• Sonuç bulunamadı

Uluslararası Deniz Taşımacılığında Öne Çıkan Denizyolu Taşımacılık

1.1 Denizcilik Kavramı ve Kapsamı

1.1.3 Uluslararası Deniz Taşımacılığında Öne Çıkan Denizyolu Taşımacılık

Bu çalışmanın ana konusu uluslararası ticaretteki mal akışı olduğundan açık (uluslararası) deniz taşımacılığı altında, denizyolu taşımacılık istatistiklerine ulaşılabilmesi açısından avantajlı olan düzenli hat taşımacılığı ve son dönemde hem limanların yapısını şekillendiren hem de taşımacılıkta sağlamış olduğu avantajları ile öne çıkan konteyner taşımacılığı bu kısımda detaylı olarak ele alınmıştır.

1.1.3.1 Düzenli Hat Taşımacılığı

Uluslararası literatürde “Liner Shipping” olarak adlandırılan düzenli hat taşımacılığı dilimizde layner veya liner taşımacılık olarak da isimlendirilmektedir. Bu

13

taşımacılık türü daha önce de bahsedildiği gibi belirli coğrafi ticaret rotaları üzerinden tarifeye bağlı taşımacılık türüdür (Davies, 1986: 300). Düzenli hat taşımacılığı, 1875’ten günümüze Düzenli Hat Konferansı’nca her yıl ticaret hatları, gemilerin hızı, hareket ve varış zamanları önceden belirlenen bir sefer tarifesine göre yapılan taşımacılık hizmetini konu edinmektedir (Trivedi, 2010: 6). Bu taşımacılık türünde belirlenen tarife ve seyahatler programlandığı için zamanlama açısından geminin ne zaman hangi limanda olacağı bellidir. Bu bağlamda hem zamanlama hem de limanın geminin geleceğe saate uygunluğunun önceden belli olması nedeniyle bekleme maliyetinin minimum düzeyde olması açısından önemli bir üstünlüğünden söz edilebilir. Ancak gemilerin yeterli yük bulundurup bulundurmadıklarına bakılmaksızın programdaki limanlara uğrama zorunluğu (Çoban ve Turan, 2018: 63) taşımacılık türünün esnekliğinin olmadığını göstermektedir. Kutoğlu (2007: 9) gemilerin dolu veya boş olmasına bakılmaksızın hizmet vermeye devam etmesi zorunlu olan bu taşımacılık türünü düzenli ve istikrar odaklı taşımacılık olarak değerlendirmektedir. Diğer yandan belirlenmiş bir rotanın olması, zamanlama esaslı olması, geminin yeterli düzeyde yüklenmiş olup olmamasına bakılmaksızın programa uyması ise, bu taşımacılığın düzenli hat taşımacılığı olarak isimlendirilmesi ile örtüşmektedir.

Düzenli hat taşımacılığı liman süresi açısından kendi içinde iki gruba ayrılmaktadır. Bu taşımacılık türünde geminin herhangi bir sebeple programı dışında limanda kalma süresi, geminin seyir süresinden fazla olması durumda bu konvansiyonel taşımacılık; geminin seyir süresinin limanda kalma süresinden fazla olması durumu ise modern taşımacılık olarak adlandırılmaktadır (Kayserilioğlu, 2004: 9).

Düzenli hat taşımacılığında taşınan yükler incelendiğinde ilk başlarda taşıma kabı olarak çuval, palet, varil vb. kapların kullanılması söz konusu iken, 1960 sonrasında daha çok konteyner taşımacılığı örneklerine rastlanıldığı ve bu durumun gemilerin limanlarda daha kısa süreli kalmasını sağladığı görülmüştür (Yıldız, 2008: 10; Ünal, 2017: 24). Bu nedenle de düzenli hat taşımacılığında konteyner taşımacılığının yoğunlaştığı söylenebilir. Meng vd. (2014: 265) bu durumu, bu taşımacılık türünde düzenli olarak planlanmış hizmet rotalarında konteynerle taşınan kargoların (konteynerlerin) taşınmasını konu edinen taşımacılık türü şeklinde ifade etmiştir. Benzer şekilde OECD/ITF (2018: 10) raporunda düzenli hat taşımacılığının daha çok konteynerlerle taşınabilen kıymetli yükler için kullanıldığına dikkat çekilmiştir.

14

Düzenli hat taşımacılığı, sürekli ve tarifeli olduğundan ülkeler için istatistiksel anlamda kolaylıklar sağlamaktadır. Örneğin, Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı (UNCTAD), bu taşımacılık türüne ait verileri kullanarak 2004 yılından günümüze her yıl düzenli olarak liman ülkelerinin denizyolu taşımacılık performansını Düzenli Denizyolu Hat Bağlantı Endeksi (Liner Shipping Connectivity Index (LSCI)) ile değerlendirmektedir9.

1.1.3.2 Konteyner Taşımacılığı

Konteyner, Uluslararası Standartlar Örgütünce (ISO), kabul edilen ölçü ve tiplere uygun, her türlü deniz, kara ve hava vasıtaları ile taşınabilen, birden çok heterojen eşyayı tek bir yükleme ve taşıma ünitesi haline getirebilen, herhangi bir taşıma aracına bağlı olmayan, bir araçtan diğerine kolayca aktarılabilen, ebatları ve dizaynı boşaltma ve yüklemeye uygun olan, tekrar tekrar kullanılabilmesine imkan sağlayacak kadar dayanıklı materyallerden üretilmiş taşıma kaplarıdır. Konteyner ile ev elektroniği ve otomobil parçalarından gıda maddelerine, tekstil ürünlerine, kimyasallara ve hurda metal gibi dökme mallara kadar, kuru veya sıvı yük taşımacılığı fark etmeksizin farklı türdeki malların taşınabilmesi söz konusudur. Konteynerler genellikle çelik, alüminyum veya dayanıklı plastikten imal edildiğinden, güneş, su, nem, toz, kimyasallar gibi taşınan ürüne zarar verebilecek her türlü dış etmen ile temasını önlemekte (Sarıoğlu ve Özdemir, 2016:

2) ve böylece ürün muhafazasını desteklemektedir. Konteynerler taşınacak ürünün özelliğine göre farklı türlerde üretilmektedir. Konteyner türleri (Grell vd., 2002 aktaran Saygılı ve Erdal, 2008: 22-28):

Standart Konteyner: Tüm kargoların taşınmasında kullanılabilen genel amaçlı konteynerlerdir.

Hard Top Konteyner: Üstü açılan, yükün forklift yardımıyla genellikle sadece çatıdan yüklenip boşaltılabildiği konteynerlerdir.

Open Top Konteyner: Çatısı kolayca sökülüp takılabilecek esnek malzemeden üretilen, standart konteynerlere göre yüksek eşya taşımacılığında kullanılabilen, üst kapısı eşiklere doğru açılabilen konteynerlerdir. Açılabilme özelliğine sahip bu konteynerlerin kapısı kapatıldığında su ve hava geçirmez hale gelmektedir.

9 Endekse ilişkin detaylar Tablo 1. 8. Uluslararası Denizyolu Taşımacılığı ve Liman Hizmetleri Değerlendirme Endeksleri ve Bölüm 2.3. Denizyolu Taşımacılığına İlişkin Performans Çalışmaları başlığı altında ele alınmıştır.

15

Flatack Konteyner (Açık Konteyner): Yan duvarları ve tavanı olmayan konteynerdir. İş makinelerinin taşınması için uygundur.

Platform Konteyner: Herhangi bir duvarı ve tavanı yoktur. Dayanıklı bir tabandan oluşmaktadır. Ağır, eni geniş ve boyu uzun yüklerin taşınması amacına hizmet etmektedir.

Isı Kontrollü Konteyner (Frigofirik): Sıcaklık ayarlaması mümkün olan, belirli bir ısı muhafazası gerektiren yüklerin taşınması amacına hizmet eden konteynerlerdir.

Tank Konteyner: Sıvı ve gaz halindeki yükler için uygundur.

Dökme Yük Konteyneri: Tahıl vb. ambalajlanmayan ürünler içindir.

Konteyner kapasiteleri geçmişten günümüze farklılaştırılmış olsa da, ISO standartlarınca belirlenmiş, en yaygın olarak kullanılan ölçüsü TEU (20 ft ) ve FEU (40 ft) ile ifade edilmektedir. “1 TEU= 1 Adet 20 ft”, “1 FEU= 2 TEU”, “1 FEU= 1 Adet 40 ft”dir. 20 ft’lik konteyner hacmi açık – kapalı türlerine göre 25-33 m3 arasında değişmekte, 40 ft’lik konteyner hacmi ise yine türlerine göre 53-86 m3 arasında değişmektedir10.

Konteynerler bu özelliği sayesinde uluslararası düzeyde standartları olan taşıma kapları olarak değerlendirilmekte ve bu özellik en büyük avantajlarından birisini oluşturmaktadır (Sarıoğlu ve Özdemir, 2016: 2). Ayrıca denizyolunu, karayoluna veya demiryolu olmak üzere, bir taşıma modundan diğerine kolayca geçirilmesi mümkün olan konteynerlerin zaman tasarruf sağladığı ve bu durumun etkin liman yönetimine de destek olduğu vurgulanmaktadır (Bayraktutan ve Özbilgin, 2013: 13).

1960’lı yıllarda taşımacılık sektöründe bir tür olarak kategorize edilen konteyner taşımacılığı, 1980’li yıllarda toplam dünya denizyolu taşımacılığında sadece %1,5 gibi küçük bir paya sahipken, 1990-2003 yılları arasında yaklaşık %10,3 paya ulaşmıştır. 2019 yılı itibariyle UNCTAD verilerine göre, dünya toplam filosu 19,764 milyar deadweight (DWT)11 (bin ton) yük taşımacılığı gerçekleşmiştir. Bunun %29’u petrol ve doğalgaz tanker taşımacılığı, %43’ü kuru yük, %0,4’ü genel kargo, %13’ü konteyner taşımacılığı,

10 Konteyner Ölçüleri. http://www.atilgumruk.com.tr/documents/konteyner_olculeri.pdf Erişim Tarihi:08.12.2019.

11Deadweight (DWT) : Bir geminin yakıt+ diğer malzemeler ve taşıyabileceği yük toplamıdır.

16

%11’i diğer gemi türleri vasıtasıyla gerçekleşmiştir12. Sürekli artan büyüme eğilimi ile konteyner taşımacılığı günümüzde payını yaklaşık olarak %14’e kadar arttırmıştır.

Şekil 1. 2. Konteyner Taşımacılığının Dünya Denizyolu Taşımacılığındaki Payının Yıllara Göre Değişimi:1980-2019

Kaynak: Unctadstat,2019 https://unctadstat.unctad.org/wds/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=32363 verileri kullanılarak elde edilmiştir.

Şekil 1.2. 1980-2019 yılları arasında konteyner taşımacılığının toplam denizyolu taşımacılığı içindeki payının değişimini göstermek amacıyla hazırlanmıştır. 2019 yılı itibariyle konteyner taşımacılığı ile toplamda 265.667 milyon ton yük taşınmıştır. Hızlı büyüyen konteyner ticaretinden, denizyolu taşımacılığının sanayileşmesi olarak da bahsedilmektedir (Ateş vd., 2010: 83). Konteyner taşımacılığı, daha önce bahsedildiği gibi konteynerlerin taşıma modları arası geçiş kolaylığı, diğer taşıma kaplarına göre daha güvenli olması, daha kolay elleçleme imkanı sunması, bazı mallar için ambalaj olarak kullanılabilmesi ve birden çok kez kullanılabilmesi sayesinde yaygınlaşmıştır. Akgül vd.

(2015: 2), geleneksel liman operasyonları ile karşılaştırıldığında, liman performansının konteyner taşımacılığının gelişmesi ile önemli miktarda arttığını vurgulamışlardır. Ölçek ekonomileri yaratarak yüklerin daha ucuz ve daha uzak noktalara taşınmasının sağlanması, elleçleme, ambalaj ve güvenlik maliyetlerinin asgari düzeye çekilmesi ile konteyner kullanımının avantajlarının taşımacılıkta etkinlik sağladığı belirlenmiştir (Bayraktutan ve Özbilgin, 2013: 14).

Yaygın kullanımına paralel olarak günümüzde konteyner taşımacılığının, dünya denizyolu ticaretinin parasal değerinin yaklaşık %60’ından fazlasını oluşturduğundan

12 UNCTADSTAT Maritime Transport. https://unctadstat.unctad.org/wds/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=93.

Erişim Tarihi:08.12.2019.

17

bahsedilmektedir (Clarksons Research, 2021a). Konteynerler, kuru yük gemilerinde kullanıldığı kadar sıvı yük gemilerinde de sıklıkla tercih edilmektedirler. Clarsksons Research (2021b), geçmişten günümüze sıvı yük taşımacılığında kullanılan tankerlerin konteyner trafiğinin, kuru yük gemilerine göre yaklaşık olarak 3 kat hızlı şekilde büyüme kaydettiğini vurgulamıştır.

Şekil 1. 3. Gemi Türlerine göre Dünya Deniz Ticareti:1980-2019

Kaynak: Unctadstat,2019.Grafik, https://unctadstat.unctad.org/wds/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=32363.

verileri kullanılarak elde edilmiştir.

Şekil 1.3’te 1980 ile 2019 yılları arasında dünya deniz ticaretinde hizmet veren gemi türlerinin yıllara göre taşımış oldukları tonajdaki değişim gösterilmiştir. 1980’li yıllarda tankerler diğer taşıma modlarına göre daha fazla tonajda yük taşırken, 1980’li yılların ortalarında kuru yük taşımacılığı artmış, petrol tankerlerinin taşıma hacimleri gerilemiş ve iki tür hemen hemen eşit tonajı 2010 yıllına kadar başa baş sürdürmüşlerdir.

2010 sonrasında her iki tür gemide de artan tonaj görülse de, kuru yük gemileri 2010 sonrasında tüm türlerde en fazla tonajda yük taşıyan gemi türü olarak hizmetini sürdürmüştür. Konteyner taşımacılığının ise sürekli artış eğiliminde bir süreç izlediği görülmektedir.

1.1.4 Liman Kavramı ve Limanların Uluslararası Ticaret Açısından Önemi