TÜRK MEDENİ KANUNUNA
G ÖRE
KURULAN VAKIFLAR
Erdal ATAKAN
S
ayın Genel Müdürüm ve Davetliler;Sözlerime, Vakfın genel ve kısa bir tarifini yaparak başlam ak istiyorum .
VAKIF; kişinin taşınabilir veya taşınm az bir malını HİÇBİR TESİR ALTINDA KALM ADAN, sadece kendi istek ve arzusu ile; yapılmasını öngördüğü, hayrı ve sosyal hizm etlerin yerine getirilmesi için; ebedi olarak; özel mülkiyetinden çıkarıp; öngördüğü hizm ete TAHSİS etm esidir.
Türk Milletinin sosyal hayatında, ilk çağlardan beri yer alan V AKIF müessesesi; İslâm iyetin k abulüyle daha gelişmiş ve Osmanlı İm paratorluğu zam anında M odem devletin üstlendiği pek ço k görevi, b aşarıy la yerine getirm iştir.
Eski hukukum uza tabi olarak düzenlenen VAKFİYELERİN (V akıf senetleri) sayısı 26 3 00'dür.
OSMANLI İMPARATORLUĞU zam anında; hem sayıları fazlasıyla artan , hem de gördükleri h izm etler sebebiyle, toplum da önem li bir yer alan V A K IFLA R ; Cum huriyetin ilânından sonra,T Ü R K MEDENİ KANU-
NUnun TESİS'lerle ilgili hükümlerine tabi olarak; veT E S İS adı altında kurulm aya başlam ıştır.
■ 1967 Yılında; TÜRK MEDENİ K ANU NU'nun; V akıflarla ilgili bölümünün, 903 Sayılı Kanunla, yeniden düzenlenmesine kadar geçen, 41 yıllık sürede; 70 kadar tesis kum labilm iştir.
Bukadar az tesis kurulmasınftı sebepleri arasında; E konom ik sebepler, M odern devletin pek ço k görevleri üstlenmesi, Dernekler yolu ile aynı gayelerin gerçekleştirilebilm esi, V akıf kurulurken y e te rli bir mala peşinen sahip olma şartının yer alması, bulunm aktadır.
TÜRK MEDENİ KANUN U'nda; 903 Sayılı Kanunla yapılan değişiklikle, MAHFUZ HİSSE konu su n u n düzenlenmesi, KAMU HİZMETİ gören Vakıflara,VERGİ MUAFİYETİ tanınması; Vakıfların teftiş ve d e n e tle melerinin, VAKIFLAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ'ne verilmesi ve T eftişin esaslarının tesbit edilmesi; bu V a k ıf ların, sayılarının artm asını ve gelişmesini temin etm iştir.
Ülkenin gelişmesine paralel olarak, Vakıfların Devlete yardım cı olm a özellikleri yeniden ön plana ç ık m ış-tır
’ 1967 - 1983 Yılları arasında kum lan V akıf sayısı; 768'i b u lm uştur. BU VAKIFLA RIN; İLLERE GÖRE DAĞILIM (%) ORANI ŞÖY LED İR:
İLİ_________ VAKIF SAYISI : ORANI : (Tüm vakıf sayısına göredir.)
İstanbul 255 % 32
A nkara 161 % 20
K onya 6 2 % 8
DİĞER İL L E R ; 2 9 0 % 37
Eski vakıflarda k u ru cu ; V akfın Y önetim ini, ç o c u k la rın a , akrabalarına bıraktığı halde; Yeni vakıflarda: Genel K urul, Y önetim K urulu, D enetlem e K urulu (V akıf bünyesinde) şeklinde; dem eklere benzer bir idare şekli görünm ektedir.
— Eski vakıflarda, ekseriy etle; V akrf gelirinden, hayır ş a r t ve hizm etlerine ait m asraflar çık tık ta n sonra; artan para vakfı kuran ın ç o c u k la rın a bırakıldığı halde; günümüz vakıflarında bu durum azdır. Eski vakıflar mali açıdan ç o k güçlü o ld u ğ u n d a n ; rah atlık la hayır şa rtlarım , y a p tık ta n sonra, V akıf evladına da ta tm in k â r bir m iktar k alm akta idi. G ünüm üzde, A İLE V A K IFL A R I bu görevi y ap m ak ta d ır.
— Eski vakıflarda; B A Ğ IŞ ALMA p ek nadir olm asına rağm en; günümüz vakıflarının, hem en hem en h e p sinde, BAĞI Ş önem li bir gelir kaynağı olarak düşünülm üştür.
— vakıflarda, V Ej^Gİ M U A FİY ETİ söz konusu olm adığı halde; bugünkü vakıfların, KAMU HİZME TİNE KATKILARINI SAĞLAM AK için; vergi m u afiy eti bir T E Ş V İK UNSURU O LARAK düşünülm üştür. Vergi m uafiyeti; T oplum kalkınm asında etk ili bir teşvik u n su ru d u r. ANCAK; Vergi kanunlarında yapılan d e ğişikliklerle, Vergi m u a fiy etin in kapsam ı, son za m a n d a d a ra ltılm ıştır.
VERGİ M U AFİY ETİ TA N IN A N V A K IF L A R 73 A DET OLUP; A M A ÇLARINA GÖRE DAĞILIM (%) ORANI; Ş Ö Y L E D İR :
VAKFIN AMACI : V A K IF SAYISI : V E R G İ M U A FİY ETİ A LM IŞ V A KIF ORANI (%) KÜLTÜR
EĞİTİM SAĞLIK ASKERİ
Vergi m uafiyeti olan v akıflardan 2 'sin in m u a fiy e ti, d ah a sonra ip tâ l edilm iştir.
— Eski vakıfların, Z Ü R R İ (y a n i; geliri evlada ş a rt edilm iş) V A K IF adını verdiğim iz türü d ışın d a-g eriy e kalan vakıflardan; hayır ş a rt ve h izm etleri DİNİ olanları; % 9 0 'ın ı teşkil e tm ek te idi. Bu gün; 768 vakfın, % 50'si Dini ve DİNİ EĞİTİM gayelidir. K alan % 5 0 'in in , % 30'u ise; EĞİTİM VE KÜLTÜR gayelidir.
— Maalesef; Sağlık hizm etlerinin pahalı oluşu sebebiyle; SA Ğ LIK GAYELİ vakıflar fazla değildir. Gayesi Sağlık hizm etleri olan vakıfların ç o ğ u ; K A N SER V E B Ö B R EK HASTA LIK LA RI ile ilgilidir. Yine; bu vakıf lar, sağlık hizm etini parasız y ap a m a m ak ta; bir m ik ta r ü c re t alm ak tad ır.
— Eski vakıflarda; yapılan h iz m et k a rşılığ ı, hizm et götürülen kesim den ÜCRET ALINMAMASI esas ol duğu halde; Yeni vakıflar genellikle, bu hizm etleri Ü CR ETLİ y ap m ak tad ırlar. Kollej vakıfları dediğim iz, Paralı orta dereceli okullar b u n u n belirgin m isâllerid ir.
— T atb ik atta, hem eski, hem de Y eni vakıflarda; V ak ıf TESC İL edildikten sonra, CAYMAK mümkün d e ğildir. ANCAK; bu husus D O K TR İN D E m ü n â k aşa lıd ır.
Vasiyetname ile kurulan bir yeni vakıfta ise; V asiyetç i h a y a tta iken; vasiyetinden vazgeçebilir.
— Yeni vakıflarda; k a n u n d a yer alan sebeplere d a y a n a r a k , İdare şe klinde ve gayede, değişiklik yapılması mümkündür. Eski vakıflarda ise; yalnız gayenin değiştirilmesi mümkündür.
Vakfın mallarının m u h a fa z a veya gayesini devam e ttir m e k için kesin ihtiyaç bulu nduğu halde yetkili asliye mahkemesi, idare u zv u n u n teklifi üzerine, teftiş m akam ının yazılı düşüncesini aldıktan sonra vakfın
idare şeklini değiştirebilir.
Vakfın asıl gayesinin m a h iy et ve şümulü vakfedenin arzusuna açıktan açığa uym ayacak derecede d e ğ iş miş olursa, yetkili asliye mahkemesi idare u zv u n u n veya te ftiş makamının müracaatı üzerine duruşm a yaparak vakfın gâyesini değiştirebilir.
— Eski MİRAS HUKUKUNDA; kız evlat 1, erkek evlat 2 hisse payı alırdı. Vakıf kurucuları, bu kaideye rağmen; kız evlatları vakfın gelirinden, erke k evlatlarla eşit faydalandıran, bazen de mahrum eden şart ihdâs edebilirdi. (Mahfuz hisse; M.K. Mad. 453. A n n e , baba, eş, ç o c u k la r, kardeş)
— Medeni k a nunda yapılan değişiklikle; eski vakıflardan farklı olarak; istihdam edilenlere ve işçilere y a r dım vakfı adı altında; yeni bir vakıf türii d o ğ m u ş t u r . Bunlara ö m e k olarak;
Çeşitli Bankaların personeline ait, Y ard ım laşm a Sandığı tipinde kurulm uş vakıfları gösterebiliriz. Bu vakıflar; Banka ve personeli tarafından ö d en e n aidatlarla FİN ANSE edilmekte; vakıf üyesi banka personeline EK SOSYAL GÜVENCE sağlamaktadır.
Bu tip vakıfların, Klâsik anlamdaki vakıf ta rifin e , pek u \ m adığı bir gerçektir. ANCAK; Kanun k o y u c u , bu tip kuruluşları da, vakıf statüsüne dahil etm iştir.
ÖZETLEME K G EREK İR SE : Baz ı bü\ ük olm a\ an farklılıklara rağmen; gerek eski, gerek yeni vakıflar; Türk toplu m unun, hayır sever ve i\ ilik d u \g u la ıin i n , M L Ş A H H A S Kuruluşları olarak; T oplum un pek çok sorunlarının çözümüne yardım cı olmaktadırlar.
Huzurunuzda TÜM V A K F E D E N L E R İ; Şükran, Minnet ve Hayırla ANIY OR; sözlerimeSAYGILARIM- LA son veriyorum . 31 24 14 4 % 42 % 35 %
