YERLİ AT VE EŞEK İSKELETLERİNDEKİ SABİT ANATOMİK
AYRıMLAR ÜZERİNDE İNCELEMELER .
Dr. Mustafa GÜLTEKİN (*)
Bilindiği gibi eski çaığlarda, 'buıgün «Veteriner Heldmliği:t dediğimiz meslefmizin 'adı (Hipiatri = At Hekimliği) idL Bu terim !bize,()
deıvirler-de Veterinerliğin da:ha ziyade tek tırnaklı hayvanlardan (Equidae) bil-hassa at «Rihipos» ile meşgulolduğunu göstermektedir.
Bugün daıhi, bazı Veteriner Fakültelerinde makroSkopik Anatomi iatbiıkat1ar,ında kullanmançeşitli evdl hayvan kadavraları a~sınd.a: daı-ha çok at ve eşek kadavraları yer almalkıtadır.Fakat ıbuna: rağmen bu
nd
hayvanın iskelet sistemi - hatta öbür anaıtomik cİihazlan - arasında sfııbit anatomik fark1ar 'olup olmadığı, 'varsa nelerden ibaret olduğu, LA.yılki.yleıbilinmemekıtedir.
EHmiııde mevcut yerli ve yabancı ibirÇ'oikeser ve mecmualardaiki bil-gi, bu ıhuısusatı (aıyrımlCll'ı).tatmin edici bir tarııda aydınlatacak mahiyet ve derecede değildir.
Bu mülMullZailedir ki biz, her günkü anatomi taıtıb1kat1arındaıbol bol kuUandığlfIllız yerli 'artve eşek iskeıetlerini mukaıyeseli ıbir şekiilde etüd ederek araılarında sabit ana1:omiıkayrımlar fbulunup hulunmadığım, var-~a nelerden ibaret olduğunu belirtmeği, ilmi, didaktik 'Ve adli ihıtilMlar gibi çeşitli yönler bakımından lüzumlu ve bydalı telaldd ettik.
KonumuzIa ilgili incelemelerlmizin sonuçları, iskeletin genel anat6-ımiıktaksim'ine uygun olarak, 'baş (ca<put),,gövde (Truncus) ve e~raf (Ex-tremites) taJki brklar 'diye üç ayrı yazı halinde belirtilecektir.
Bu yazıımızla, adı ıgeçen hayvanların baş iSkeletini teşkil eden çeşitli kemikleııde görüp 1efibit edebildiğimiz muhtelif Osteolojik farkları be-lirtmeğe çalliŞacağız.
Metod: Bu çalışma hazırlanırken, tmbedilen inceleme metodu, da-ha ziyade, bahis konusu kemikler üzerindeki osteolojik :teşekıküllerin yaş ve yer gİ'bi çeşitli faktörlerin tesiriyle değişmeıyipsaıbit ikalan özellikleri. nin tesbi,ti esa.sına dayanmaktadır.
(*) Anatoınİ kürSÜSÜ' dogenti.
,---GÜLTEKİN
Daha aıçıik!bir deyimle, kemiklerin aığırhk ve eb'at g:ibi ölçÜ'lere daya-lı; her yerde ve her zaman 'İiatbik 'kabiliyeti aız ve giiç, hatta yanyana bulunduru1ımadıkçaı imkansız olan hususiyetlerine tkinıci derecede önem verilmiş ve asıl 'buruların aryrı da olsalar ıbhıibirinden kolaylıikla tefrikine Ihizmet eden morfolojik karakterlerine, ön planda yer verilrn.iştir.
Matenya!: Materiyal olarak kuııaınd~ğrmLz.altışar baş iskeletleri, beş yaşından bmyük (Kahil-adu1t), dişi den sağlanmıştır.
A
yerli at ve eşek ve erkelk.
sıüjeler-Yerli at ve eşek baş iSkeleH üzerindeki Sabit anatomik a~ımlar
1) Mandilıula: Yer;i ~.t ve e~ıekmaniibU'1a'ları morfolojik olarak bir-birine çok benzerler. Ağırlı'k ve cesam~~leri arasındaıki fark müstesna, bunları yekdiğerinden ayırm21ğa elveriışIi ancak bir özemk tesbi't edebil-d:tk :
Eşekte (Equus 3JSİ:nus), R:ııı:D.uS maI1ld~bul,aris'in m:ıTgo craln;ihı:lis'iniln distal 1/3 çü, f,;>;kriben 3-4 cm. 'büyü,l,düğü~ıı,h, ira,nsnr'5;i1 ibil" gehı~teme yapmıştır. Bunu, h2şcri ana'tomide «Trigonum retromola,re'nin» bir ana-logu o;araık kcıbul ede~iliriz. At (Equu'3 c:ıf:nllus) man:libuh'sını-:1 aynı yeri, eşekte1kin'in 'İiersine olarak b~1ir;gin bir .g2niş12~n~yapm1':uış, b'1aı-kis ordukça dar \bir kenar k:ıra'kterini muhafaza etmiştir.
2) Os occipifale: Konumuza dahilhayvanların Os occipitale'leri genel hatları itibariyle ıbiribir:ne çok benzerse de, bilhassa pars basialis'in (Basi ocdpiJtale), dış yüzü olduıkça belirgin ve ömmli bir ayrım arzeier; şöyle ki:
a) Atta Basi occipitale\ıin dış yüzü, iki yand.-ı,u y?n't s~ğ ve sıol
YÖl1-lerdEttl kuvvetlice basık olu.p tııdeta küt bir b:ı;Vı.ksırtı ~Iini alınıışfuo. BV;na mukabil eşekie aynı yer, hemen hemeın bir yar'ım si~mdirilı dış yüzür~= çok ywkıln lıir görünüştedir.
Bu hU',ms'ıyeıt,Baısi occiphale'nin nasalinde (oralinde) yer almış bu-lunan Os sphenoi'dale a!hora:e'nin 'geri 'kısmına da az çok geçm.şıtir.
ıb)F~3 amdıyİi~1\ventr'alis: Fossa condylic3. ven~ralis atb, 'belirgin .olaraık twberculuım ım'USCu1are'yekadar devam ettiği ihaLde; eşekte aynı
FOS3Clı, ancak Condylus occirpitalis'in Basi ocdpLtale üzerindeıki müşterek
sınırına kadaı- gitmiştir.
c) N:ta bu Fossa, Tubercuhıım musculare'ye kadar gittiği içindir ki, Os occipitale bahsinde söylediğimiz öz.ell!ik, (Bast occ:pitale'nİn dış
yü-: .,,=~,"?~-.,...,.,...
:-:-;.-.-YERLİ AT VE EŞEK İSKELETİ
zunun yandan basıklığı), metdana gelmiştir. Eşekıb, adı geçen Fossa yu/kanda da işaret edildiği ,giıbi,ata nazaran ç(jk geride kaldığından dola-.yı, Bas[ occipitale'nin dış yüzü yarım silindir şeklini muhafaza etmiştir.
4) Choana: Atta, choana'mn kıemik,sel sınırı umumiyetle daireye çok yakın bir şekil gösterir. Haıbuki eşekıte aynı teşe'kkül Oro-caudal yönde «uzun~üval» d;r.
5) Ma.xsill~.:Maxilla'nın üçg'2n şeklinde ola.n en ap:eal, yani 1 inci prae-molar d:ş ile Dens cantnus arasındaki kısmı:nın dış yüzü atta belir~n ve genişge bir fassa haUndedir; hatta bu fossa'dan dolayı buradaki kemik parçası ıbir hayli incelmiştir.
Eşeıkıte,aynı yerde belirgin her hangi ;bİTfossa 'bulunmadığı gi,bi, bu-radaıki kem~k ıkısmı da a+mkne naızaran cok daha 'kalın ve ;kuvvetlid:r.
6) Crista maxi lloturbimı.1is: (Crista. chdnchali~ ventralis).
a) Crista maxiDotuııbiınaoli'sile erista nasotuI1binals arasında ve For. lacrimale nasale'nin hemen üralinde, atta gaıyet bar'İz ve derin, O'lukşek-linde ıbir fossa meveu~tur. Aynı yer eşekte, olduk~a düz bir haldedir.
ıb) Bundan başka, Cr~sta maxilloturbinalis'in eaudo-ventral'incte ve-yahut dahaaçık bir deyimle: Damaık kemiğinin Parshorizontalis ve Pars
sagittalis'inin Faeh~s nasalis' ile, Sinus maxillaris'in oral kompartmanının medial duvarını 'Yapan Tabula'nın medial yüzü arasında, aıtta çok derin ve ,büyük ,bir F()ssa mevcuttur. Eşekte arynı yerde Füssa'ya benzer bir teşekıkül varsa da, atınıkine nazaran hem pe'k .'küçük hem de bel'l'sizbir halde.jİr.
7)OS ~ncisivum: Atta, sağ ve sol os incisivuım'lann median çizgi üze-rinde kaıynaışm2,gi:ylemeydana ,gelen Sutura incisiva'mn dış yüzüınde ve caudo-dorsgl nihaye~inde derin ve belirgin bir Incisura husule gelmi~tir. Aynı sutura incisiva, eşekte t~,m yan: her hangi fbir İmeisura yapmaksı-zın teşekkül etmİştir. Ha.tta !bazaneşekte, tam ve' düz su~ura yerine bir çı1kıntı bi~e yaptığı görülebilir.
8) Os 'nas~Je: Os nasale'nin proc. naS'alis'inm en or.al ucu ile, aynı ta-raf' aki os :ncİsivum'un corpus'unun caıudo-dorsal nihayeti arasındaki me-safe atta ,büyülk;buna mU'kabil eşekte çok küçUktür; çünikü ıbu hayvanda burun kem ğinin Proe. nasalİsl O,;; incisivum'un corpus'una fazla yak-laşmış bir durumda bulunur.
9)
Os
frontale: Os frontale'nin, crista orbi:to temporalis vasıtasiyle Pars orbi:alis'ten ayrılmış 'bulunan Pars temporalis'inin dış yuzu atta, baş parma,ğın ucundaki Lob'u içine alacak kgrdar çukurlaşmış ve bundan dolayı da ıburadaki kem!.k klıSmıçok incelmiştir.G1l'LTEKİN
Eşeikıteaynı yer, düz olduğundan kemik incelmemiı..s,bila'kis asli ka-lınlığını muhafaza etmiştir.
10)Os temporale: Kahil yerli anarda baş iskeleti, aynı evsafta,ki bOr eşeğinkinden daima' daha mUlhaocem ve daha ağır oldU'ğu halde baş ke-millderi gene~ 'Olara'k ata nispe~le eşekte, daına masif ve daha muikavim-dirIer.
Kanaatımızca :bu genel özellik, bahis k'Onusu olan türler arasındaki farklı ;bakım ve yetiştirme ,kÜıtüründen Herl gelmiş olsa gereiktir.
Biraz evvel belirttiğimiz gibi, eşe'kte 'baş iskeletinin lk€1Ilikleri, atın-kinden da,j.maküıçü.kıtüroBu arada Os temporale ve onun hir kıSlIIlı olan bakım besleme ve kullanma sekilleri bunun üzerinde iklinci derecede fa-
,
.
ka,t çok önemli tesir yapar. o
Ptympanica, da daha küçüktür. Fakat, ~nun ıbir anatomik teşekkülü ola~ P'Orus aeusticus exter., tersİne olarak atın~inden biraz daha geniş veya hiç değilse I()nunki:kadardır. Bu da, herhalde !kulalkların e:şekte daha bü-yü'k 'Oluşunun bir sonucudur.
Os ıtemporale'de diğer bir fark, VaginOaProcces'gUSstyloidei'ded:r. Bi-lindiğj.gibi Proe. s~yloideus Pars mastoidea'nın bir parçasıdır: ve bu, at-ta, Vagina proc. styloidet denilen ince bir kemiık safihası tarafında çepe-çevre ikı..t~atı:lmışolduğundan, adeta Pars tymıpanica'nın bir kısmı gilbi görünür. Aneak onu saran Vaglna?nın dorsal parçası kaldırıldıktan son-radır ki Pars mastoidea'yaait olduğu belirgin oleirak görülür.
Halbuki bu durum, eşekıte oldukça farklıdır. Şöyle ki: Vagina Proc. styloidei'nin dorso-Iateral kısmı açık yani tamamiyle 'kapanmamış oldu-ğundan, Proc. styloideus'un Pars mastoidea'ya ait olduğu, basit ibir mü-şaıhede He derhal göze çarpmaktadır.
11) Os lacrima:le: Beynelmilel ıbir şöhret ve standart bir değeri olan Ellenberger-Baum, at ve eşek baş iskeletleri arasında anatomik ayrım olarak yalnız cMarg'Oorbitalis üzerindeki İne. infratrochlerasis'in eşekte bir kemik saıfihacığı ile köprülendiğini, buna mtika,bH atta aynı yerin açI!k kalm.ış~ olduğunu Ika.ydediyor. Ellen'J:>erger-Baum'.un kaydettiği bu özelliği, biz de yerli materiyalimizin çoğunda gördük.
Sonuç ve karar
1 - Ramus m.andiibulae'nin Margo erania1is'inin distal 1/3 ü eşekte transversal bir .genişleme (3-4.) yapmıştır. Atda 'burası dar bir kenar
ha-~~ «
2 - Ba'StoccipitaIe'nin dış yüzü aıtda iki yandan fbasıktır. Eşekıte ay-nı yer yanm si:lindirin dış yüzüne yaıkın görünür.
YERLİ AT VE EŞEK İSKELETİ
3 - Fossa eondylica vent. Atda TUlbereulum musculare'ye kadar evam e~Uği'halde e~,ektecondylus oecipitaUs'in Basi oeeipitale ile olan ınırına !kadar giıtmiştir.
4 - Choana'nIn ,kemilkselsınırı atıda daireye yakın, eşekte oroeau-al yönde ovoroeau-aldir.
5 - Maxllla'mn
ı
nd molar diş ile Dens CaninU's arasındaki kısmı-ın dış yüzü a,tda bir fossa halinde iken eşekte dilidür.6 Sutura incisİva'nın eaudodorsal nihayefnde atda derin bir inci-ura husu.le gelmiştir. Eşekte bu incisinci-ura yoktur, -bazan sutinci-ura yerine bir ıkıntı görülebilir,
" 7 - Frontale'nin pars temporale'sinin dış yüzü atda: haşparmağın cu genişliğinde çukur ve eşekte düzdür.
8 - Vagina proc. styloidei proe. styloİdeus'u çepeçevre sardığı halde ekıte vagina'nın dorso-lateral kısmı tamamİyle kapanmamıştır.
9 - Margo orhitalis üzerindeki ine infratrochlearis eşekte ,bir kemik atihası ile köprülenm~ıtir. Bu ayrımı EHenberger-Baum da kaydetmiştir.
- Zuscmımenfassung
-In der vorliegenden Arl:lıeit,die ich Üiber die Kopfknochen der he-,ischen pferden und Esel durehgefü:hrt habe, steUte icıh foı~gendenbe-eutsame untersC'hieden zwisohen beiden oben erwahnten Tieriknochen est :
ı -
Kommt ü'ber dİe distale drittel des vorderen Randes des Ramus andiobulaedes Esels, eine Erweiterung vol".Die ,gleiehe S~ene İst beım ferde ein sehmaler Rand.2 - Die aussere Flache der Ba'siocC'İpitaleist heim pferde von rei-en her gedrückt, wahrrei-end sie beim Esel wie ausere Flache eines
Hal-zylindires ermeint.
3 - Die Fossa condyliea ventralis setzt beim Pferde his tubereulum useulara und beim Thel bis an die Grenze ZWİsclıenBasioecıipitale u. andylus occipitale fort.
4 - Die möcherne Rand von choane jst beim pferde faSlt Rund, eim Esel eine ovale von oraeaudaler Rielıtung.
5 - Die ausere FIatche des Teils des Oberkieferlbeines, der sich ischen erste pra€ffiolar und Dens caninus befindet, ist beim Pferde U'sgehölt,wahrend sie heim Esel flaoh ist.
6 - An die eaudale Ende der Sutura indsiva gibt es ibeim Pferde ine incissura. Beim Esel fehılt s~e. Manehmal kann man ein'e knöcherne
GÜLTEK N
7 - An die ai.ıS2r~ Flache des parstemporalis des Stirnbeines es eine Vertiefung. Die gleiche SteHe ist 'beim Esel flach,.
8 - D~e Vagina proc. styloidei umgiebt beim Pferde den proc. ste loideus. Der dorso-laterale Te:l der vagina ist ıbeim Thel sahmal g€lbliebe
9 - Die ine. infraorbitalis, die siM üıber dem Orbiten Rand beii det, ist beım Esel von eİnem Knochenspange übeııbrückıt.
1 _ Elenberger u. Baum. Han:dhudı der' vergieidhenden Anatomie der Haustiere; BerI 1943.
2 _ Nickel. R.: Schummcr, A., SeiferIe. E.; Lelırhurn der Anaromie der Haustiere. lin 1954.
3 - Martin. Paul. Lehr:buoh der Anatomie,' Stu'ttgart. 1'912.
4 - Sisson, S. : The AnatOlmy of t!he Dmne~tic animai:s. PhHade1~hia 1'947.
5 - Chauveau, A.: Traİte D'anatomie oompa'l"e'e des Animaux dmnestiques. Paris 1 6 - Schmaltz, R. : Anatomie des PfC'l1d'es.Berlin 1922.
