• Sonuç bulunamadı

Camilla Ruziçka Ostoiç’in “Türkisch-Deutsches Wörterbuch Mit Transcription Des Türkischen” Adlı Sözlüğü ve Batı Rumeli Ağızlarının Sözlükteki İzleri

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2024

Share "Camilla Ruziçka Ostoiç’in “Türkisch-Deutsches Wörterbuch Mit Transcription Des Türkischen” Adlı Sözlüğü ve Batı Rumeli Ağızlarının Sözlükteki İzleri"

Copied!
36
0
0

Yükleniyor.... (view fulltext now)

Tam metin

Çalışmada ele alınan eser, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu sınırları içerisinde Camilla Ruziçka'nın 1879 yılında Latin harfleriyle yazdığı Türkisch-Deutsches Wörterbuch mit Transcription des Türkischen [Türkçe-Almanca Transkripsiyonun Türkçe Sözlüğü] adlı eserdir. Anadolu'nun Eski Türkçe döneminin dil tarihi açısından en önemli olayı Karamanoğlu Mehmet Bey'in 13 Mayıs 1277 Perşembe günü yaptığı şu beyandır: "Bundan sonra mecliste, cemaatlerde, çarşıda. Meclis'te Türkçe'den başka dil kullanılamayacak. Anadolu'da yabancılara Türkçe öğretmek amacıyla yazılmamış olmasına rağmen ilk Türkçe ders kitabı Bergamalı Kadri'nin Müyessiretü'1-Ulûm adlı eseridir.

Hans Schiltberger, Niğbolu Savaşı'nda (1396) Türkler tarafından esir alındı ​​ve Bayezid'in esirleri arasında yer aldı; Ankara Savaşı'ndan (1402) sonra Timur'un hizmetine girmiş, Timur'un ölümünden sonra oğullarına hizmet etmiş; Altın Orda devletinde Çek Cumhuriyeti'nin kölesi olmuş, daha sonra iç karışıklıklardan yararlanarak Sibirya ve Volga bölgesine, oradan da Bavyera'ya kaçmıştır (İnce-Akça Develi 1995: 474). Bu eserde de Schiltberger'in eseri gibi Türkçe kelimeler ve bazı metin parçaları bulunmaktadır (Dilaçar 1970: 198). Pietro Lvpis Valentiano'nun La qual insegna a parlare Turchesco adlı İtalyanca-Türkçe sözlüğü, Bartholomaeus Georgievits'in De Turcarum Moribus Epitome [Kısaca Türklerin Gelenek ve Görenekleri Üzerine], Pietro Ferraguto'nun Grammatica Turchesca [Türkçe der Tu Grammar Geheim] jrer Religion Kriegsmanier Narung Glueck vnd vntergang [Türklerin dinleri, savaş yöntemleri, geçimleri, başarı ve çöküşlerinin sırları] ve Hieronymus Megiser'in Institutionum Linguae Libri Quatuor [Dört kısım Türk dilinin grameri] adlı kitapları (Dila9 Beçar Yağ1mur: 201mur. 165).

Bu tarihten sonra yabancılar tarafından yazılan, Türkler hakkında bilgi veren ve Türkçe öğreten kitapların sayısının arttığı görülmektedir. Makalenin konusunu Camilla Ruziçka Ostoiç'in Avusturya-Macaristan İmparatorluğu sınırları içerisinde Latin harfleriyle yazdığı ve 18791 yılında basılan Türkisch-Deutsches Wörterbuch mit Transcription des Türkischen [Türkçe Transkripsiyonlu Türkçe-Almanca Sözlük] adlı eseridir. Türkisch-Deutsches Wörterbuch mit Transcription des Türkischen [Türkçe transkripsiyonlu Türkçe-Almanca sözlük] başlıklı eser, Türkçe-.

Bunu Türk öğrencinin bir kelimenin eş anlamlılarını da görebilmesi ve metinde doğru anlamı bulmasını kolaylaştırması için yaptım.

Özel isimler de madde başı olarak verilmiştir. Bunların çoğu kişi, yer ya da millet adlarıdır

İkilemelerin de madde başı yapıldığı örnekler vardır

Madde başı olarak alınan bazı kullanımların deyim niteliğinde olduğu görülür. Bu deyimlerden bazıları ise bugün

Madde başı olarak alınan bazı sözlerin açıklaması bir deyimle yapılmıştır

Bir atasözü madde başı olarak verilmiştir

Eserde bazı eklerin de madde başı yapıldığı görülür

Bazı madde başlarında, kelimenin çokluk şekli verilip parantez içinde teklik şekline gönderimde bulunulmuştur

Bazen madde başı olarak alınan kelimenin pekiştirmeli kullanımı verilmiş bazen de pekiştirmeli bu kullanımlar

Alıntı kelimelerle ilgili özellikler

Alıntı kelimeler daha çok kaynak dildeki şekliyle ya da ona yakın biçimde verilmiştir

Alıntı kelimeler bazen Türkçenin fonetiğine uygun hâle getirilmiş biçimiyle verilmiştir

Alıntı kelimeler bazen hem Türkçenin fonetiğine uygun hâle getirilmiş biçimi hem de kaynak dildeki şekliyle verilmiştir

Eserde bazı kelimelere karşılık olarak verilen anlamların Türk Dil Kurumunun Türkçe Sözlük’ündeki anlamlardan farklı

Sözlükteki bazı kelimelerin kökleri, Türkçenin en eski metinlerine uzanmakta, dolayısıyla bu kelimeler eskicil

Madde başlarındaki kelimelere ve eş/yakın anlamlı karşılıklarına köken açısından bakıldığında şöyle bir

Türkçe kökenli madde başı kelimenin yine Türkçe kökenli başka bir kelimeyle/kelimelerle karşılandığı kullanımlar

Türkçe kökenli madde başı kelimenin Arapça kökenli başka bir kelimeyle/kelimelerle karşılandığı kullanımlar

Türkçe kökenli madde başı kelimenin Farsça kökenli başka bir kelimeyle karşılandığı kullanımlar

Arapça kökenli madde başı kelimenin yine Arapça kökenli başka bir kelimeyle/kelimelerle karşılandığı kullanımlar

Arapça kökenli madde başı kelimenin Farsça kökenli başka bir kelimeyle/kelimelerle karşılandığı kullanımlar

Arapça kökenli madde başı kelimenin Türkçe kökenli başka bir kelimeyle/kelimelerle karşılandığı kullanımlar

Farsça kökenli madde başı kelimenin yine Farsça kökenli başka bir kelimeyle karşılandığı kullanımlar

Farsça kökenli madde başı kelimenin Arapça kökenli başka bir kelimeyle/kelimelerle karşılandığı kullanımlar

Farsça kökenli madde başı kelimenin Türkçe kökenli bir kelimeyle karşılandığı kullanımlar

Ses Bilgisi Yönünden İnceleme 1. Ünlüler

  • Ünlü değişmeleri
  • Ünlü düşmesi
  • Ünlü uyumu
    • Kalınlık-İncelik Uyumu
    • Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu
  • Ünsüzler
    • Ünsüz değişmeleri Tonlulaşma
    • Ünsüz düşmesi
    • Ünsüz türemesi
    • Ünsüz ikizleşmesi
    • Ünsüz tekleşmesi
    • Yer değiştirme (Göçüşme)
    • Ünsüz uyumu

Eserde bazı kalıplaşmış yazımlar nedeniyle ses uyumunun sıklıkla bozulduğu gözlemlenmiştir. 1. ı >Türkçe kelimelerde kelimelerin başında, sonunda veya sonunda değişiklik yapmak, 2. kışkırtmak') s.12; Zachmet mi? Kaf-ı Fârisî için gj, kaf-ı Arabî için kj, nazal n için ng, laringeal h için ch kullanmıştır.

Sözlükte +Ci, +CA isim ekleridir; Ettirme eki -DIr, -DUr- ve şimdiki zaman eki +DA'nın sesli ve sessiz biçimleri de tespit edilmiştir.

Şekil Bilgisi Yönünden İnceleme 1. Ekler

Çekim ekleri 1. İsim çekim ekleri

  • Fiil çekim ekleri 1. Kip ve şahıs ekleri

Bazı ifadelerde ilgi eki kullanılmaz: ajak baš parmagi (ayak başparmağı 'ayağın başparmağı') s.7; amuğu kyzi (amuca Kızı 'amcanın kızı') s.15 ..vb. Allah yokluğu göstermez (Allah göstermemelidir 'Allah göstermeyebilir') s.13; berekjat wer-syn (berekat 'kutsasın') s.36 ..vb.

Yapım ekleri

  • İsim yapma ekleri İsimden isim yapma ekleri
  • Fiil yapma ekleri Fiilden fiil yapma ekleri
  • Fiilimsi ekleri Sıfat fiil ekleri

Ek genellikle -tır-, -dır- ile ünsüz uyumu içinde kullanılır ancak sesli harf her zaman düz-dar-kalındır.

Camilla Ruziçka Ostoiç’in sözlüğü ile Batı Rumeli ağızlarının karşılaştırılması

Batı Rumeli ağızlarında hâl eklerinin kullanımıyla ilgili tespitler

Vidin'de durum ekindeki uyum genel olarak doğrudur ancak şu biçimleri de vardır: bire kadar, aşağısı, dokuza kadar, otuza kadar. 21 Bazı ekler kalıp eklerden sonra geldiğinde kalıp ekin ünlü harfine göre değil, ekten önceki sesli harfe göre uyum sağlar: bilgi+lyg+y+n+de (beraber+lığ+ı) kelimesinde . +n+de), durum eki, + sesli harfine bakılmaksızın birlikte yazılır.

Sözlükte hâl eklerinin kullanılmasıyla ilgili tespitler

Çokluk ekinin kullanımı

  • Batı Rumeli ağızlarında çokluk ekinin kullanımıyla ilgili tespitler
  • Sözlükte çokluk ekinin kullanımıyla ilgili tespitler

Yazarın, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun Bosna Hersek'i ele geçirmesinden sonra yayımladığı bu Türkçe-Almanca iki dilli sözlük, bölgede yaygın olan Türkçe'nin hızla öğrenilip öğretilmesiyle bu coğrafyaya medeniyet, kültür ve eğitim sisteminin getirilebileceğine inanıyordu. Bölge aynı zamanda o dönemde Almanca öğrenmek isteyen Türkler için de bir kaynak olmuştur. Bu çalışması nedeniyle yazara Avusturya-Macaristan İmparatorluğu tarafından altın madalya ve Bavyera Krallığı tarafından Ludwig Bilim ve Sanat Altın Madalyası verildi. Eser, çağdaş sözlük bilimi açısından önemli eksikliklere sahip olsa da yazıldığı dönemde Bosna Hersek'te konuşulan Türkçeyi, söz varlığını ve lehçe özelliklerini yansıtması açısından önemlidir.

Eser aynı zamanda biçimsel imlâsı ve Batı Rumini lehçelerine özgü bazı fonetik ve morfolojik özellikleriyle de dikkat çekmektedir. Nemeth, Rumeli ağızları ile ilgili araştırmalara 1904'te Moşkov'un, 1906'da Kunosh'un çalışmalarıyla başlar. Ancak Camilla Ruziçka Ostoiç'in 1879 tarihli Türkisch-Deutsches Wörterbuch mit Transcription des Türkischen adlı sözlüğü, yazarın kendi transkripsiyonuyla Rumeli ağızları üzerine yapılan ilk çalışmadır. sözler ve Bosna-Hersek'te (Batı Rumeli) konuşulan Türkçenin izlerini taşıyordu. bunların arasında sayılması gerekir.

Aslında Batı Rumeli ağızları ile Doğu Rumeli ağızlarının özelliklerinin birkaç noktada bir arada verilmesi, eserin geçiş halindeki bir bölgenin özelliklerini yansıttığını da göstermektedir. Alpay İğci, Vıçıtırın-Kosova Türk Lehçesi, İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış yüksek lisans tezi, 2010. Bilinda Kamberi, Preşova ve Bilaç Türk Lehçesi (Özet-Metin-Sözlük), Burs: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü2 Yayınlanmamış The15.

Camilla Ruziçka Ostoiç, Türkisch-Deutsches Wörterbuch mit Transcription des Türkischen, Verlag (Druck von Friedrich Jasper), Wien, 1879. Ergin Jable, Kosova Türk Lehçeleri (Metin Sözlüğü İncelemesi), Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Doktora, 2010. "Farklı Ülkelerdeki Kadınların Eğitim Durumu", İçişleri Bakanlığı Raporu; Kırk Dördüncü Kongre Bölüm 1'in ikinci oturumunun başlangıcında iki Kongre Meclisine iletilen mesaj ve belgelerin bir parçasıdır.

Gyula Nemeth, "On the Classification of Turkish Dialects in Bulgaria", (Trans. Vural Yıldırım), Turkic Languages ​​Research Yearbook Belleten s.113-167. Hayati Develi, "Introduktion, analyse og kritik" (Johannes Schıltberger, Blandt tyrkerne og tatarerne oversat af Turgut Akpınar, İletişim Yayınları, İstanbul, 1995), Turkish Language Research Yearbook Belleten s.

Referanslar

Benzer Belgeler