, bir kayktan çok daha fazlasdr. Bu durumu anlatc ses Loti’nin üu ifadelerinde görebilmek mümkündür: “Aziyâde’nin kayù Anadolu’dan gelme ipek hallar, yastklar ve örtülerle kaply-d. Doùuya özgü gevüekliùin bütün inceliklerini barndryordu. Bir kayktan çok, suyun üzerinde salnan bir arzulu yataùa benziyordu.” (Loti, 2003, s.31). Aziyâde’yi ilk gördüùünde “Aziyâde dimdik bana bakyordu. Bir Türk karüsnda olsa saklanrd ama bir gâvur erkek saylmazd. Daha çok uzun uzun seyredilebilecek bir merak nesnesi gibiydi. Beni seyrederken içten içe arzuladù belliydi.” (Loti, 2003, s.11) diyen Loti, Aziyâde’yi birçok yerde üu üekilde tanmlamaktadr: “Körpe ve kadife tenli bedeni, aralk, krmz ve nemli dudaklaryla muhteüem bir yaratkt. Dik tuttuùu gururlu baün hâkim güzel-liùinin bilinciyle arkaya doùru atyordu.Aùznn gülümseyiüinde, kirpikten saçaklar altnda yar kapal duran kara gözlerinin aùr hareketlerinde yakc bir üehvet vard.”(Loti, 2003, s.102).
Görüldüùü üzere, metnin ana karakteri Loti’nin gözünde Aziyâde kendinden korkulmas gereken, üehvet dolu bir kadndr. Ancak, Loti’nin kadn cinselliùi üzerinden yaptù deùerlendirmeler sadece Aziyâde ile snrl kalmamütr. Loti metnin birçok yerinde Doùulu Müslüman kadnlar tanmlarken onlarn bir yandan hrçn, bir yandan tehlikeli, bir yandan da erkekleri büyüleyebilecek çeüit-li vasflarla bezendiùini söylemektedir. Üsteçeüit-lik bu tasvir, metindeki her kadn karakter için benzer nitelikler taür. Nitekim, metne göre tpk Aziyâde gibi, Aziyâde’nin kocasnn diùer kadnlar da sra sra pencerelere dizilmekte ve yoldan geçen erkekleri izleyip kendi cinsel
arzularn tatmin etmektedir (Loti, 2003, s.45). Metinde Loti’nin bü-tün bunlar mektuplar araclùyla Avrupal çevresine anlatrken kullandù dil ve anlatm tarz, Garbiyatç söylemin temel öùretile-riyle doùrudan iliükilidir. Bu noktada Loti, metin içi mektuplarn-da Doùu’nun yaüadù cinselliùi “kirli ve ahlak dü” olarak Avrupal çevresine sunarken; bir yandan da Doùu denilen coùrafyalarda, srf Aziyâde ile olan cinsel birlikteliùini sürdürebilmek adna “öteki” olarak gördüùü “Doùulu Müslüman erkek” klùnda dolaümaya raz olmuütur.
Anlaülacaù üzere, Aziyâde adl metinde geçen Doùu imgelemi genel olarak Doùulu olana ait ev, cami, yatak, pencere, minder gibi çeüitli nesneler üzerinden cinselliùi çaùrütracak üekilde anlatlrken; Doùulu kadn, Avrupal erkeùin zihninde “üehveti yüzünden her üeyi yapabilecek” fettan bir kadn olarak tasarlanmütr. Böylece Batl erkeùin gözündeki Doùulu kadn imgelemi üu üekilde karümza çkar: “Doùulu kadnlar,özellikle de kibarlar âleminin kadnlar eülerine borçlu olduklar sadakati çok hafife almaktadr. Bu kadnlarla baüa çkabilmek için baz erkeklerin uyguladù ciddi denetim ve dehüetli cezalar boüuna olmayabilir. úüi gücü olmayan, skntdan kvranan, haremlerin yalnzlùnda fiziksel olarak hasta düüen kadnlar ilk ge-lene, elleri altnda bulunan uüaklara ya da güzelse ve hoülarna git-miüse, kendilerini gezdiren kaykçlara teslim olurlar. Hepsi Avrupal gençlere fazlasyla merakldr. Avrupal gençler bunu bilse cesaret edebilse ya da daha uygun koüullar yaratabilse denemekten çekin-meyeceklerdir.” (Loti, 2003, s.78). úüte bu sebepten, ûarkiyatç söyle-me yaslanan bu anlat, Doùu’yu Doùulu kadnlar üzerinden tasavvur edip, “öteki”yi kadn üzerinden inüa etmiütir. Bu bakmdan Aziyâde adl metnin bu yönüyle incelenmesi, baükalkç söylemler üzerine ça-lüacak araütrmaclar için bir örnek niteliùinde olabilir.
3. Baükalkç Söylemde Bat’nn Diüil úmgesi ve Cinselliùi
Kökenlerini neredeyse XVII.yüzyldan öncelere dayandran ûarkiyatçlk, asl söylem iktidarn keüiflerden sonra sömürgeci-lik faaliyetleri ile elde etmiü, bir bakma emperyalizmin kendini
meürulaütrma arac haline gelmiütir. Bu doùrultuda Batl olmayan ötekileütirilmiü; Doùu, Batl öznenin metinlerinde ezgotik bir imge-leme dönüümüütür. “Ötekileütirildiùini”, özellikle “mahrem” kabul ettiùi kadn üzerinden cinsiyetlendirilip, kendine diüilik atfedildi-ùini gören Doùulu özne bir “misilleme” hareketi içerisine girmiü ve bunun sonucunda bugün Garbiyatçlk olarak adlandrlan bir söyle-me dahil olmuütur. Buna baùl olarak, ûarkiyatçlk ve Garbiyatçlk dünyay alglama, anlama, açklama ve tanmlamada iki farkl bakü açs olarak karümza çkmütr.
Temel olarak ûarkiyatçlk Bat’nn Doùu algs, Garbiyatç-lk da Doùu’nun Bat algs üeklinde tanmlansa da (Metin, 2013) Garbiyatçlk bir “etki-tepki” meselesi olarak ele alnabilecek kadar homojen bir kavram deùildir. Bu baùlamda, Garbiyatçlk söylemi, Bat’ya karü doùan bir misilleme hareketinden çok daha fazlasdr. Özellikle geç dönem Osmanl dönemi dikkate alndùnda Garbi-yatçlk, iktidar alannda Bat’ya tahakküm kurma çabas olarak karümza çkmaz. Bu doùrultuda, Ahska aslnda “Garbiyatçlk; ûarkiyatçlùa karü oluüan birs öylem deùildir.”2 demektedir (Ahs-ka, 2003, s.4). Böylece Garbiyatçlk için ûarkiyatçlùn bilgi-ik-tidar iliükisi baùlamndaki söyleminin tam tersidir demek olduk-ça genel ve zorlama bir ifade olacaktr. Kald ki Garbiyatçlùn tanmn yapmak bile görüldüùü üzere ûarkiyatçlk güdümünde gerçekleümektedir.
Tpk ûarkiyatçlùn etki alanlarnn kaypak bir zeminde yer almas gibi, Garbiyatçlk ad altnda incelenebilecek edebî metinler de gözle görülür derecede belli bir zaman dilimine ait deùildir. Bu se-beple, bu çalümay snrlandrmak adna Garbiyatçlk baùlamnda
2 Oksidentalizm, Avrupa ve Avrupal diye tahayyül edilenler hakknda “karüt”lar tarafndan oluüturulmuü bir söyleme verilen ad ve genellikle Batl olmayan ülkelerdeki Bat karütlùn ifade etmek için kullanlan bir kavramdr. Oksidentalizm ya da bir baüka deyiüle Garbiyatçlk, Bat üzerine söylem üretenlerin Bat hakkndaki tahlillerinin çarpklùna odaklanr ama burada dikkat edilmesi gereken husus “Bat” kavramnn coùrafî bir anlam-dan ziyade manevi bir anlama sahip olmasdr. Bat, coùrafî bir betimlemeden ziyade, bu söylem için; bir kültürü ve uygarlk düzeyini temsil etmektedir. Bundan ötürü Avustralya ve 2.Dünya Savaü sonrasnda Japonya sk sk Bat olmakla itham edilmektedir. Daha fazla bilgi için bkz: Ahska, 2005.
incelenen zaman dilimi, önceki bölümde incelenen Aziyâde roman-nn yaymlandù dönemlere denk olacak üekilde ele alnmütr.
Bu doùrultuda son dönem Osmanl metinleri düüünüldüùün-de, siyasal alanda kurulamayan iktidar, Garbiyatçlk ile metinsel düzleme taünmü; burada bile Bat’ya dönük olmadan, Doùu’nun kendi iç dinamiklerini kontrol etme ve “zapt etme” yönelimine evril-miütir. Dolaysyla Garbiyatçlk külliyatna giren metinler, Bat’ya hükmetme gayesinden ziyade, kendi kimlik inüasn üekillendirmek ve snrlandrmak adna yola çkmütr. Bir diùer deyiüle, Biz kimiz, Doùulu kimdir, Bat’dan ne kadar farklyz? gibi sorular etrafnda birleüen Garbiyatçlk söylemi, Bat’ya karü bir iktidar mücadele-sindense kendi içerisinde, kendi coùrafyasnda yeni bir kimlik inüa etme gayesindedir (Aktay, 2006, s.427).
Ancak birbirlerinin tersi olmasa da, bu iki disiplinin söylemsel düzeyde birçok ortak noktas bulunmaktadr: Her üeyden önce Do-ùulu öznede kadn bedenini kültürel ve politik mücadelede bir saha olarak görür. Onun üzerinden kendi söylemini kurar ve kendine s-nr çizmek, iç dinamiklerini belirlemek gibi çeüitli amaçlar uùruna Batl kadn metinsel düzlemde yeniden inüa eder. Bat’yla tanüan “erkek” seyyahlar, tpk Oryantalist gezginlerin yaptù gibi, iki coù-rafya arasndaki farkllklar kadn anlatlar üzerinden kurmay denerler. Bu baùlamda “diüileütirilmiü” Bat’ya ve Batl kadna dair beklentiler, Doùulu erkek öznenin dikkatini her üeyden çok “peçesiz” yani “ulaülabilir” kadna yöneltir. Artk Bat tarafndan gözlenen deùil de gözleyen olan Doùulu özne, Bat’y ve Batl kadn “görmek istediùi” her hale sokup hikâye etmeye baülayacaktr.
3.1. ûadan’n Hayallerini Süsleyen “Hayal” Kadn
Tüm bu baùlamlardan yola çkarak Halit Ziya Uüaklgil’in Bir
ûi’r-i Hayâl adl hikâye kitabnda bulunan “ûadan’n Gevezelikleri”
baülkl hikâyeye baklacak olursa görülür ki metinde yirmi yaün-da bir Doùulu öznenin hâlihazryaün-da edinmiü olduùu duyumlarla ve beklentilerle yaptù Avrupa seyahati ve buradaki gözlemlerinin hikâyeleri Oksidentalist söylemler aù içerisinde okura sunulur. Arzu eden ve bu mevcut arzusunu Avrupal kadn tanmlayüna, hatta
“keüfediüine”; anlatda kullandù diline ve metaforlarna yanstan Doùulu ûadan’n hikâyeleri, metinsel düzlemde bir “misilleme”nin son derece bilinçli olarak kurulmuü örneklerini yanstr.
“ûadan’n Gevezelikleri” üst baülù altnda Avrupa’dan yeni dönmüü ûadan isimli bir Osmanl gencinin Avrupal kadnlarla yaüa-dù maceralarnn anlatlyaüa-dù hikâye dizisinin ilki “Bir ûi’r-i Hayâl” adl öyküdür. Öyküde ûadan adl gencin Avrupa’da tanüp etkilendi-ùi Avrupal bir kadn tasavvur edilir. Bu kadnn ne yapp ne yapma-dù metnin ana konusunu oluüturur. Öykünün çerçeve hikâyesinde ûadan, Avrupa seyahati sonras arkadaülarn toplar ve Avrupa’da deneyimlediùi “hayal” dolu günlerini iç hikâye tekniùini kullanarak zamanda geriye dönüülerle srasyla anlatmaya baülar. Hem çerçeve hikâyesi hem de iç hikâyeleriyle anlaümal olarak bir Garbiyatçlk yönelimi gösterebilen bu metin, iç hikâyelerin yoùunluùu ve de çerçe-ve hikâyenin geri planda kalmülù ile anlatlanlarla okurun Avrupa ve Avrupal kadn inüasna dair çkarm yapmasna olanak saùlar.
Öncelikle, Garbiyatçlk üzerine çalümalaryla ünlü Mohamad Tavakoli-Targhi’nin Refashioning Iran adl kitabnda úranl gezgin-ler üzerinden örneklendirdiùi Avrupa’y ve kadn betimgezgin-lerken ka-dn ve doùay beraber ele alma eùilimi “ûadan’n Gevezelikleri” adl hikâyede fazlaca görülür (Tavakoli- Targhi, 2001, s.39). Kadnlarn sk sk naif, korunmasz olarak resmedilmesi, özgürlüklerini serbest-çe uçmalarna borçlu olan kuülarla bir tutulur. Benzer üekilde ka-dnlarn “koparlacak” çiçekler olarak görülmesi kadnn “naifliùine” vurgu yaparken, doùa ve toprak üzerinden kadnn üretkenliùinin anlatlmas gibi temalar metinde devaml tekrar eden motiflerden-dir. Bu bakmdan metin, Avrupa’y kadn üzerinden tasvir ederken, doùa unsurlarn da diüileütirmiü ve doùay bedenine benzetmiütir. Nitekim metinde “zarif bir çiçek gibi, aniden tutulsa krlacak beliy-le” (Uüaklgil, 2006, s.23) ûadan’n karüsna çkan “üuh ve aüufte” kadn, Avrupal kadn tiplemesinin bir temsili olarak okura sunulur. Metinde bu kadn, son derece vahüi, hrçn ve üeytani vasflar üst-lenmiü bir kadn olarak çizilir. Bu sebepten bu metin, araütrmacla-rn üzerinde baükalkç söylem analizi yapabilmesini olanakl klar.
Metinde “öteki” kadnn bedeni, cinsel çaùrümlarla birlik-te Doùulu erkek öznenin her türlü nesnesi hâline gelmekbirlik-tedir. úç hikâyede ûadan adl ana karakter, Paris’te bir sokak balosunda “as-kerlik ve kadnlùn tezatndan icat olunmuü”(Uüaklgil, 2006, s.12) ve “her tarafndan üuhluk saçlan” (Uüaklgil, 2006, s.13) Avrupal bir kadna rastladùnda kendini yllardr görmeyi arzuladù Bat ile karülaümü gibi hisseder. ûadan’a göre bu kadn Bat’nn vücut bulmuü hâlidir. Kadnn yannda beü on dakika sokakta yürüyen ûadan, bu olay çerçeve hikâye bölümünde arkadaüna aktardù za-man, olayn üzerinden aylar geçmesine raùmen hâlâ o kadn arzu-ladùn söylemektedir. Ancak bu arzulayü, salt bir cinsel dürtüden çok daha fazlasdr. Çünkü ûadan’a göre bu Avrupal kadn, yaüad-ù Doùu coùrafyalarnda arasa da bulamayacayaüad-ù bir hayal kadndr. ûadan’n bu arzusu onu önceleyen tüm Avrupal kadn fantezilerinin kristalize olmuü hâli olarak okunabilir.
Bu doùrultuda ûadan’n anlattù hikâye tam bir “kölelik ve disiplin, basknlk ve itaat” fantezisidir. “Baünn krmz tüyünden üuhluklar saçlan kalpaù, kamçs, çizmeleri, mahmuzlar [ve] her üeyi” (Uüaklgil, 2006, s.22) ile ûadan’ kendine meftun Batl kadnn karüsnda ûadan titreyerek ve tapnarak onun emirlerini bekleyen ve ona itaat eden bir esir olmay dilemektedir. ûadan’n memleketine döndüùünde arkadaüna anlattù Batl kadn fantezisi tam olarak budur. Ancak kendisini Müslüman bir erkek olarak tanmlayan ûa-dan, Bat’nn bu “pis ve karanlk sapknlùna” yenik düümez ve Ba-tl kadn üzerinden Bat’y reddeder. Bu doùrultuda, ûadan Bat’y diüi olarak görür, ama bu diüillik Avrupal kadnn cinsel arzularn-dan kaynaklanan bir diüil fanteziden baükas deùildir. Çünkü Avru-pa denilince ûadan’n aklna gelen, üehvetli, arzulu ve cinselliùini yaüamak için her yolu mübah gören Avrupal kadnlardr. ûadan’a göre Bat’y Doùu’dan farkl klan ise, Avrupal kadnn cinselliùi-ni özgürce yaüayabilmesiyle baùlantldr. Ancak bu durum olum-lanmaz, aksine metinde ûadan, Avrupal kadn Doùulu erkek için âdeta bir tehlike unsuru olarak okura sunar. Ancak metin boyunca ûadan’n arkadaüna Bat ile ilgili anlattù her üeyin ucunun Avru-pal kadnn arzu dolu bedenine dokunmas, Doùulu özneye tuhaf,
ahlaksz gelen birçok üeyin alttan alta arzulanr hale gelmesinin bir ifadesi olabilir.
Dolaysyla metinde Doùulu erkek çoùu zaman çeliükili bir duru-mun içerisindedir. Bir yandan Batl kadnn üuhluùundan ürperirken bir yandan da onu arzulayan ûadan’n bu duygu durumu, okur kar-üsnda metni egzotik bir malzemeye dönüütürürken, metinde Batl kadnn tasvir ediliü biçimi Avrupal kadn hakknda yeni bir söylem üretmektedir. Çerçeve hikâyenin sonlarna doùru, ûadan “tecrübesiz ve baütan çkarlan erkek” söyleminden “muktedir, amacna ulaümü ve arzusunu dindirmiü” baüarl erkek duruüuna geçer. Çünkü Avru-pal kadn ne yaparsa yapsn ûadan kendi “ahlak”n korumay baüar-mütr. Metinde Doùulu erkeùin cinsellik konusunda kendine hâkim olabilen tavrlarna raùmen, anlatlan iç hikâyelerde kullanlan dil ve saysz cinsellik metaforu taüyan bir üsluba bakldù zaman, Doùu-lu yazarlarn da Batl yazarlar gibi, metinlerinde bir anlat tekniùi olarak cinsel içerikli metinlerin gücünden yararlandklar ve bu doù-rultuda okurun ilgisini çekmeyi amaçladklar söylenebilir. Metinde anlatlan Batl kadn ile ûadan’n karülaüma hikâyesinin üzerinden epey vakit geçmiü olmasna raùmen “<onun> güderi eldivenlerini ç-karp o küçücük parmaklarnn ucunu öpmek için, kalpaùnn altn-dan baùa taraklar frlatp sar saçlarn altn tufann saçmak için ilerleyeceùim…”(s.24) diyen ûadan, anlatnn devamnda bu fantezisi-ni meüru görmez ve bu kadndan uzak durulmas gerektiùifantezisi-ni muktedir ve kendinden emin bir biçimde arkadaüna aktarr.
Görüldüùü üzere, metinde arzu edilen Avrupa ile birlikte Avru-pal kadn da arzu nesnesine dönüümüü, bakan göze göre olumlanan ya da “taülanan” pozisyona koyulmuütur. Halid Ziya Uüaklgil’in Bir
ûi’r-i Hayâl adl hikâye kitabnda bulunan “ûadan’n Gevezelikleri”
baülù altndaki hikâyelerde kadna bakü, hem bir acma hem onun vahüi cazibesinden ürkme hem de onu bir arzu nesnesi olarak görme üzerinedir. Üstelik bu görme biçimi, Batl kadn üzerinden Bat’ya yönelik büyük bir genelleme de içerir. Hikâyenin baülùnda dahi “bir üiir” olarak kalan Batl hayal kadn, Doùulu öznenin kendisini konumlandrdù yeri gösterir. “Doùu’nun metinler araclùyla ken-di domestik düzenini saùlamaya yönelik bir çaba sarf ettiùi” sav
bu metin için geçerli bir önerme olmasnn yan sra, öznenin kendi kimliùini kurarken neleri göz önünde bulundurup bulundurmadù sorusuna cevap vermesi bakmndan da metin incelenmeye açktr.
4. Sonuç Yerine
Mohamad Tavakoli-Targhi’ye göre “ötekinin görünür özellikle-riyle kendini yanstma ve kendini ön plana çkarma baükalkç söy-lemlerin temel niteliklerindendir. Bu açdan bakldùnda, Doùu ve Bat’nn birbirine bakü, iki ötekinin kendini “ben” olarak ifade etme çabas üeklinde deùerlendirilebilir. Fakat iki ötekinin de birbirine yönelik yaklaümlarnda simetrik bir iliüki aùnn varlùndan söz etmek güçtür” (Tavakoli- Targhi, 2001, s.36). Ancak edebî üretimler söz konusu olduùu zaman iki baükalkç söylemi ortak paydada bu-luüturan bir özellik karümza çkmaktadr. Bu özellik, ötekiyi tanm-larken ötekinin cinselliùine dair bir söylem geliütirmek üzerinedir.
Nitekim, ûarkiyatç söylemin cinsiyetçi tavr bugün sosyoloji, edebiyat, tarih gibi birçok sosyal ve insanî bilimler araütrmaclarnn oldukça üzerinde durduùu konulardan birisidir. ûarkiyatç söylemin etkisinde kalan yazarlarn, “öteki” kadnlarn ne olduùu ve bu “öteki” kadnlarn cinselliùi nasl yaüadù sorularndan yola çkarak edebî metinler üretmesi, baükalkç söylemleri güçlendirip yeniden biçim-lendirirken, edebiyat sahasndaki kurmaca metinlerin bu tarz söy-lemlerle kurulmuü politik düzleminin araütrlmas akademi camia-snda disiplinler aras çalümay olanakl klar. Bu konuda yalnzca ûarkiyatç söylem deùil, Garbiyatç söyleme dahil olan birçok Doùulu yazar da kendini ve ötekiyi tanmlamak adna kadn bedeni ve öteki-nin cinselliùi üzerine birçok edebî üretimde bulunmuülardr. Bu edebî üretimlerin incelenmesi dönemin kültürel yapsn analiz edebilmek adna önemli bir çaba olurken bir taraftan da edebiyat, politika, ka-dn çalümalar gibi çeüitli alanlarda araütrma yapacak kimseler için karülaütrmal bir zeminde yeni bir saha yaratmaktadr.
Yukarda da belirttiùim üzere, elbette ki ûarkiyatç ve Garbi-yatç söylem her zaman birbirlerine benzer olarak ilerlememektedir. Ancak söz konusu “öteki”yi metinselleütirmek olunca gerek ûarkiyat-çlk gerekse de Garbiyatûarkiyat-çlk evdeki, iüteki, okuldaki, sokaktaki ve
özellikle yataktaki “öteki” kadnn ne yapp ne yapmadùyla ilgilenip, kurmaca dünyasnda bu piyasaya hizmet eden metinler üretmiütir. Tam da bu noktada, birçok edebî üretim araclùyla Bat fantezisinde Doùu diüi olurken; Doùu da Bat’y metinsel düzlemde erotize etmek için diüi bir kimliùe büründürmüü ve “öteki” üzerine tanmlamalarn çoùunlukla hayalî ya da gerçek mekânlar ve bu mekânlarn içindeki hayalî ya da gerçek kadnlar üzerinden oluüturmuütur.
5. Kaynakça
Ahska, M. (2013), Occidentalism: The Historical Fantasy of the Modern,
The South Atlantic Quarterly, 102, 2/3, Spring/Summer, 351-379.
Ahska, M. (2005), Radyonun Sihirli Kaps: Garbiyatçlk ve Politik
Öznel-lik, ústanbul: Metis.
Aktay, Y. (2006), Her Karülaümann úki Yan Vardr, Marife: Bilimsel
Bi-rikim, 6, 3, 427-436.
Foucault, M. (1986), Cinselliùin Tarihi 1, Çev. Hülya Turan, ústanbul: Afa Yaynclk.
Gürbilek, N. (2016), Kör Ayna Kayp ûark, ústanbul: Metis Yaynclk. Hopwood, D. (1999). Sexual Encounters in the Middle East. “Arabs in
Euro-pe.” Reading, UK: Ithaca Press.
Kank, O. V. (2003). Bütün ûiirleri, ústanbul: Yap Kredi Yaynlar.
Lewis, B. (1994). The Muslim Discovery of Europe. “Social and Personal.”, London: Phoenix.
Loti, P. (2003). Aziyâde, Haz., Birsel Uzma, ústanbul: Oùlak Yaynlar. Oral, H. (2008). ûiir Hikayeleri, ústanbul: úü Bankas Kültür Yaynlar. Parla, J. (1985). Efendilik, ûarkiyatçlk ve Kölelik, ústanbul: úletiüim. Schick, I. C. (2000). Batnn Cinsel Kys, ústanbul: Tarih Vakf Yurt
Yaynlar.
Schick, I. C. (2011). Bedeni, Toplumu, Kainat Yazmak: úslam, Cinsiyet ve
Kültür Üzerine, Çev. Pelin Tünaydn. ústanbul: úletiüim.
Tavakoli-Targhi, M. (2001). Refashioning Iran-Orientalim, Occidentalism
and Historiography, New York: Palgrave.
Uüaklgil, H. Z. (2006). Bir ûi’r-i Hayâl, “ûadan’n Gevezelikleri”, Haz. Hülya Aslan. ústanbul: Özgür Yaynlar.
Uüaklgil, H. Z. (1992). Bir ûi’r-i Hayâl, “ûadan’n Gevezelikleri”, Çev., ûem-settin Kutlu. ústanbul: Inklap Yaynlar.
