• Sonuç bulunamadı

niyet kavramı ve din eğitimi açısından anlam katmanları

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2024

Share "niyet kavramı ve din eğitimi açısından anlam katmanları"

Copied!
32
0
0

Yükleniyor.... (view fulltext now)

Tam metin

Dolayısıyla böyle bir tanımda amaç eğitim ve din eğitimi açısındandır; Kişinin niyetine göre bilinç ve sorumluluk anlam katmanları, amaca göre amaç ve yön katmanları olacağı söylenebilir. Bu teoriler sayesinde bilimle ilgili birçok yeni araştırma ve araştırma alanı açılmakta ve mevcut birçok soruna çözüm sunmaktadır.3 Ancak Türkiye'de din eğitiminin mahiyetine ilişkin din eğitimine katkı sağlayacak yeterli bilimsel soru bulunmamaktadır. Bir bilim olarak ele alındığında herhangi bir çalışma veya araştırma yapıldığını söylemek oldukça zordur.4 Bilim adamı olma sürecinde olan din eğitiminin öncelikli görevinin bunu ortaya koymak olduğu söylenebilir. nesnesini, alanını, amacını, yöntemlerini, kavramlarını ve bilimler arasındaki konumunu ortaya koyarak bağımsız bir disiplindir, yani varlığını ortaya koymaktadır.5 Bu bağlamda din eğitiminin bağımsız bir disiplin olduğunu iddia etse de, bağımsız bir disiplindir diyebiliriz. Konuları, alanları, yöntemleri, teorileri, ilke ve ilkeleriyle disiplinin kavramlarını kendi terimleriyle ortaya koyduğu söylenemez. 1 Çalışma, 2017 yılında tamamladığımız “Din eğitimi anlamında niyet kavramının doğrulanması (Gazali örneği)” başlıklı doktora tezimiz esas alınarak hazırlanmıştır.

4 Tosun, Din Bilimlerine Giriş, 36; Kerim Yavuz, Bugün Din Eğitimi (Adana: Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi. Din eğitimi açısından kavramlar, aynı konuya ilişkin gerçekliğin diğer bilim dallarından farklı yönlerini ifade etmektedir. Buna göre niyetin din açısından anlamı samimi faaliyetleri öğretin ama tek başına ibadet de azaltılamaz.

Bu başlık altında niyetin yukarıdaki anlamlarından her birini eğitim ve din eğitimi açısından ele alacağız. Öncelikle yukarıda sayılan amaç, bilinç, amaç, yön ve sorumluluk anlamlarından ne anladığımız ortaya konulacak ve bunların eğitim/din eğitimi açısından önemi vurgulanacaktır. Bu durum her birinin genel olarak eğitim, özel olarak da din eğitimi açısından önemini ortaya çıkaracaktır.

Bilinçlilik

Din eğitimi de eğitim gibi kişinin belli bir amaç doğrultusunda bilinçli bir tercih yapmasına yardımcı olmayı, kişiye kendisine ve çevresine karşı sorumluluk duygusunun yanı sıra Allah'a karşı sorumlu olduğu bilincini kazandırmayı amaçlamaktadır. Hem zihinsel (bilinçli) hem de eylemsel özelliklere31 sahip olan insan, bilinç özelliğiyle çok daha esnek, çok daha duyarlı ve çok daha yaratıcıdır.32. Sonuç olarak niyet, ister eylemi harekete geçiren niyet olsun, ister eylemin tasarım aşamasında ya da gerçekleştirilmesi sırasında olsun, eylemin kazandırdığı farkındalıktır.33.

Din eğitimi alanında yapılan tanımlara bakıldığında40 farkındalık yaratmanın veya farkındalık yaratmanın din eğitimi açısından son derece önemli olduğu görülmektedir. 37 Mu'âyeta, el-Medhal ila usûli't-terbiyeti'l-İslâmiyye, 14; Suat Cebeci, Türkiye'de Din Eğitimi, Bilim ve Din Eğitimi, 2. Piaget'e göre eğitim, kişinin zihninde bir şema oluşmasını veya var olan bir şemanın zenginleştirilmesini sağlar.

Buna göre dini eğitim/öğretim almış kişinin farkındalık düzeyinin, dini eğitim almamış kişilere göre daha yüksek olması ve dini konulardaki detaylara hakim olması beklenmektedir. Eğitim sayesinde kişi kendi bilinç alanındaki olanakları diğerlerine göre daha verimli kullanabilir, yeri ve zamanı uygun olduğunda çevresindeki olanakları doğru şekilde uygulayabilir. Eğitim bir kez daha insanın bilinç alanını genişletir, kendi yeteneklerinin farkına varmasını sağlar ve bunların farkına varmasını sağlayarak çevresine eleştirel bakma fırsatı verir.

Aynı şekilde kişideki bu bilinç hali de dini vecibelerini yerine getirmesinde önemli bir işleve sahiptir.42 Yani kişi bu özelliğiyle neyi, ne zaman ve neden yaptığının bilinciyle hareket eder. Gazali, insanın ilim yoluyla Allah'a yakınlaşabileceğini belirterek, ibadetlerin en kıymetlisi ilmin olduğuna dikkat çekerek, ilim olmadan şuurlu bir ameli gerçekleştirmek mümkün olamayacağından, kişinin öncelikle amelin bilgilerini öğrenmesi gerektiğini belirtir. 44 Ona göre bilinçli bir eylem ancak eylem yoluyla gerçekleştirilebilir. Nasıl yapılacağını bilerek elde edilir.45 Dolayısıyla niyet, kişinin eylemi neden gerçekleştirdiğinin yanı sıra eylemle ilgili bilgileri de içerir. Din eğitimi açısından niyetin bilinçli anlamı, eyleme ilişkin tüm bilgileri, kişinin eylemi neden seçtiğini, eylem seçeneklerini artırmayı veya azaltmayı ve eylemin olası sonuçlarına ilişkin farkındalığı içerir. kişinin yaratıcısının halifesi olduğunun bilincine varmasıdır.

Dolayısıyla genel olarak eğitim, özel olarak da din eğitimi açısından niyet eden kişinin özelliklerinden biri de bilinçli olmaktır. Kişi bilinçli olarak mevcut seçeneklerden birini seçerek bir eylemi gerçekleştirmeye çalışır.

Amaç

İnsanı motive eden hedeflere baktığımızda bunların bir kısmının uzun vadeli olduğunu, hayat boyunca değişmediğini, bir kısmının ise kısa vadeli olduğunu ve günlük hayatta sıklıkla değişebileceğini fark ederiz. Uzun vadeli hedefler pek değişmez, dolayısıyla kişi onlara ulaşmak için sürekli harekete geçmek zorunda kalır. Öte yandan kısa vadeli hedeflere kolaylıkla ulaşılabilir ve gerektiğinde değiştirilebilir.

Yüksek değerlerle belirlenen hedefler uzun vadeli iken, araçsal değerlerle belirlenenler kısa vadeli hedeflerdir. Bu bakımdan daha yüksek değerlerin belirlediği hedefler ile araçsal değerlerin belirlediği hedefler arasında bir fark vardır.50 Bir kişinin değerler arasındaki farkı bilmesi, bunların doğru ve yerinde belirlenmesini doğrudan etkiler. Ayrıca eğitim, üst değerlerin belirlediği hedefler ile araçsal değerlerin belirlediği hedefleri birbirinden ayırarak kişinin yaşamını belirli bir amaç doğrultusunda değerli kılmasını sağlar.

Örneğin din eğitimi almış bir kişi ile almamış bir kişinin hedefleri arasında önemli bir fark olacağı söylenebilir. 52 Eğitim genel anlamda çocuğu belirli bir hedefe yönlendirme ve onu etkileyerek, etkileyerek planlı ve bilinçli bir şekilde istenilen hedefe yönlendirme faaliyeti olarak görülebilir. Uzun vadeli olanlar ahireti hedeflerken, kısa vadeli olanlar hedefe ulaşmaya vesile olanlardır.58 İslam görüşüne göre eğitim bu iki tür amaç dikkate alınarak planlanmalıdır.59.

Ahiretle ilgili eylemler uzun vadeli iken, ona yol açanlar kısa vadelidir. Mesela namaz kılmak için abdest almak kısa vadeli iken Allah'ın rızasını kazanmak açısından uzun vadelidir. Din eğitimi açısından niyet, kişinin yaptığı eylemin bilgisini, eylemi gerçekleştirme amacını ve eylemin yönünü belirlemeyi kapsayan amaç anlamına gelir.

Aynı zamanda uzun vadeli ve kısa vadeli hedefleri bilmeyi ve aralarındaki ilişkinin yönünü belirlemeyi de içerir. İnsan niyetiyle kısa vadeli hedeflerini uzun vadeli hedeflerin aracı haline getirerek sonsuz mutluluğa ulaşma fırsatını yakalar.

Yönelim

Bu aşama sadece eylem öncesi değil aynı zamanda eylemin de eşlik ettiği bir aşama olduğundan eylem üzerindeki etkisi süreklidir. Niyet ile açık eylem arasındaki ilişkiye dönersek, niyetlerin her zaman mevcut veya gelecekteki eylemlere yönelik olduğu görülmektedir. Niyet ve net eylem bir arada olmalı veya aralarında uzun süre boşluk olmamalıdır.

Aynı şekilde, niyetin ikili arasındaki davranış üzerindeki etkisini ortadan kaldıracak başka bir eylem veya olumsuz bir şey olmamalıdır. Aslında onlara göre niyet, doğal olarak niyet edilene, yani eyleme yöneliktir.64 Böylece niyetin kasıtlı özelliği vurgulanır. Niyet ederek kişi amacına ulaşacak eylemi mevcut seçenekler arasından seçerek gerçekleştirir.

Öyle ki insana bir amaç kazandırmak ve bu amaca ulaşmasına yardımcı olacak seçenekleri artırmak için eğitim devreye giriyor. Başka bir deyişle eğitim, insanları davranışı gerçekleştirmeye istekli hale getirir ve dolayısıyla davranışa niyet etmelerini sağlar. Din eğitimi, kişinin inandığı dinin kurallarına göre uygun eylemlerde bulunmaya hazır olmasına ve doğuştan gelen inanma ihtiyacını doğru bir şekilde yerine getirmesine katkıda bulunur.

Niyetin eylem sürecinde zihinsel süreçler ile davranış arasında bir boşluk olduğunu ve bu boşluğun kişinin takdirine açık olduğunu yukarıda belirtmiştik. Bu anlamda niyetin, amaçlanan sorun hakkında bilgilendirme, davranışa yönelik tutum kazanma, fırsatlar yaratma veya mevcut fırsatları artırma ve söz konusu eyleme yönelme gibi konularda eğitimle kesiştiği söylenebilir. Dolayısıyla niyet, eylemi yapmaya karar veren kişinin kendisini her yönüyle o işe adaması anlamına gelir.

Dolayısıyla kişinin niyeti, sadece o eyleme ilişkin doğru adımları atmayı değil, aynı zamanda o eylemi uygun zamanda gerçekleştirmeyi de gerektirir. Bu anlamda niyet aynı zamanda kişinin yapmayı düşündüğü eylemi farklı yönleriyle değerlendirmesi anlamına da gelir.

Sorumluluk

Sözlükteki yönelim anlamına uygun olarak niyetin, eğitim ve din eğitimi açısından ameli yönlendirme anlamını da içerdiği söylenebilir. Yani özgür iradeye, birden fazla yeteneğe ve farklı seçeneklere sahip olan kişi, eylemlerini düşünerek gerçekleştirme gücüne sahiptir ve bunlardan sorumludur.70 Bu bağlamda kişi, iradi olarak yaptığı eylemlerin sorumluluğunu üstlenir. Kişi, sorumluluğunu üstlendiği eylemin sonucunu niyetiyle değerlendirerek en iyi kararı vermeye ve bu kararı kendisi için en uygun zamanda gerçekleştirmeye çalışır.

Yani diğer canlılardan farklı olarak bilinçli hedefler edinir ve bu hedefler onu harekete geçirir. Buna göre eğitim ve din eğitiminin amaçlarından biri de eylemlerinde sorumluluk duygusuna sahip insanlar yetiştirmektir.72 Bu duyguyu kazanan kişi, kararlarının kontrolünü elinde tuttuğunun bilinciyle hayatına yön verme olanağına sahip olur. . hem kendisine hem de çevresine faydalı olduğunu ifade eder. Kişiyi bir eyleme sevk eden ve o eylemi gerçekleştirmeye kararlı hale getiren niyet, onun eylem yeteneğini etkiler.

Fiil ilminin vasıfları, ilmi amellere çevirebilme gücü ve bu iki vasıflara hareket ve yön verecek irade, o halifeliğin gereğidir. Ona göre insan, sorumluluk alarak melekler mertebesine yükselebilir veya varlık dünyasındaki yerini kaybedip hayvanlardan daha aşağı bir seviyeye düşebilir.77 Ancak insanın potansiyel olarak güvenme yeteneğine sahip olduğunu da belirtir. Ona göre dinen günah olan bir eylemi yapmaya kararlı olan ve bundan kendi iradesiyle vazgeçen kişi, bu çabasının karşılığını almayı hak eder.

İnsan bir eylemi gerçekleştirmeye karar verdiğinde en az onun kadar güçlü olan başka bir karardan vazgeçer. Ona göre aksi yönde hareket etme girişimi başlı başına yeni bir eylemdir. Gazzâlî, kişinin yeni bir eylem için çaba gösterdiğini ve bu bağlamda kendisiyle mücadele ettiğini vurgular ve bunun karşılığını aldığını söyler.82 Ona göre kişiye sorumluluk yükleyen eylemin kendisi değildir. ama eyleme ilişkin niyet ve kararlılıktır.

Din eğitimi açısından niyetin sorumluluk anlamı, kişinin kendine ve çevresine, özellikle de yaratıcısına karşı sorumluluğunun bilincinde olmasının yanı sıra, eylemden doğan sonuçların (eylem gerçekleşsin veya gerçekleşmesin) sorumluluğunu kararlılıkla üstlenmesini içermektedir. yapılması gereken eylem. Bu çalışmamızda niyetin İslam düşüncesindeki anlamlarından hareketle genelde eğitim özelde ise din eğitimi açısından yeniden yorumlanmaya çalıştık. Yukarıdaki tanıma bakıldığında eğitim ve din eğitimi açısından niyet, bilinç, amaç, yönelim ve sorumluluk anlamlarının ortaya çıktığı görülmektedir.

Bu kavramların her birinin doğrudan veya dolaylı olarak eğitim ve din eğitimi ile ilgili olduğu söylenebilir.

Referanslar

Benzer Belgeler